Кіріспе

Буддизмдегі этика Буддистік этика дәстүрлі түрде Будданың ағартылған көзқарасына негізделген. Буддизмде этика немесе мораль Śīla немесе sīla (пали) терминдерімен түсініледі. Ссила - асыл сегіз жолдың үш бөлімінің бірі. Бұл - келісім мен өзін-өзі ұстауға деген ұмтылысты қамтитын мінез-құлық кодексі, ең алдымен зорлық-зомбылықтан аулақ болу немесе зиян келтіруден аулақ болу. Ол әр түрлі сипаттамаларға ие: ізгілік, моральдық тәртіп және өсиет. Адептілік деген ағылшын сөзімен (яғни, мойынсұнушылық, міндет сезімі және сыртқы шектеу) айырмашылығы, Сила - бұл адам өзіндегі және қарым-қатынасындағы этикалық компас. Бұл - адам бостандық жолындағы міндетіне сай, қасақана жасалған этикалық мінез-құлық. Сила - буддизмнің және сектанттық емес Випасана қозғалысының негізгі үш практикасының бірі; сила, самадхи және панна, сондай-ақ сила, дана және бхавананың теравадиндік негіздері. Бұл екінші парамита. Сила - бұл жақсылыққа деген шын жүректен берілгендік. Сiланың екі аспектісі оқыту үшін маңызды: дұрыс "жүргізу" (caritta) және дұрыс "қайталау" (varitta). Сіланың ережелерін құрметтеу басқаларға "үлкен сый" (махадана) болып саналады, өйткені ол сенім, құрмет және қауіпсіздік атмосферасын жасайды. Бұл дегеніміз, емші басқа адамның өміріне, мүлкіне, отбасына, құқықтарына немесе әл-ауқатына қауіп төндірмейтінін білдіреді. Буддалық жазбаларда немесе дәстүр арқылы беріліп отырған моральдық нұсқаулар бар. Сондықтан буддалық этиканың көптеген ғалымдары буддалық жазбаларды зерттеуге және буддалық этиканың табиғаты туралы талаптарды ақтауға дәстүрлі буддалық қоғамдардың антропологиялық дәлелдерін пайдалануға сүйенеді.

Негізгі құралдар

Будданың үш асыл тастары - Дхарма мен Сангха буддалық этиканың жалпыға ортақ көзі болып табылады. Будда - бостандыққа жеткізетін білімді ашқан, сондықтан да ол ең басты ұстаз. Дхарма - бұл Будданың ілімдері мен осы ілімдердің ақиқаттары. Сангха - бұл Дхамманы ұстанатын және біраз білімге ие болған, осылайша басшылықты қамтамасыз етіп, ілімдерді сақтай алатын асыл адамдардың (ария) қауымы. Ал, дұрыс жүріс-тұрыстың негізі - сол ілімдерді дұрыс түсіну. Будда дұрыс көзқарас, яғни дұрыс ниет дұрыс мінез-құлық үшін қажетті шарт екенін үйреткен.

Карма және қайта тууы

Азап шегу мен одан құтылуды басқарушы принцип - бұл карма заңы, ол көбінесе қайта туылды қамтиды. Карма сөзбе-сөз "әрекет" дегенді білдіреді, сонымен қатар іс-әрекеттің салдарын да білдіреді. Қазіргі және болашақтағы азап-тойым дұрыс емес іс-әрекетпен жалғасады және дұрыс іс-әрекетпен аяқталады. Будданың дұрыс көзқарасы (басқа нәрселермен қатар): жақсы немесе жаман істелген іс-әрекеттердің жемісі мен пісіп жетілуі бар: адамның не істегені маңызды және оның болашағына әсер етеді; 'бұл әлем бар, одан да жақсы әлем бар': бұл әлем шындыққа жат емес, адам өлгеннен кейін басқа әлемге өтеді" (МН 117, Маха-каттарсасака сутта). Көптеген буддистер қайта туу ілімін мойындаса да, оны көптеген Шығыс Азия буддистері қабылдамайды, ал кейбір ғалымдар оны буддистік этикаға маңызды емес деп санайды. Буддистік түсінікте Карма - бұл актерге моральдық салдарлар әкелетін моральдық іс-әрекеттің белгілі бір түрін білдіреді. Карманың негізі - ақыл-ой ниеті, сондықтан Будда: "Мен бұл ниетін (цетананы), о, монахтар, карма деп атаймын; бірін тілегенде, дене, сөйлеу немесе ақыл-ой арқылы әрекет етеді" (АН 6.63). Сондықтан, біреуді кездейсоқ ренжіту жаман карма емес, бірақ ренжітетін ойлар бар. Буддистік этика бұл мотивтер мен әрекеттердің үлгілерін болашақ әрекеттер мен жағдайларды шарттаған ретінде көреді адамның қазіргі әрекеттерінің жемісі (Фала), оның ішінде актердің болашақ өмір жағдайларының жағдайы мен орны (бұл басқа кездейсоқ факторларға да әсер етуі мүмкін). Адамның жақсы іс-әрекет жасағандағы көңіл-күйі іс-әрекеттің өзінен де маңызды болып саналады. Буддистік сангха ең лайықты "нағыз лайықты" деп саналады. Теріс әрекеттер жаман кармикалық нәтижелерді жинақтайды, бірақ адамның өкініші мен оны өтеу үшін әрекеттері осы нәтижелерді жақсарта алады.

Құрметпен жасалатын іс-әрекеттердің негіздері

Пали дәстүріндегі тағы бір жалпы этикалық тізім - "Құрметке лайық іс-әрекеттің он негізі" (Dasa Puñña kiriya Vatthu). Ньянатилока Тера атап өткендей, кейбір мәтіндерде (Итивуттака 60) олардың үшеуі ғана айтылған, бірақ кейін пали түсіндірмелері оларды онға дейін кеңейтті, ал он тізім Тхеравада елдерінде танымал тізім болып табылады. Иттвиуттака #60-та былай делінген: "Біхкхус, қадір-қасиетті болу үшін мына үш негіз бар. Қай үш? Лайықты болудың негізі - беру, лайықты болудың негізі - ізгілік, ал лайықты болудың негізі - ақыл-ойды дамыту. Бұл үшеуі. Адамдар игі істерге үйренуге тиіс, сонда олар ұзақ уақыт бойы бақытты өмір сүре алады. Осы үш нәрсені дамыта отырып, бақытты іс-әрекеттерді жасап, дана адам бақытты, бақытты әлемде қайта туылады. Ньянатилоканың айтуынша, Дига Никая 30 - да бірнеше байланысты лайықты мінез-құлық туралы айтылған. Дене, сөйлеу, беру және бөлісу, өсиеттерді қабылдау, демалыс күнін сақтау, ана мен әкеге, аскет пен брахмандарға тиісті құрмет көрсету, отбасындағы үлкендерді құрметтеу және басқа да әртүрлі нәрселер. Шындық, принцип, өзін-өзі бақылау және ұстамдылық; беру, зиянсыздық, зорлық-зомбылықсыз беру мен басқаларға көмектесу, мейірімді сөйлеу және теңдікпен қарау, адамдарды біріктіретін іс-әрекет пен мінез-құлық. Он негіздің кейін кеңейтілген тізімі былайша: Беру адамды бақытты етеді, жақсы қадір-қасиеттер туғызады және байлануды дамытады, сондықтан ол жақсы кармикалық жемістерді тудыратындықтан ғана емес, сонымен қатар адамның рухани қасиеттерін дамытады. Буддизм ойлауында дана мен этикалық мінез-құлықты дамыту сананы осындай деңгейге дейін тазартады, сондықтан бұдан әрі буддалық тәжірибе болмаса да, төменгі тозақтардың бірінде қайта туу мүмкін емес. Адамның мақсатын осы деңгейге жеткізуде ешқандай бұрыс немесе буддалық емес нәрсе жоқ. Будда сондай-ақ "жақсы достық (Калиана миттата), жақсы қауымдастық, жақсы жақындық" қасиетті өмірдің жартысы емес, тұтастай екеніне баса назар аударды (СН 45.2). Рухани жолдағы жақсы адамдармен тығыз достық қарым-қатынас орнату буддизмнің басты аспектісі және өз іс-әрекетінде қолдау мен өсудің басты жолы ретінде қарастырылады. Махаяна буддизміне сәйкес, моральдық іс-әрекеттің тағы бір маңызды негізі - Бодхисаттва идеалы. Бодхисаттвалар - барлық тірі жандардың құтқарылуы үшін жұмыс істеуді таңдаған жандар. Махаяна буддистік мәтіндерінде үлкен жанашырлықтың жолы архаттан жоғары деп танылады, өйткені Бодхисаттва барлық жандардың игілігі үшін жұмыс істейді. Бодхисаттва - бодхичитта (ағартушы ақыл) деп аталатын күшті эмоцияны оятатын адам, бұл өзін және барлық жандарды оятуға бағытталған ақыл.

Өлім

Бірінші қағида - адам өмірін алудан аулақ болу, ал Будда адамның немесе жануардың өмірін алудың теріс кармикалық салдары болатынын және азаттыққа әкелмейтінін анық айтты. Тура өмір сүру дегеніміз қару-жарақпен сауда жасамауды, аң ауламауды және мал сойылмауды білдіреді. Әртүрлі сўтталарда әрқашан барлық жаратылыстарға жанашырлық пен мейірімділікпен толы ақыл-ойы болуы керектігі айтылады, бұл Ангулималаның кісі өлтіруші сияқты зиянды, зұлым адамдарға және жануарлардың барлық түрлеріне, тіпті зиянкестер мен құрттарға (монахтарға кез-келген себеппен жануарларды өлтіруге рұқсат етілмейді) қолданылады. Сондықтан буддалық ілімдер мен институттар бейбітшілік пен жанашырлықты насихаттап, қақтығыс кезінде қауіпсіз пана ретінде қызмет етеді. Осыған қарамастан, кейбір буддистер, соның ішінде жапондық маймыл-монахтар сияқты монахтар тарихи түрде зорлық-зомбылық әрекеттерін жасады. Қытайда Шаолин монастыры шабуылдан қорғану үшін жекпе-жек өнерінің дәстүрін дамытты. Махаяна буддизміне сәйкес, егер адам қайғылы себептермен өлтірілсе, онда оны кешіру үшін кей жағдайларда шеберлік құралы (упая) ұғымы қолданылған. "Кейірімділікпен өлтірудің" бұл түріне Упая каусаля сутрасы мен Маха Упая каусаля сутрасы "әдемі ойдан туындаған кезде ғана" рұқсат етеді. Кейбір мәтіндер адам өлтірудің жағымсыз кармикалық салдарын мойындайды, бірақ оны жанашырлықтан көтермелейді. Махаянаның негізгі мәтіні Бодхисаттва бхумиде, егер Бодхисаттва біреудің басқа Бодхисаттваларды өлтіруге дайын екенін көрсе, олар осы кісі өлтірушіге: "Егер мен осы сезімтал адамның өмірін алсам, мен өзім тозақтың бір жаратылысы ретінде қайта туылуым мүмкін. Мен тозақтың жаратылысы ретінде қайта тусам, жақсырақ, бұл тірі жан, бірден жазаланатын іс жасағаннан кейін, тозаққа түседі". Егер бұл тек қана басқаларды зұлымдықтан қорғау болса, онда кісі өлтіруді кейде лайықты деп санайды.

Соғыс

Буддизмнің жанжалдарды талдауы "Үш улы заттардан" басталады: ашкөздік, жек көрушілік және алдамшылық. Азап-азаптың себебі - құмарлық пен сүйіспеншілік, сонымен қатар жанжалдың да себебі. Буддистік философ Шантидева өзінің "Сиксасамуккая" деген еңбегінде: "Тіршілік иелерінің арасында қай жерде де қақтығыс туындаса, оның себебі - иелік ету сезімі" деп жазған. Соғыс басты себептері ретінде материалдық байлыққа деген құмарлық, сондай-ақ саяси немесе діни көзқарастарға берілу қарастырылады. Адамның өзіндік болмысына деген сүйіспеншілігі және тайпамен, ұлт-мемлекетпен немесе дінмен сәйкестендіруі буддизмге сәйкес адам арасындағы қақтығыстың тағы бір түбірі болып табылады. Будда зорлық-зомбылықсыз өмірді түрлі жолдармен насихаттады, ол өз ізбасарларын соғысқа бармауға, қару-жарақ сатпауға, сауда жасамауға шақырды. Будда соғыста жеңімпаз да, жеңімпаз да зардап шегеді деп айтқан: "Жеңімпаз дұшпандық туғызады. Жеңімпаз қайғы-қасіретке ұшырайды. Тыныштық пен бақыт өмір сүреді, жеңіс пен жеңістен бас тартады" (Дхаммапада, 201). Буддистік философ Кандракирти әскери қызмет құрметке лайық мамандық емес деп жазды: "жаудағы өмір құрбандығын құрметтеуге болмайды, өйткені бұл зиянды әрекеттердің негізі". Махаянаның Брахмаджала сутрасында Бодхисаттва антын бергендер соғысқа қатыспауы, шайқасты көрмеуі, қару-жарақ сатып алмауы, өлтірушілерді мақтамауы немесе мақұлдамауы және басқаларды өлтіруге көмектеспеуі керек деп жазылған. Васубандху өзінің "Абхидхарма косасында" армиядағы барлық сарбаздар, тек қана нақты өлтіруді жүзеге асыратындар емес, әскерді өлтірудің кінәлі екенін жазады. Қазіргі буддалық бейбітшілік белсенділеріне 14-ші Далай-лама, Тхик Нхат Хан, Сулак Сиваракса, А. Т. Арияртне, Преа Маха Госананда және Ничидацу Фуджи жатады. Бейбітшілік буддалық идеал болса да, буддалық мемлекеттер мен патшалықтар тарих бойы соғысты және буддалықтар осы қақтығыстарды ақтаудың жолдарын тапты. Тибетке Ойраттың шапқыншылығынан кейін (1635-1642) Гушри Хан Тибетте буддизмнің басшысы етіп тағайындаған 5-ші Далай-лама ханның іс-әрекеттерін мақтады және ол ұлы Бодхисаттва Ваджрапанидің эманациясы екенін айтты. Тағы бір мысал - феодалдық Жапониядағы буддалық майдангер-монахтар, олар кейде ұйымдасқан соғысты жасады, өз аумақтарын қорғады және бәсекелес буддалық секталарға шабуыл жасады. Хэйан кезеңінің аяғында Тэндай мектебі әсіресе күшті секта болды, оның ықпалды монастырлары монахтар әскерін қолдана алды. Бұл сектаның басты мәтіні - Махаяна Махапаринирвана Сутра, онда Дхарманы қорғау үшін зорлық-зомбылықты қолдануға рұқсат етілген үзінділер бар. Ашикага дәуірінде Тендай мектебі, Жодо Шиншу мектебі және Ничирен буддистері арасындағы әскери қақтығыс болды. Буддизмнің дзен-теңірі самурайлар мен Бушидоның арасында ықпалды болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жапондық будда храмдарының бәрі дерлік (Сока Гаккайдан басқа) жапон империализмі мен әскерилендіруді қатты қолдады. Жапондық панбуддистік қоғамы (Мёва Кай) қытайлық буддистердің сын-пікірін қабылдамай, "Бізде қазір көптеген адамдар өмір сүруі үшін біреуді өлтірудің (иссацу ташо) қайырымды күшін қолданудан басқа жолымыз жоқ және Азияда дхарманы жүзеге асыру үшін соғыс өте қажет болды.

Аборт

Буддизмнің абортқа қатысты бірден-бір көзқарасы жоқ, бірақ дәстүрлі буддизм абортты қабылдамайды, өйткені ол адам өмірін қасақана жоюды қамтиды және адам өмірін түйсік кезінде басталады деп санайды. Бұған қоса, буддалық көзқарастардың кейбіреулері өмірдің ешқашан аяқталмайтын цикліне байланысты өмір құрсаққа түсе берместен бұрын пайда болады деп түсіндіруге болады. Буддизмнің қайта тууға деген дәстүрлі көзқарасы ұрықтағы түйеде қалыптасқан сананы уақыт өте келе дамып жатқан деп емес, қарастырады. Винаяда (Тхеравада және Сарвастивада) абортты жасау - бұл өлтіру деп саналады, ол монастырь Сангхасынан шығарылады. Абхидхарма косада "өмір түйсік болған сәттен бастап бар және оны бұзадырмау керек, өйткені оның өмір сүруге құқығы бар" деп айтылған. Адамның қайта тууының жамандық деп саналуының бір себебі - ол жақсылық жасаудың және азаттыққа жетудің құнды әрі бірегей мүмкіндігі ретінде қарастырылады. Жатаканың аңыздарында аборт жасатқан әйелдердің тозақта қайта туылуы туралы әңгіме бар. Ананың өміріне қауіп төнген жағдайда, көптеген дәстүрлі буддистер абортқа рұқсат етіледі деп санайды. Бұл Шри-Ланкада аборт жасауға заңды түрде рұқсат етілген жалғыз себеп және бұл тибет дәстүрінде де қабылданған көзқарас, бұл туралы Ганден Три Ринпоче де айтқан. Алайда зорлау жағдайында буддистердің көпшілігі зорлық-зомбылық актісін "басқа адамға қатысты зорлық-зомбылықтың басқа түріне" жол беру арқылы этикаға қайшы келеді деп санайды. Бұған қоса, буддистердің көбісі зақымданған ұрықты түсік жасатуды да азғындық деп санайды. Жапония мен Құрама Штаттардағы дәрігерлер басқа елдерге қарағанда абортқа көбірек төзімділік танытады. Жапонияда әйелдер кейде Мидзуко куёға қатысады (水子供養 lit. Жаңа туған нәрестеге арналған еске алу рәсімі) аборттан кейін немесе түсік жасатқаннан кейін аборттан кейін; ұқсас Тайваньдық рәсім инглинг гоньянг деп аталады. Қытайда да аборт кеңінен қолданылады, бірақ Тибетте ол өте сирек кездеседі. Сондықтан буддистердің көпшілігі абортты дұрыс емес деп мойындайды, бірақ олар бұл әрекетті тыйым салатын заңдарды қабылдауға күш салмайды. Далай-лама абортты "жағымсыз" деп атаған, бірақ ерекше жағдайлар бар. Ол: "Менің ойымша, абортты әр жағдайға қарай мақұлдауға немесе мақұлдамауға болады". Буддизмде аборт мәселесі болса да, контрацепция мәселесі жалпы алғанда мәселе емес.

Өзін-өзі өлтіру және эвтаназия

Буддизм өмірді дуккхамен, қанағаттанғысыз және стресспен толы деп түсінеді. Адамның өмірін тоқтатуы қазіргі азаптан құтылу үшін пайдасыз деп саналады, өйткені адам қайтадан қайтадан қайтадан қайтадан дүниеге келеді. Үш түрлі құмарлықтың бірі - жойылуды аңсау (вибхава танха), және құмарлықтың бұл түрі болашақ азаптардың түбірі болып табылады. Жаман және ашулы күйде өлу жаман қайта тууға әкеледі, сондықтан өзін-өзі өлтіру теріс карманы тудырады деп саналады. Өмірін тоқтату - бұл оң карма жасаудың асыл мүмкіндігін жоғалту деп саналады. Өзін-өзі өлтіру бірінші өсиетті бұзу ретінде түсіндірілмеген сияқты (басқа тіршілік иелерін өлтірмеу), бірақ ол әлі де ауыр және зиянды іс ретінде қарастырылады. Тхеравада буддизміне сәйкес, монахтың өлімнің артықшылықтарын мадақтауы, оның ішінде адамға өмірдің қайғысы немесе өлімнің бақыты туралы айту және көкке бару, ол өзін-өзі өлтіруге немесе жай ғана өлімге ұшырауға итермелеуі мүмкін, бұл өмірге зиян келтірудің тыйым салған ең жоғары винаялық кодтардың бірін бұзу деп айқын айтылған, сондықтан ол Сангхадан автоматты түрде шығарылады. Буддизм өлімді адамның рухани өміріндегі өте сезімтал сәт деп санайды, өйткені адамның өлім кезіндегі ақыл-ойының сапасы оның болашақ қайта туылуын шарттайды деп есептеледі. Мұндай өлтіру - қайғы-қасіреттің алдын алу үшін жанашырлық әрекеті деген дәлел дәстүрлі будда теологиясына қабылдауға болмайтын, өйткені ол терең тамырланған алдамшылық болып саналады. Бұл, себебі, евтаназияға ұшыраған азапты зат қайтадан туып, өз кармасына байланысты азап шегуі керек (барлық азаптар кармаға байланысты болмаса да), сондықтан оларды өлтіру оларға азаптан құтылуға көмектеспейді. Абидхарма косасында ауру және қарт ата-ананы өлтіру - бұл алдау деп анық айтылған. Өлім процесінде біреуді өлтіру оның ауырсынуды сезіне білуге және денені тастап кетуді үйрену мүмкіндігін бұзады, сондықтан эвтаназияға деген құмарлық физикалық ауырсынудан бас тартудың бір түрі және болмау үшін құмарлық болар еді. Алайда Калу Ринпочедің айтуынша, өмірді қамтамасыз етуден ажыратуды таңдау кармалық бейтарап. Өлім аузында жатқанда емделуді қабылдамауды адам өмірден жирену сезімінен туындамаса, онда моральдық жағынан айыпты деп қарамайды. Бұл сондай-ақ, өлім аузында жатқан науқасты қайта тірілтуді тоқтатуға да қатысты. Алайда, өз-өзіне қол жұмсауға тыйым салуға қатысты ерекшеліктер бар. Бірнеше пали суттасында Будда өзін-өзі өлтіруді этикалық емес деп қарастырмайтын оқиғалар бар, бұл мәселе күрделірек екенін көрсетеді. Бұл ерекшеліктер, мысалы, монах Чанна және монах Ваккали оқиғалары, әдетте, жоғары буддистік практиканттармен байланысты. Мұндай ерекше жағдайларда Чанна мен Ваккали екеуі де ағартылған архаттар деп айтылады және олар тыныш және тәуелсіз күйде өздерін өлімге ұшыратты. Шығыс Азия мен Тибет буддизміне тән өзін-өзі өртеу үрдісі дамыды. Қытайда алғаш рет өз-өзіне өртену туралы мағлұматтар Фаю монахтың (өлген 396 ж.) Джеймс А. Бенннің айтуынша, бұл әлеуметтік және саяси ахуалдың бұзылуы мен буддистерді қудалау кезінде жиі кездесетін. Бұл жиі буддалық терминдермен қаһармандықпен бас тарту практикасы ретінде түсіндірілді. Бұл практика Вьетнам соғысы кезінде кеңінен жарияланды және тибеттіктердің Қытай үкіметіне қарсы наразылық білдіруінің бір түрі ретінде жалғасты.

Өлiм жазасы

Буддизм өмірдің қасиеттілігіне үлкен мән береді, сондықтан теория бойынша өлім жазасына тыйым салады. Алайда, өлім жазасы буддистік мемлекеттерде қолданылған. Бес пәннің (панка силаның) біріншісі - өмірді құртудан аулақ болу. Дхаммападаның 10-тарауында былай делінген: "Әркім жазадан қорқады; бәрі де сен сияқты өлімнен қорқады. Сондықтан өлтірме және өлтіруге себепші болма! Әркім жазадан қорқады, әркім өмірді жақсы көреді, сіз сияқты. Сондықтан өлтірме, өлтіруге себепші болма!" Дхаммападаның соңғы тарауы - 26-тауда былай делінген: "Мен қаруды тастап, барлық жаратылыстарға зорлық-зомбылық жасаудан бас тартқан брахман деп атаймын. Ол кісі өлтірмейтін, кісі өлтіруге көмектеспейтін" (Мұхаммед Ғ.С.). Бұл сөйлемдерді көптеген буддистер (әсіресе Батыс) өлім жазасына әкелуі мүмкін кез келген заңдық шараны қолдамауға тыйым салу ретінде түсіндіреді. Алайда, тарих бойы Буддизм ресми дін болған елдер (Ол Қиыр Шығыстың көпшілігі мен Индокитайды қамтиды) өлім жазасын қолданды. Бір ерекшелігі 818 жылы Жапония императоры Саганың өлім жазасын жоюы. Бұл 1165 жылға дейін созылып, жеке қораларда жазалау шаралары жалғасты.

Жануарлар мен қоршаған орта

Буддизм адамдар жануарлардан ерекше моральдық санатта немесе христиандық сияқты Құдайдан берілген билік түрінде емес деп санайды. Адамдар моральдық таңдау жасай алатындай болып көрінеді, яғни олар жаныбарларды қорғауы керек, сондай-ақ олар да азап шегіп жатқан, сансарада өмір сүріп жатқан адамдарға мейірімді болуы керек. Буддизм де адамдарды табиғаттың бір бөлігі ретінде қарастырады, одан бөлек емес. Тхик Нхат Хан табиғатпен үйлесімділік туралы буддалық көзқарасты былайша түйіндейді: Біз басқа жануарлар мен тірі организмдерді табиғат ретінде жіктейміз, өзіміз оның бір бөлігі емес сияқты әрекет етеміз. Содан кейін біз "Табиғатпен қалай қарым-қатынас жасау керек?" деген сұрақ қоямыз. Біз табиғатпен өзімізбен қарым-қатынас жасағанымыздай қарым-қатынас жасауымыз керек! Біз өзімізге де, табиғатқа да зиян келтірмеуіміз керек. Ертедегі буддалық монахтар көп уақытын орманда өткізді, бұл медитация үшін тамаша орын ретінде қарастырылды және бұл дәстүрді тай ормандар дәстүрінің монахтары жалғастыруда.

Вегетариандық

Буддизмнің кейбір мектептері мұндай талап етілген қажеттілікті қабылдамай, және буддистердің көпшілігі шын мәнінде ет жейді. Көптеген Махаяна буддистері, әсіресе қытай, вьетнам және корей дәстүрлерінің көпшілігі, жазба негіздері бойынша ет жеуге қатты қарсы. Буддизмнің бірінші қағидасы өмірді жоюға тікелей қатысуға бағытталған. Бұл Будданың жануарларды өлтіру мен ет жеуді ажыратуының бір себебі және монастырлық тәжірибеге вегетариандықты енгізуден бас тартқан. Пали каноны сияқты ерте Будда мәтіндері аң аулауды, союды, балық аулауды және 'адам етін сатуды' (ет немесе мал) кәсіп ретінде қарастырғанмен, олар ет жеуге тыйым салмайды. Тікелей қатысуға біреуді жануарды өлтіруге шақыру немесе оны өлтіруге шақыру да жатады. Будда патшасы Ашока вегетариандық тағамдарды насихаттап, өз патшалығында жыл бойы 'қасапсыз күндер' енгізе отырып, азық-түлік үшін өлтірілген жануарлардың санын азайтуға тырысты. Ол аң аулау сапарларын тоқтатты, белгілі бір жануарларды өлтіруге тыйым салды және патшалық үйде ет қолдануды азайтты. Ашока тіпті кейбір зиянкестерді өлтіруге тыйым салған. Оның үлгісіне кейіннен Шри-Ланка патшалары еліктеді. Ашоканың жарлықтарының бірінде: "Мына жерде (мен билеген аймақта) ешбір тірі жанды сойып, құрбандыққа шалуға болмайды" деп жазылған. Бұрын құдайлардың сүйіктісі Пиядаси патшаның ас үйінде күн сайын жүздеген мың жануарлар қари жасау үшін өлтірілетін. Бірақ қазір осы Дхамма жарлығын жазып, үш ғана тіршілік иесі, екі паук және бір бұғы өлтіріледі, ал бұғылар әрқашан өлмейді. Уақыт өте келе тіпті осы үш тіршілік иесі де өлтірілмейді. Көптеген буддистер, әсіресе Шығыс Азияда буддизм вегетариандықты қолдайды немесе насихаттайды деп санайды. Буддистік теория жануарларды өлтіруді адамдарды өлтірумен теңестіруге бейім болса да (бұл кейде өлтіру этикалық болуы мүмкін деген тұжырымға келмейді, мысалы, басқаларды қорғау), қытай, корей, вьетнам және кейбір жапон монахтық дәстүрлерінен тыс буддистердің көпшілігі ет жейді; дегенмен, жоғарыда аталған дәстүрлерде вегетариандықты белгіленген кестеде ұстайтын буддистік бейтаныс адамдардың едәуір аз бөлігі және буддистік вегетариандықты толық уақытты ұстайтын азшылық бар. Будданың өзі шұңқыр етін жеп қайтыс болғаны туралы да пікірлер бар. Қытай мен Вьетнамның көптеген монахтары вегетариандыққа жатса, Далай-лама әр екінші күні вегетариандық тағамдарды жейді, сондықтан ол жылдың алты айында вегетариандық тағамдарды жейді. Батыста буддистер арасында вегетариандық кең тараған. Трипитаканың пали тіліндегі нұсқасында Будданың ет жегендері, сондай-ақ медициналық жағдайларды емдеу үшін белгілі бір ет түрлерін ұсынған жағдайлары бар. Бірде бір генерал Буддаға ет сатып алу үшін қызметшіні жіберді. Будда былай деп жариялады: Етті үш жағдайда жеуге болмайды: көргенде, естігенде немесе күдік туындағанда (тірі жанды жеуші үшін атаулы түрде сойылған); бұл, Живака, ет жеуге болмайды, Живака! Мен ет жеуге болатын үш жағдай бар деп мәлімдеймін: көрінбегенде, естілмесе немесе күдік туындамағанда (тірі жанды жеуші үшін атаулы түрде сойылған); Живака, мен бұл етті жеуге болатын үш жағдай деп айтамын. Егер адам құрбандықты қабылдамаса, ол сыйлық берушіге берілетін оң карманы жоғалтады. Сонымен қатар, бұл монахтарда қандай тамақты жеу керектігін таңдап алу мен таңдау туралы белгілі бір мақтаныш тудырады. Алайда Будданың айтуынша, жануарды өлтірген адам өз қазасына себепші болады. Алайда, Тхеравада буддасы елдері, көпшілігі ет жейді. Пали Трипитаканың сақталған бөліктерінде Будданың вегетариандықты қолдағаны немесе жоққа шығарғаны туралы айтылмаған және Махаяна сутраларында ет жеу бірінші ережеге қайшы келеді деп нақты айтылмаған, кейбір Махаяна сутралары ет жеуді қатаң және шектеусіз айыптайды, негізінен мұндай әрекет бодисаттваның жанашырлығын бұзады. Ет жеуге қарсы болатын сутралар: Нирвана сутрасының Махаяна нұсқасы, Шуранама сутрасы, Брахмаджала сутрасы, Ангулималия сутрасы, Махамега сутрасы және Ланкаватара сутрасы, сондай-ақ Будданың Карма сутрасындағы ет тұтынудың теріс кармикалық әсерлері туралы түсініктері. Будданың өлімінің қарсаңында өзін соңғы түсіндірме және түпкілікті Махаяна ілімі ретінде таныстыратын Махаяна Махапаринирвана Сутрасында Будда "ет жеу Ұлы мейірімділіктің тұқымын сөндіреді" деп мәлімдейді. Ол барлық ет пен балық тұтынуға тыйым салады (өлі жануарларды да). Ол қайыр сұрап, донордан ет алған монахтар оны жеу кер...

Қоршаған орта

Орман мен орман ертедегі буддистер үшін идеалдық мекен болды, ал көптеген мәтіндер орман өмірін медитация үшін пайдалы деп мадақтайды. Осыған байланысты буддалық монастырлар Шығыс Азиядағы жаңғырушы мемлекеттердің ішінде жиі шағын табиғи қорықтар болып табылады. Фикус религоса түрін қолайлы деп санайды, өйткені бұл Будданың ағартушылыққа қол жеткізген ағашының түрі. Махаяна буддизміне сәйкес, кейбір ілімдер ағаштар мен өсімдіктер Будда табиғатына ие деп есептейді. Кукай өсімдіктер мен ағаштар, сондай-ақ тау жыныстары мен басқа да заттар Вайрокананың "Бір ақыл-ойының" көрінісі деп есептеген, ал Доген өсімдіктер дүниесі Будда табиғаты деп есептеген. Қазіргі заманға дейінгі кезеңде экологиялық мәселелер кеңінен талқыланбаған, алайда Ашока ормандарды өртеуді тыйым салып, өз жарлықтарында ағаш отырғызуды насихаттаған. Америкалық теравада монахы Бхикху Бодхи қоршаған ортаны қорғау мәселесі туралы ашық айтты. Бодхи қазіргі экологиялық дағдарыстың тамыры - біздің материалдық және сезімдік қалауларымызды қанағаттандыру үшін өндіріс пен тұтынуды арттырудың әл-ауқатқа әкелетіндігіне деген сенімде. Табиғатты бағындыру буддалық көзқарасқа тікелей қарсы келеді. Таиландтағы Аджхан Понгсак және "Сарводая Шрамадана" қозғалысы сияқты будда белсенділері орманды қалпына келтіру және қоршаған ортаны қорғау үшін жұмыс жасады. Далай-лама сонымен қатар адам мен табиғаттың тығыз қарым-қатынасына сеніп, адамдар табиғаттан шыққандықтан, оған қарсы шығудың ешқандай мәні жоқ деп айтады. Ол таза қоршаған ортаны негізгі адам құқығы деп қарастыру керектігін және адам ретінде бізден кейінгілерге салауатты әлемді қалдыру үшін қолымыздан келгеннің бәрін жасауымыз керектігін айтады.

Қарым-қатынастар

Будда ата-анаға, жұбайына, достарына және барлық басқа адамдарға деген мейірімділік пен ізгі ниеттілікке үлкен мән берді. Буддизм отбасындағы және қоғамдастық арасындағы келісімді жоғары бағалайды. Бес өсиетті сақтау және жомарттық (Дана) ұстанымы осы үйлесімділіктің негізі болып саналады. Әдеп-ахлак кодексі ретінде қарастырылатын маңызды мәтін - Сигаловада сутта, ол дұрыс емес әрекеттерді сипаттайды және байлықты ысырап етуден сақтайды. Сигаловада суттасы ізгі адамның "алты бағытқа табынуын" көрсетеді, олар ата-аналар (шығыс), мұғалімдер (оңтүстік), әйел (батыс) және достары мен әріптестері (солтүстік), ал екі тік бағыт: аскет және брахман (жоғары) және қызметшілер (төмен). Мәтінде оларды қалай құрметтеу және қолдау керектігі және Алтылық өз кезегінде мейірімділік пен қолдауды қалай қайтаратыны туралы айтылады. Қарым-қатынас өзара қарым-қатынасқа негізделеді және егер адам өзіне жақсылық жасамаса, басқалардан мінез-құлық күтуге құқығы жоқ деп түсініледі. Мысалы, ата-ананы құрметтеу керек және оларға қамқорлық пен сүйіспеншілік көрсету керектігін түсіну керек. Некеде, суттада үй иесі әйеліне "оған сыпайылықпен қарау керек, оны менсінбей, адал болу керек, оған билікті тапсыру керек, әшекейлермен қамтамасыз ету керек" деп айтылған. әйел болса, "оның міндетін жақсы атқарады, туыстары мен қызметшілеріне мейірімділік танытады, адал, әкелгенін сақтайды, өз міндетін жемісті атқарады". Будда сондай-ақ әйелі мен күйеуі бір-бірінің ең жақсы досы (парама саха) болуы керектігін айтты. Бір әйелді алу некеге арналған басым үлгі болса да, буддалық қоғамдар да көп әйел алу мен полиандрияны қолданады және қабылдайды. Буддизм некеге қасиетті емес, дүниелік серіктестік ретінде қарайды, сондықтан ажырасуға ешқандай қарсылық жоқ.

Жыныстық қатынас

Буддизмнің бес ережесінің үшінші (немесе кейде төртінші) ережесінде әртүрлі түсіндірмелері бар "жыныстық азғындықтан" аулақ болу керектігі айтылады, бірақ әдетте зорлау, қорлау және жиі неке адалдығын бұзу сияқты басқаларға зиянды кез-келген жыныстық қатынасты қамтиды, бірақ бұл жергілікті неке мен қарым-қатынас әдет-ғұрыптарына байланысты. Буддистік монахтар мен монахтар жыныстық қатынастан аулақ болумен қатар, бойдақ болуға да ант береді.

Жыныстық бейімділік

Буддистік дәстүрлер арасында гомосексуализм туралы және жалпы "жыныстық қатынас бұзушылықты" анықтайтын прецеденттерді түсіндіруде көптеген пікірлер бар. Буддистік сутраларда гомосексуализмді айыптау жоқ болса да, ол Тхеравада, Махаяна немесе Мантраяна болсын, қоғамдық және қоғамдастық көзқарастары мен практиктардың тарихи көзқарасы прецеденттер қалыптастырды. Кейбір сангхалар гомосексуализмді Бес ережемен тыйым салынған жазба жыныстық қатынасқа теңестіреді. Басқа сангхалар жыныстық қатынас жанашырлық және / немесе келісімді болса және анттарға қайшы келмесе, онда бір жынысты немесе басқа жынысты болса да, кармикалық бұзушылық жоқ деп санайды. Батыс мемлекеттеріндегі және Жапониядағы буддалық қауымдар гомосексуализмді қабылдауға бейім. Жапонияда буддалық самурайлар мен дін қызметкерлерінің арасында гомосексуалистік қатынастар өте кең тараған. Әсіресе тантрикалық Шингон мектебінде дін қызметкерлері арасындағы гомосексуализм кең тараған. Пали каноны мен Агамға (бұрынғы буддалық жазбалар) сәйкес, бір немесе қарама-қарсы жынысты қатынастардың жыныстық қатынасқа қатысы жоқ деп айтылмайды, ал кейбір теравадалық монахтар жыныстық қатынас жыныстық қатынасқа жол бермеу ережесін бұзбайтынын айтады. Кейбір кейінгі дәстүрлер, мысалы Шантидева мен Гампопа, вагинальді емес жыныстық қатынасқа (оның ішінде гомосексуализмге) шектеулер енгізеді. Дигха Никаяның ортағасырлық түсіндірмесінде қоғамдағы азғындықтың мысалдары келтірілген, ал мысалдардың бірі гомосексуализм, ал бұл Суттада негіз жоқ. Буддизмнің басқа да мәтіндері, мысалы, Абхидхарма коса мен Джатака аңыздары гомосексуализм туралы ештеңе айтпайды. Хосе Игнасио Кабезонның айтуынша, будда мәдениеттерінің гомосексуализмге деген көзқарасы жалпы алғанда бейтарап болды. Ерлер де, әйелдер де діни қызметке тағайындалуы мүмкін, ал Винаяда гермафродиттерге рұқсат етілмейді. Ежелгі жазбаларға сәйкес, бұл олардың монахтар мен монахтармен құдалануы мүмкіндігінен туындаған. Виная пандакалардың монастырьға түсуіне жол бермейді, олар "жақсылықсыз" деп анықталады және әдетте еркектіктің қалыпты (әдетте физикалық) сипаттамалары жоқ адамдарға қатысты (кейбір жағдайларда әйелдіктің қалыпты сипаттамалары жоқ әйелдерге қатысты). Бұл ережені Будда пандака монахтары басқалармен қарым-қатынас жасап, Виная ережелерін бұзғаннан кейін бекітті. Сондықтан пандаларға Сангхаға кіруге рұқсат етілген. Кейінгі буддалық мәтіндер Милинда Панха және Абхидхарма Коса пандаларды жыныстық қатынас пен ақыл-ой арамдалуынан рухани кедергі келтірген деп санайды.