Ұлыбритания Парламенті және Конституциясы

Ұлыбритания Конституциясы: Тарихы мен Дамуы

Ұлыбритания Конституциясы: жазба түрде емес, заңдар, сот шешімдері, дәстүрлерден тұрады. Парламенттік егемендік, монархия эволюциясы тарихы.

37 мин оқу

100%

Дереккөз: History of the constitution of the United Kingdom — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Біріккен Корольдіктің конституциясы – әртүрлі заңдардан, сот шешімдерінен, дәстүрлерден, шарттардан және басқа да көздерден тұратын жазылмаған конституция. Орта ғасырлардан бастап конституция түрлі дағдарыстарға жауап ретінде біртіндеп дамыды. 20 ғасырға қарай британ монархиясы конституциялық және рәсімдік монархияға айналды, ал Парламент – парламенттік егемендікті жүзеге асыратын өкілді органға трансформацияланды. Бастапқыда Біріккен Корольдіктің төрт құраушы елдерінің конституциялық жүйелері ағылшын үстемдігі кезінде жеке-жеке дамыды. Англия Корольдігі 1283 жылы Уэльсті бағындырды, бірақ ел толыққанды ағылшын заңдарына 1535 және 1542 жылғы Уэльс заңдары арқылы ғана бағындырылды. Ирландия Корольдігі техникалық түрде жеке мемлекет болғанымен, оны ағылшын монархиясы басқарды. 1603 жылдан 1707 жылға дейін Англия мен Шотландия Корольдігі Тақтар одағы аясында бір монархты бөлісті; алайда, әрбір ел жеке үкіметтерін сақтап қалды. 1707 жылы Англия мен Шотландия Ұлыбритания Корольдігін құрады. 1801 жылы Ұлыбритания мен Ирландия Ұлыбритания мен Ирландияның Біріккен Корольдігіне бірікті. Біріккен Корольдік Парламенттің егемендігі бар біртұтас мемлекет болып қала береді, бірақ 20 және 21 ғасырларда Парламенттің Шотландия, Уэльс және Солтүстік Ирландияға өзін-өзі басқару құқығын қайтаруын қамтамасыз еткен децентрализация процесі басталды. Британдық конституцияның элементтері әлемнің басқа елдерінің конституциялары мен құқықтық жүйелерінде, әсіресе Британ империясының бір бөлігі болған немесе бұрынғы Британ империясының құрамында болған елдерде, соның ішінде АҚШ және Вестминстер парламенттік жүйесін қабылдаған мемлекеттерде қолданылды. Британдық конституция – заң үстемдігі, парламенттік егемендік және сот тәуелсіздігінің қазіргі заманғы түсініктерінің бастауы және британдық конституциялық принциптерді қабылдау олардың бүкіл әлемге таралуына ықпал етті. Мың жылдан астам тарихы бар әлемдегі ең көне конституциялық жүйелердің бірі, ол басқару институттарының тұрақтылығымен, өзгерістерді сіңіру қабілетімен, екі палаталы заң шығарушы органымен және жауапты үкімет концепциясымен сипатталады.

The constitution of the United Kingdom is an uncodified constitution made up of various statutes, judicial precedents, convention, treaties and other sources. Beginning in the Middle Ages, the constitution developed gradually in response to various crises. By the 20th century, the British monarchy had become a constitutional and ceremonial monarchy, and Parliament developed into a representative body exercising parliamentary sovereignty. Initially, the constitutional systems of the four constituent countries of the United Kingdom developed separately under English domination. The Kingdom of England conquered Wales in 1283, but it was only later through the Laws in Wales Acts 1535 and 1542 that the country was brought completely under English law. While technically a separate state, the Kingdom of Ireland was ruled by the English monarchy. From 1603 to 1707, England and the Kingdom of Scotland shared the same monarch as part of the Union of the Crowns; however, each nation maintained separate governments. In 1707, England and Scotland were joined in the Kingdom of Great Britain. In 1801, Great Britain and Ireland were joined in the United Kingdom of Great Britain and Ireland. While the United Kingdom remains a unitary state in which Parliament is sovereign, a process of devolution began in the 20th and 21st centuries that saw Parliament restore self government to Scotland, Wales and Northern Ireland. Aspects of the British constitution were adopted in the constitutions and legal systems of other countries around the world, particularly those that were part of, or formerly part of, the British Empire including the United States and those countries that adopted the Westminster parliamentary system. The British constitution is the source of the modern concepts of the rule of law, parliamentary sovereignty and judicial independence and adoption of British constitutional principles propagated their spread around the world. One of the oldest constitutional systems in the world, dating back over one thousand years, it is characterised by the stability of its governing institutions, its capacity to absorb change, a bicameral legislature and the concept of responsible government.

Англосаксондық үкімет (800-1066)

9-10 ғасырларда әртүрлі англосаксон патшалықтары Вессекс әулетінің билігімен біріктіріліп, біртұтас Англия патшалығы құрылды. Патшалардың заң шығару, монета соғу, салық жинау, әскер жинау, сауданы реттеу және сыртқы саясатты жүргізу бойынша кең өкілеттіктері болды. Қазіргі британдық тәж кигізу рәсімі көбінесе 973 жылға дейін соққан дәуірден бастау алады. Эдгар Бейбітшіл және одан кейінгі монархтар Англия шіркеуін қорғауға, халқын жаулардан қорғауға және әділдік орнатуға ант берді. Патшаға кеңес беру үшін "ақылдылар" деп аталатын кеңесшілер тобы болды, олар витан деп белгілі болды және олардың құрамына лордтар мен шіркеу басшылары кірді. Заң шығару кезінде витанмен кеңесілді, ал ол елдегі жоғарғы сот болып табылды, онда патша жеке өзі соңғы үкім шығарды. Дағдарыс кезінде немесе патша билік етуге тым жас болғанда витан үкіметте маңызды рөл атқаруы мүмкін. Астана Винчестерде орналасқан болса да (патшалық қазынасы осы жерде сақталған), патша мен оның сарайы патшалық бойынша үнемі көшіп-қонып жүрді. Патшаның капелласына қарасты дін қызметкерлері патшаның хатшылары ретінде жұмыс істеді, хаттар, жарлықтар және басқа да ресми құжаттарды жазды. Эдуард Исповедник тұсында алғаш рет канцлер лауазымы пайда болды. Бірінші канцлер Регенбальд патшаның мөрін сақтап, жарлықтар мен хаттардың жазылуын қадағалады. Кнут патшаның кезінде қазынашылықтың тұрақты мекемеге айналғаны мүмкін. Исповедник патшаның тұсында қазынашылықты бақылау патшаның бургегндерінің немесе камерарийлерінің міндеттерінің бірі болды. 10 ғасырға қарай Англия графтықтарға бөлініп, олар жүздіктерге бөлінді. Жүздік – үкіметтің негізгі бірлігі және оны рев басқарды. Графтыққа "графтық рев" немесе шериф басшылық етті. Шерифтер патшалық әділдікті орындады, патшаның бейбітшілігін сақтады, патшалық кірістерін жинады және графтықтың әскери күштеріне басшылық жасады. Графтық соттар мен жүздік соттардан басқа жеке соттар да болды. Англосаксон дәуірінде патша жеке соттарды екі жолмен құрды. Біріншіден, патша шіркеуге (епархияның епископіне немесе діни үйдің абысына) жүзді басқару құқығын бере алатын. Сонда жүздік реві епископқа немесе абатқа бағынышты болар еді. Сот ісі бұрынғыдай қаралатын болса да, соттан түсетін пайда енді шіркеуге берілер еді. Екінші жолы – жер иелеріне арнайы құқықтарды, яғни сак пен сок құқығын беру болды. Бұл оған өз жеріне, соның ішінде қарақшыларды жазалау құқығына (инфангтиф) билік ететін сот өткізу құқығын берді.

In the 9th and 10th centuries, the various Anglo Saxon kingdoms were consolidated under the rule of the House of Wessex into a single Kingdom of England. Kings had extensive powers to make laws, mint coins, levy taxes, raise armies, regulate trade, and determine foreign policy. The current British coronation service largely dates back to 973. Edgar the Peaceful and subsequent monarchs swore a coronation oath to protect the English church, defend their people against enemies, and to administer justice. The king was advised by a group of councilors or "wise men" called a witan, composed of lords and church leaders. The witan was consulted when creating law and was the highest court in the land where the king gave final judgment in person. In times of crisis or when a king was too young to rule, the witan may have assumed greater role over government. While a capital existed at Winchester (where the royal treasury was located), the king and his itinerant court moved constantly throughout the kingdom. Priests attached to the king's chapel acted as royal secretaries—writing letters, charters, and other official documents. Under Edward the Confessor , the office of chancellor appears for the first time. Regenbald, the first chancellor, kept the king's seal and oversaw the writing of charters and writs. The treasury had probably developed into a permanent institution by the time of King Cnut During the Confessor's reign, supervision of the treasury was one of the responsibilities of the king's burthegns or chamberlains. By the tenth century, England was divided into shires and subdivided into hundreds. The hundred was the basic unit of government and overseen by a reeve. The shire was presided over by the "shire reeve" or sheriff. Sheriffs enforced royal justice, maintained the king's peace, collected royal revenue, and commanded the shire's military forces. Besides shire courts and hundred courts, private courts also existed. In the Anglo Saxon period, the king created private courts in two ways. First, the king could grant the church (either the bishop of a diocese or the abbot of a religious house) the right to administer a hundred. The hundred's reeve would then answer to the bishop or abbot. The same cases would be tried as before, but the profits of justice would now go to the church. The second way was to grant by writ or charter special rights to a landowner termed sake and soke. This was the right to hold a court with jurisdiction over his own lands, including infangthief (the power to punish thieves).

Норман үкіметтері

1066 жылғы Нормандық жаулап алудан кейін король және оның кеңесі немесе curia regis үкіметтің орталығы болды. Онда ол кеңес алып, шағымдар мен петицияларды тыңдап, маңызды сот істерін шешіп, мемлекеттік сот процестерін жүргізді. Кейде король кеңесті кеңейтіп, көптеген салтанатты тұлғаларды (графтар, барондар, епископтар және аббаттарды) ұлттық мәселелерді талқылау және заң шығару үшін магнум консилиумға (латынша "үлкен кеңес") шақыратын. Кеңестер патшалық саясатқа келісімді қалыптастыру үшін маңызды аламат болды. Норман корольдері уақытының көп бөлігін Нормандияда өткізгендіктен, олардың болмағанда Англияны басқару үшін өкілдер тағайындау қажет болды. Бас судья корольдің бас министрі және вице-королі ретінде қызмет етті, ол қаржы және заң мәселелеріне ерекше жауапкершілікке ие болды. Корольдің рухани және хатшылық қажеттерін қамтамасыз ету үшін корольдік үйдің капелласы жалғасты. Оны канцлер басқарды. Канцлерге бағынышты болған патшалық құжаттарын жазуға бақылау жасайтын кеңсе бастығы (немесе хатшылық) болды. Генрих I билігі кезінде қазынашылық эсквизерге біріктірілді, ол абакус ретінде қолданылатын клеткалы матаға байланысты аталды. Эсквизер үкіметтің негізгі қаржылық департаментіне айналды. Төменгі эсквизер немесе "қабылдау эсквизері" Лондон қазынасы болды. Онда қазынашы, екі камерагер және басқа да кішігірім шенеуніктер қызмет етті. Шерифтер округтік кірістерді төменгі эсквизерге төлейтін. Жоғарғы эсквизер эсквизердің барондарынан тұрды, олар корольдік сарай және үйдің шенеуніктерінен таңдалды. Барондар шерифтердің есептерін жылына екі рет тексеріп отыратын. Қаржылық құқықтар мен міндеттер бойынша даулар туындаған кезде, эсквизер сот ретінде жұмыс істеді, ол Эсквизер соты болды. Шерифтер округтерде (бұрынғы графтықтар) корольдік әкімшіліктің басшылары болып қала берді, сот орындаушыларының бастығы ретінде соттардың ішкі құрылымын басқарды. Жүздік және округтік соттар, шериф немесе оның сот орындаушысы төрағалық етіп, жаулап алудан бұрынғыдай кездесуін жалғастырды. Бұл соттардағы даулардың көп бөлігі жер дауы, зорлық-зомбылық немесе ұрлық туралы болды. Кейбір істер, патшалық істер деп аталатын, тек король немесе оның өкілі ғана қарауы керек болды. Патшалық істерді бүкіл елде тыңдау үшін бас судья округтерге көшпелі судьяларды жіберді; алайда, бұл патшалық судьялар істерді шешкен жоқ, өйткені бұл әлі де сотқа шақырылған адамдардың (қатысуға міндетті тұлғалардың) жауапкершілігінде болды, олардың көп бөлігі жер иелері болды. Корольдік орманға қатысты заңдарды (яғни корольдік аң аулау қорықтарын) орман соттары шешті, ал неке, өсиет, заңдылық және дін қызметкерлері жасаған қылмыстарға қатысты істер шіркеу соттарына берілді. Елді мекеннің иесі автоматты түрде елді мекен сотын өткізу құқығына ие болды – бұл англосаксон дәстүрінен ауытқу, ол саке мен сокеге ие болу үшін корольдік рұқсатты талап етті.

After the Norman Conquest of 1066, the king and his court or curia regis was the center of government. It was where he received counsel, heard complaints and petitions, settled important lawsuits, and conducted state trials. At certain times, the king enlarged the court by summoning large numbers of magnates (earls, barons, bishops and abbots) to attend a magnum concilium (Latin for "great council") to discuss national business and promulgate legislation. Councils were important venues for building consensus for royal policy. As Norman kings spent most of their time in Normandy, it became necessary to appoint agents to govern England in their absence. The chief justiciar functioned as the king's chief minister and viceroy with particular responsibility over financial and legal matters. The chapel in the royal household continued to serve the king's spiritual and secretarial needs. It was led by the chancellor. Subordinate to the chancellor was the master of the writing office (or chancery) who supervised the writing of royal documents. During the reign of Henry I , the treasury was absorbed into the exchequer, named for the checkered cloth used as an abacus. The exchequer became the government's primary financial department. The lower exchequer or "exchequer of receipt" was the London treasury. It was staffed by the treasurer, two chamberlains, and other minor officials. Sheriffs paid county revenues to the lower exchequer. The upper exchequer consisted of the barons of the exchequer, who were selected from among court and household officials. The barons audited the sheriffs' accounts twice a year. When disputes arose over financial rights and obligations, the exchequer functioned as a court, the Court of the Exchequer. Sheriffs remained in charge of royal administration in the counties (formerly shires), presiding over a hierarchy of bailiffs. Hundred and county courts, presided over by the sheriff or his bailiff, continued to meet as they had before the Conquest. Most disputes in these courts concerned land claims, violence, or theft. Certain cases called pleas of the Crown could only be heard by the king or his representative. So that royal pleas could be heard across the kingdom, the chief justiciar sent itinerant judges out to the counties; however, these royal judges did not decide cases as that was still the responsibility of the suitors to the court (those persons required to attend), who were overwhelmingly landowners. The laws concerned with royal forests (i. e. royal hunting preserves) were adjudicated by forest courts, and jurisdiction over cases involving marriage, wills, legitimacy, and crimes committed by clerics were transferred to church courts. The lord of a manor automatically enjoyed the right to hold a manorial court—a departure from Anglo Saxon tradition, which required royal grant to have sake and soke.

Анжевин үкімет

Генрих II, Англияның алғашқы Анжу патшасы, заң шығарудың жаңа түрін енгізді – ассизаны. Ассиз – патша мен оның феодалдары арасындағы қолданыстағы әдет-ғұрыпты нақтылау немесе өзгерту жөніндегі келісім. Мұндай заңнамалардың мысалы – 1181 жылғы қару-жарақ салығы және нан мен сыраға баға белгілеу. Генрихтің құқықтық реформалары ортақ құқықтың бастауын қалады және корольдік соттардың қолжетімділігі арқылы корольдік емес соттардың маңыздылығын азайтады. Кіші ассиздер – жер дауларын жылдам шешуге мүмкіндік беретін рәсімдер еді. Оларға жаңа иеліктен айыру, атадан қалған мүлік және соңғы тағайындама кіреді. Кларендон ассизі – қазылар алқасы арқылы сот жүргізудің дамуындағы маңызды қадам. Жылдамды судьялар корольдің өтініштерін тыңдау үшін жалпы айрықтарда (айналымдарда) округтен округке сапар шегуге тағайындалды. Судья округке келген кезде, қазылар алқасы «қарақшы, кісі өлтіруші немесе ұры деп айыпталған немесе күдік келтіріп жүргендерді» анықтауға тиіс болды. Кінәлілік немесе кінәсіздік сынақ арқылы немесе екіайқас арқылы дәлелденетін еді (нормандар енгізген). Азаматтық істерде, мысалы, жер дауларында, 1179 жылғы Ұлы ассиз айыпталушыға мәселені он екі рыцарьдан тұратын қазылар алқасымен шешуге мүмкіндік берді. 1215 жылы Төртінші Латеран соборы дін қызметкерлерінің сынақ арқылы сотқа қатысуына тыйым салды және Англияда бұл қазылар алқасымен сотқа алмастырылды. Құқықтық жүйенің дамуы мамандануды қажет етті, ал корольдік кеңестің (curia regis) сот функциялары Вестминстер залында отыратын екі сотқа жүктелді. Жалпы сот 1190 жылдары қазыналық соттан бөлінді. Оның қарапайым азаматтық істерге (қарыздар, меншік құқығы және заңсыз кіру) қатысты құзыреті болды. Оны Жалпы соттың бас судьясы және бірнеше Жалпы сот судьялары басқарды. Король соты корольдің өтініштеріне (патшаға қатысты азаматтық істер, корольдің бейбітшілігін бұзу және қылмыстық істер) қарауға құқылы болды. Король соты сондай-ақ қателік туралы шағым арқылы Жалпы сот шешімдерін қайта қарау құқығына ие болды. Оның өзінің бас судьясы және Король соты судьялары болды. Дәстүр бойынша, Ұлы кеңес салық салумен айналыспады. Бірақ үшінші крест жорығын қаржыландыру, Ричард I-ді құтқару және Плантагенеттер мен Капетингтер әулеттері арасындағы ағылшын-француз соғыстарының сериясын төлеу үшін ерекше салық салу қажет болғандықтан бұл өзгерді. Арнайы салық салудың ауыртпалығы және қарсылық күту ықтималдығы келісімді саяси тұрғыдан қажет етті. Патшалар үшін Ұлы кеңесті, корольдіктегі барлық адамдардың атынан келісуге қабілетті өкілді орган ретінде көрсету ыңғайлы болды. Корольдік көбінесе communitas regni (латынша «корольдіктің қауымдастығы») деп сипатталды, ал барондар – олардың табиғи өкілдері ретінде танылды. Бірақ бұл даму патшалар мен барондар арасындағы қақтығысты күшейтті, өйткені соңғылары патшаның азаматтарына тиесілі деп санайтын құқықтарын қорғауға тырысты.

Henry II , England's first Angevin king, introduced a new form of legislation, the assize. An assize was an agreement between the king and his feudal tenants to clarify or alter existing custom. Examples of such legislation include the Assize of Arms of 1181 and the Assize of Bread and Ale. Henry's legal reforms mark the origins of the common law and reduced the importance of non royal courts by making royal justice readily available. The petty assizes were procedures that allow speedy resolution of land disputes. These include novel disseisin, mort d'ancestor, and darrein presentment. The Assize of Clarendon was an important step in the development of trial by jury. Itinerant judges were assigned to travel from county to county on general eyres (circuits) to hear pleas of the Crown. When a judge came to a county, juries of presentment were to identify those "accused or notoriously suspect of being a robber, murderer or thief". Innocence or guilt would be proven by ordeal or trial by battle (introduced by the Normans). In civil cases, such as land disputes, the Grand Assize of 1179 gave defendants the option of having the matter settled by a jury of twelve knights instead of trial by battle. In 1215, the Fourth Lateran Council forbade clergy participation in trial by ordeal, and it was replaced in England by the jury trial. The growth of the legal system required specialization, and the judicial functions of the curia regis were delegated to two courts sitting at Westminster Hall. The Court of Common Pleas split from the Court of Exchequer in the 1190s. It had jurisdiction over ordinary civil cases (such as debts, property rights, and trespass). It was staffed by a chief justice of the Common Pleas and several other justices of the Common Pleas. The Court of King's Bench had jurisdiction over pleas of the Crown (civil matters involving the king, breaches of the king's peace, and criminal cases). The King's Bench also had power to review cases decided by the Common Pleas through writs of error. It had its own chief justice in addition to several justices of the King's Bench. Traditionally, the great council was not involved in levying taxes. But this changed due to the levying of extraordinary taxation to finance the Third Crusade, ransom Richard I, and pay for the series of Anglo French wars fought between the Plantagenet and Capetian dynasties. The burden imposed by extraordinary taxation and the likelihood of resistance made consent politically necessary. It was convenient for kings to present the great council of magnates as a representative body capable of consenting on behalf of all within the kingdom. Increasingly, the kingdom was described as the communitas regni (Latin for "community of the realm") and the barons as their natural representatives. But this development also created more conflict between kings and the baronage as the latter attempted to defend what they considered the rights belonging to the king's subjects.

Барондық реформа қозғалысы

Генрих III үкіметін өздері мен отбасылары үшін билік пен байлықты жинап, барондықтан алшақтаған бас министрлер басқарды. 1240 жылдан кейін патшаның ең жақын кеңесшілері шетелдіктер болды – Елеонора патшайымның Савойя туыстары және Генрихтің Лузиньян жарты бауырлары. Барондардың арасында шетелдіктер бақылауындағы патша үкіметіне қарсы оппозициялық партия құрылды. 1258 жылы Оксфорд Парламентінде реформаға ұмтылған барондар теріс көзқарас білдірген патшаны Оксфорд шарттары деп аталатын конституциялық құрылымды қабылдауға мәжбүр етті. Реформашылар бұл шарттар парламенттің барлық маңызды мемлекеттік актілерді бекітуін қамтамасыз етеді деп үміттенді. Шарттар бойынша Парламент «қоғамның дауысы ретінде ресми түрде (бұрынғыдай әдет-ғұрып бойынша емес) орнатылды». Патша реформашылар партиясын Екінші Барон соғысында жеңіп, Оксфорд шарттары күштен шығарылды. Бірақ Генрих III билігі «патшаның абсолютті және белгілі бір жағынан диктаторлық билеушіден, институттар арқылы билік ету және оның билігі тек халықтың сенімі мен құрметін сақтағанда ғана жүзеге асуының бастауы» болды.

Эдвард үкіметі

Эдуард I билік құрған кезде парламент институтының дамуы жалғасты. Эдуард парламентті жыл сайын екі рет, көктемде Пасхада және күзде Михайловкадан кейін шақырып отырды. Феодализм құлдыраған сайын саяси қоғамдық қауым кеңейе түсті. Графтықтар мен қалалар (boroughs) коммуналар (латынша communitas) ретінде танылды, олар парламентте графтық және қалалық өкілдер арқылы өкілдік етуге қабілетті бірыңғай сайлау округімен құралды. Бұл кезеңде заң шығару әлі де монархтың құқығы болды, және парламентте қабылданған заңдар мен монархтың жеке қабылдаған заңдары арасында ешқандай айырмашылық болған жоқ. Парламенттен тыс, король заң күшіне ие жарлықтар мен бұйрықтар шығара алатын. Сонымен қатар, парламентте қабылданған заңдар «король парламентте шығарған жоқ, олар король немесе оның министрлері парламентте жариялаған ғана еді». Жалпы құқықты өзгертетін алғашқы маңызды заңдар 1275 жылы қабылданған Вестминстер статутымен басталды. Эдуардтың құқықтық реформалары ағылшын жер құқығының негізін қалады, ол 1925 жылға дейін едәуір өзгертілмеді. Мысалы, 1285 жылғы Вестминстер статуты мүліктік құқықтарды (entails) құруға мүмкіндік берді. Корольдік емес соттарға корольдік бақылау да күшейді; Circumspecte Agatis бұйрығы шіркеу соттарының қарауына дін қызметкерлеріне жасалған шабуылдар, неке-қадақ, өсиет және моральдық мәселелерді шектеді. Эдуард 1276 жылы Уэльске шабуыл жасады және 1283 жылы Уэльстің жаулауын аяқтады. Корольдің өзі елдің батыс және солтүстік бөліктерін басып алды. Уэльстің қалған бөлігі марш лордтары арасында бөлінді. Уэльс статуты Солтүстік Уэльс үшін Солтүстік Уэльстің әділет судьясы (Justiciar) бақылайтын графтықтар жүйесін құрды. Англияның қылмыстық заңдары енгізілді, бірақ Уэльс заңдары өмірдің басқа салаларында қолданыла берді. 1301 жылы король өзінің үлкен ұлына Уэльс князі титулын берді, сонымен қатар Уэльстегі корольдік жерлер мен құқықтарды басқару құқығын тапсырды (Уэльс княздығын қараңыз). 1311 жылғы жарлықтар король Эдуард II-нің билігін шектеу үшін лордтар мен жоғары дін қызметкерлері енгізген ережелер жиынтығы болды. Орта ғасырлар бойы ортақ жерлер қарапайым халық үшін, феодалдық бақылау жүйесімен байланысты шаруалар үшін көмек көзі болды. 1348 жылы Англияда "Қара өлім" індеті таралып, халықтың шамамен үштен бір бөлігі қайтыс болды. Шаруалар өздерінің феодалдарынан айырылып, жұмыс күші жетіспегендіктен, жалақылар өсті. Король мен Парламент жалақының өсуін тоқтату үшін 1351 жылғы Еңбекшілер статутын қабылдады. Бұл 1381 жылғы шаруалар көтерілісіне әкелді, онда көшбасшылар феодализмді жоюды және барлық мүлікті ортақ иеленуді талап етті. Көтеріліс күшпен басылғанмен, құлдық пен крепостничество жойылды, бірақ көптеген адамдар саяси немесе экономикалық құқықтарынан айырылып, жайлы өмірден қағылды. Қой шаруашылығы егіншілік жұмысынан тиімді болғандықтан, ортақ жерлерді қоршаулар көбірек адамдарды жерсіз қалдырды, олар кедейге айналып, жазаланды.

The reign of Edward I saw the continued development of Parliament as an institution. Edward summoned parliaments regularly, generally twice a year at Easter in the spring and after Michaelmas in the autumn. As feudalism declined, the political community expanded. The shires and boroughs were recognised as communes (Latin communitas) with a unified constituency capable of being represented by knights of the shire and burgesses in Parliament. In this period, law making was still largely the prerogative of the monarch, and there was no difference between laws made in Parliament and laws made by the monarch alone. Outside of Parliament, the king could issue ordinances and writs that had the force of law. Furthermore, laws made in Parliament "were not made by the King in Parliament, but simply announced by the king or his ministers in a parliament." The first major statutes amending the common law were passed, beginning with the Statute of Westminster in 1275. Edward's legal reforms established the foundation of English land law, which was not significantly altered until 1925. For example, the Statute of Westminster of 1285 allowed for the creation of entails. Royal control over non royal courts was also increased; the writ of Circumspecte Agatis limited the jurisdiction of ecclesiastical courts to attacks on clerics and matrimonial, testamentary, and moral concerns. Edward invaded Wales in 1276 and completed the conquest of Wales in 1283. The King himself took over the west and north of the country. The rest of Wales was divided between marcher lords. The Statute of Wales created a system of shires for northern Wales that were overseen by the Justiciar of North Wales. English criminal law was imposed, but Welsh law continued to apply in other areas of life. In 1301, the king gave his eldest son the title Prince of Wales with control of royal lands and rights in Wales (see Principality of Wales). The Ordinances of 1311 were a series of regulations imposed on King Edward II by the Lords and higher clergy to restrict the power of the king. Throughout the middle ages, common land was a source of welfare for common people, peasant labourers bound by a feudal system of control. In 1348, the Black Death struck England, and killed around a third of the population. As peasants lost their lords, and there was a shortage of workers, wages rose. The King and Parliament responded with the Statute of Labourers 1351 to freeze wage rises. This led to the Peasants’ Revolt of 1381, where leaders demanded an end to feudalism, and for everything to be held in common. Despite the revolt’s violent repression, slavery and serfdom broke down, yet most people remained without any substantial liberty, in political or economic rights. As sheep farming became more profitable than agricultural work, enclosures of common land dispossessed more people, who turned into paupers and were punished.

Тюдорлар әулеті

Генрих VIII кезінде, Екатерина Арагоннан ажырасып, Анна Болейнге үйлену үшін (оны көп ұзамай адалдықсыздық айыбымен өлімге кесті), 1534 жылғы Жоғарлық актісінде Англия шіркеуі Римнен бөлек деп жарияланды, король оның басшысы аталды. 1535 жылғы Уэльс заңы Уэльс пен Англияны бір әкімшілік жүйеге біріктірді, ал король одан да деспоттыққа бой берді, 1535 жылы Лорд-канцлер сэр Томас Морды өлімге жіберді, монастырларды таратып, қарсылық көрсеткендерді қырды. Генрих VIII қайтыс болғаннан кейін, оның ұлы Эдуард VI 15 жасында қайтыс болғаннан соңғы билік күресінен кейін, Генрих VIII мен Анна Болейннің қызы Елизавета I 1558 жылы таққа отырды. Елизавета I көбінесе соғыстардан сақталып, жарты ғасырлық гүлденуге қол жеткізді. 1559 жылғы екінші Жоғарлық актісі шіркеу билігін Елизавета I-ге қайтарды, Мэри I-нің католик заңдарын кері қайтарды және барлық лауазым иелері, соның ішінде дін қызметкерлері, королеваны Англия шіркеуінің жоғарғы басқарушысы деп мойындап, адалдық серт беруді талап етті. 1588 жылы испандық Армада жеңілгеннен кейін, оның екі деңгейі болды: патшалықтың ықпалды пэрлері мен рухани пэрлерден тұратын Лордтар палатасы және аристократия мен орта тап өкілдерінен құралған Халық палатасы. Халық палатасындағы пуритандар көбірек құқықтар талап ете бастады, бірақ олардың талаптары назарға алынбады. Кейін Джеймс I олармен мәселелерге тап болды. 1600 жылға дейін Тақ сауда жолдарын монополиялау үшін, соның ішінде Шығыс Үндістан компаниясын қоса, корпорациялар құрды. Оның ізбасары Джеймс I басшылығымен Солтүстік Американы отарлау үшін 1606 жылы Лондон компаниясы мен Виргиния компаниясы, ал 1628 жылы Массачусетс шығанағы компаниясы құрылды. Көптеген діни диссиденттер Англиядан жаңа әлемге қоныс аударды.

Стюарт әулеті

Елизавета I протестанттық шіркеуді сақтап тұрса да, оның мұрагері Джеймс шотланд және ағылшын тажын біріктірді, ол патшалардың құдайдан келген құқығын нығайта бастағандықтан діни және саяси шиеленістер күшейді. 1605 жылы Гай Фокс Парламентті жарылтуға тырысты, бірақ ұсталды, азаптап, өлімге кесті. Католиктерге қарсы қуғын-сүргін толқыны көтерілді. Джеймс 1604 жылы «Король Джеймс Киелі кітабын» жарыққа шығаруға бұйрық берді, ол 1611 жылы аяқталған Библияның ағылшын тіліне аудармасы және түсіндірмесі болды. Мүмкін, оның (құпияда католик болған) әйелінің ықпалымен Джеймс католиктерді Англия шіркеуіне ондық салық төлеуден босатты, бірақ бұл Англия шіркеуінің кірісінің күрт төмендеуіне әкелді, сондықтан ол бұл құқықтарды дереу қайтарып алды. Құдайдан келген құқық туралы мәлімдеме Сер Эдвард Коук, Жалпы соттардың бас судьясы және кейіннен Корольдің тақырыптық соттарында бірқатар істерді қозғады, олар корольдің сот ісінде үкім шығаруға құқығы жоқ екенін, ал корольдік артықшылық заңға бағынады және оны кеңейтуге болмайды деп шешті. Коук доктор Бонхамның ісінде одан да әрі барып, «жалпы құқық Парламент актілерін бақылайды» деп мәлімдеді. Кейбір судьялар қолдау көрсеткенімен, жалпы құқық соттары Парламент актілерін жоюға құқылы деген идея қабылданбады, ал жалпы құқық Оксфорд графының ісінде ресми түрде корольдің бақылауына берілді, бұл теңдік (содан кейін Лордтар палатасындағы Лорд Канцлер басқарды) жалпы құқықтан жоғары тұрғанын көрсетті. Коук ықыластан айырылып, соттан шеттетілді. Дәстүр бойынша, Парламент корольдің билікке келуінің басында корольдің тоннажы мен фунтына рұқсат етілген сомаға, корольдің жылдық кірісінің үлкен бөлігін құрайтын кедендік баж салығы (жүн және шарап сияқты импортталған тауарларға салынатын салықтар) бойынша дауыс берді. Парламент бұл салықтарды жыл сайын қайта қарауды талап етті, бұл корольді бақылауға көбірек мүмкіндік беретін еді. Джеймс I өзінің «құдайдан келген құқығының» бұзылуына қарсылық көрсетіп, Парламентті таратып, мәселені шешті. Карл I де бастапқыда солай істеді, бірақ кейіннен жылдық бағалауды елемеді. 1625 жылы таққа отырған Карл I құдайдан келген құқықты, соның ішінде Парламентсіз салық салу құқығын, әсіресе теңіз жағалауындағы округтерді ағылшын жағалауын қорғау үшін флотты қаржыландыруды талап ететін «Кеме ақшасы» салығын нығайтты. Жағалаудағы округтер наразы болды, өйткені бұл ақша флотты қаржыландыруға қолданылмады. Карл содан кейін ішкі округтерге де «Кеме ақшасы» салығын салды. Джон Хэмпден есімді Лондон депутаты бұл «жаңа» ішкі «Кеме ақшасы» салығын төлеуден бас тартты, сондықтан оны Карл I қылмыс жасады деп соттады және 7-5 дауыспен кінәлі деп тапты. Бұл 12 қазының 5-і корольға қарсы болғанын көрсетті, бұл Карл I үшін жақсы жайт емес еді. Коук және басқалар 1628 жылғы Құқық туралы петицияны ұсынды. Бұл корольдан Магна-Хартаны сақтауды, Парламентсіз салық салудан бас тартуды, адамдарды еркіндіксіз түрмеге қамамауды, бейбіт уақытта әскери заң қолданудан бас тартуды және жеке үйлерде солдаттарды орналастырудан тыйым салуды талап етті. Карл I Франция және Испаниямен соғыста болғандықтан, ол «Құқық туралы петицияға» қол қойды, бірақ содан кейін Парламентті таратып немесе жұмысын тоқтата тұрып, саудаға (немесе «кеме ақшасына») биліксіз салық салды. 1642 жылы Англияда Азамат соғысы басталды, оның нәтижесінде 1649 жылы Оливер Кромвель басқарған Жаңа үлгідегі армия Карл I-ді тұтқындап, өлімге кесті. Кромвель патша болғысы келмегендіктен, де-факто диктатор болды. Ол қайтыс болғаннан кейін 1660 жылы Карл II патшалық құрды, бірақ оның орынбасары Джеймс II тағы да билік етуге құдайлық құқықты нығайтуға тырысты. 1688 жылы Парламент Оранж герцогі және герцогинясы Вильгельм мен Мэриді «шақырды», және қысқаша қақтығыстан кейін Джеймс II-ні қуғынға түсірді. «Даңқты революция» деп аталған бұл оқиға Парламенттің егемендігін бекіткен 1689 жылғы Құқықтар туралы заңды және Шотландиядағы 1689 жылғы Құқық туралы заңды қабылдауға әкелді. Бұл заңдар Магна-Хартаны қайта растап, «Парламенттің келісімінсіз заңдарды тоқтата тұру немесе заңдарды орындауды тоқтату туралы корольдік билік заңсыз» екенін, «Парламент мүшелерін сайлау еркін болуы керек» және «Парламент жиі шақырылуы керек» деп мәлімдеді. Джон Локк өзінің «Үкімет туралы екінші трактатында» үкіметтің өзінің негізін адамдардың құқықтарын қорғауда көреді: «өмір, бостандық және мүлік».

While Elizabeth I maintained a protestant Church, under her successor James, who unified the Scottish and English Crowns, religious and political tensions grew as he asserted a divine right of Kings. In 1605, Guy Fawkes attempted to blow up Parliament, but was caught, tortured and executed. A wave of repression against catholics followed. James acceded to Puritan requests by commissioning the "King James Bible" in 1604, an English language translation and interpretation of the Bible completed in 1611. Possibly persuaded by his (secretly Catholic) wife, James exempted Catholics from paying tithes to the Anglican Church, but this caused a great decrease in Anglican Church revenue, so he quickly took those rights away. The assertion of divine right prompted a series of cases from Sir Edward Coke, the Chief Justice of the Common Pleas and then King's Bench courts, which denied that the King could pass judgment in legal proceedings, and held that the royal prerogative was subject to the law and cannot be expanded. Coke CJ went even further in Dr Bonham's case, holding that even that "the common law will control Acts of Parliament". Though supported by some judges, the idea that common law courts could nullify Acts of Parliament was rejected, and the common law was formally placed under the King's control in the Earl of Oxford’s case, establishing that equity (then administered by the Lord Chancellor in the House of Lords) was above common law. Coke fell from favour, and was removed from judicial office. Traditionally, Parliament had voted at the beginning of a King's reign on the amount allowed for a King's Tonnage and Poundage, the customs duties (taxes on imported goods like wool and wine) that made up a large portion of a king's annual income. Now Parliament wanted to re evaluate these taxes annually, which would give it more control over the king. James I resisted this abrogation of his 'Divine Right' and dealt with the situation by dissolving Parliament. Charles I did the same at first and later just ignored its annual evaluations. When Charles I succeeded to the throne in 1625, and more fervently asserted a divine right, including the ability to levy tax without Parliament, particularly a Ship Money tax that required the counties bordering the sea to fund a navy to protect the English coastline. The coastal counties were unhappy as it was not actually used to fund the navy. Charles then placed the Ship Money tax on the interior counties as well. A London MP named John Hampden refused to pay this "new," interior Ship Money tax, so he was tried for a crime by Charles I and was convicted with a vote of 7 to 5. This meant that 5 of 12 jurors were against their king, which did not look good or bode well for Charles I. Coke and others presented the Petition of Right 1628. This demanded the King to abide by Magna Carta, levy no tax without Parliament, not arbitrarily commit people to prison, not have martial law in times of peace, and not billet soldiers in private homes. As Charles I was at war with France and Spain, he signed the Petition of Right, but then responded by shutting down or proroguing Parliament and taxing trade (or "ship money") without authority. The country descended into the English Civil War in 1642 culminating in the capture and execution of King Charles I on Whitehall in 1649 by the New Model Army led by Oliver Cromwell. Cromwell, not wishing to become a King, became a de facto dictator. After his death, the monarchy was restored with Charles II in 1660, but his successor James II again attempted to assert divine right to rule. In 1688, Parliament 'invited' a replacement King and Queen, William and Mary of Orange, and after a brief conflict forced James II out. Known as the Glorious Revolution, Parliament proclaimed a new Bill of Rights 1689, with a Claim of Right Act 1689 in Scotland, that cemented Parliamentary sovereignty. As well as reaffirming Magna Carta, it says the 'pretended power of suspending laws or the execution of laws by regal authority without consent of Parliament is illegal’, that 'election of members of Parliament ought to be free’, and that 'Parliament ought to be held frequently'. The justification for government itself, encapsulated by John Locke in his Second Treatise on Government was the protection of people's rights: "lives, liberties and estates."

Кромвель мен одақтастық

Парламент жеңіске жетсе де, шотландтарға Англияға пресвитериандықты (пуритандық мүлдем пресвитериандық емес) таңу арқылы Салтанатты Лига мен Келісімді қолдамайтыны анық болды, сондықтан Жаңа үлгідегі армия, Парламент және шотландтар арасы ажырасты. Шотландтарға көмектескені үшін ақы төленіп, олар Шотландияға қайтарылды. Пресвитериандық дөңгелекбастар өз дінін еркін ұстануға мүдделі болды, ал пресвитериандық дінді мемлекеттік дін етіп жариялауды қаламады. Кромвель Парламентке Англия шіркеуінің епископтарын және король Карл I-ді конституциялық монарх ретінде қайта орнатуды, сондай-ақ басқа діндерге төзімділік танытуды ұсынды. Соғыс аяқталғаннан кейін Англия халқы Карл I-ді қайтадан билікке қабылдаса да, діни төзімділікке келіспеді. Олар сондай-ақ Жаңа үлгідегі армияның таратылуын қалады, себебі ол қақтығыс тудыратын фактор болды. Осылайша Парламент діни төзімділікті қабылдамады және Жаңа үлгідегі армияны таратуға дауыс берді, бірақ Жаңа үлгідегі армия бұл бұйрықтан бас тартты. Карл I содан кейін шотландтықтармен және парламенттік пресвитериандармен Roundheads-тер жасағандай келісім жасады. Ол Шотландиядан (және пресвитериандардан) көмек сұрады және оларға Англияға пресвитериандықты таңуды уәделеді. Жаңа үлгідегі армия бұл келісімге жол бермеді (себебі бұл Карл I-ге қайтадан әскери күш берер еді). Осылайша 1648 жылы «жаңа» азаматтық соғыс басталды. Бұл жолы Шотландия, Парламенттік пресвитериандар және роялистер Карл I-дің жағында болды. Жаңа үлгідегі армия және Парламенттің қалған бөлігі оған қарсы шықты. Престон шайқасында (1648) Кромвель мен оның Жаңа үлгідегі армиясы Карл I-ді жеңді. Содан кейін Кромвельдің офицерлерінің бірі, полковник Прайд, Парламенттегі пресвитериандық көпшілікті жойып, 203 пресвитерианның 143-ін Парламенттен қуды (60-ын қалдырып). Жаңа Парламент «Румп Парламентін» құрды, ол парламенттегі азшылықтың (пресвитериандардың) қуылған көпшіліктің атынан жұмыс істеуі болды. Румп Парламенті: Монархияны және Лордтар палатасын Парламентте жойды (содан кейін оны қылмыстар үшін ашық соттағаннан кейін Карл I-ді өлімге кесті). «Коммунуэльть» деп аталатын республиканы құрды, ол шын мәнінде Кромвельдің диктатурасы болды. Шотландия Кромвельдің «Коммунуэльтіне» (Республикасына) қарсы болды және Карл I-нің ұлын Эдинбургте Карл II патша деп жариялады, бірақ Кромвель мен Жаңа үлгідегі армия оны жеңді (1650) және ол Францияға қашып кетті, ол 1660 жылға дейін сонда болды. Содан кейін Кромвель Ирландияға оны басқаруға барды, бірақ католиктерге «назары түскен», сондықтан ол олардың көпшілігін (шайқаста) өлтірді, сондықтан ирландтар оған қарсы көтерілді. Кромвель содан кейін Румп Парламентін таратып, өзін Лорд-протектор (диктатор) деп жариялады. Кромвель қайтыс болды (1658) және оның орнын ұлы Ричард Кромвель басқарды, ол билікті әскери және абсолютті түрде ұстауға тырысты, бірақ ол әртүрлі топтарды (діндік және этникалық) біріктіре алмады. Генерал Джордж Монк Шотландиядан келіп, Ричардты құлатты. Содан кейін ол Ұзақ Парламенттің (Румп Парламенттің) қалдықтарын қайта шақырды. Ұзақ Парламент жиналып, 1660 жылы (1640 жылдан бері ашық болғаннан кейін) өзін таратуға және жаңа Парламент құруға дауыс берген кезде ресми түрде аяқталды. Жаңа Парламент Англия королі ретінде Карл I-нің ұлы Карл II-ні таңдап, монархияны қалпына келтіруді бастады.

Though Parliament won, it was clear to the Scots that it was not going to uphold the Solemn League and Covenant by imposing Presbyterianism on England (Puritanism wasn't quite Presbyterian), so the New Model Army, Parliament and the Scots began falling apart. The Scots were paid for their help and sent back to Scotland. The Presbyterian Roundheads were interested in freedom to practice their religion and not in making the Presbyterian religion the state religion. Cromwell proposed that Parliament reinstate the bishops of the Church of England and King Charles I as a constitutional monarch, but allow for the toleration of other religions. Though at the end of the war, the people of England could accept Charles I back in office but not religious toleration. They also wanted the New Model Army dissolved since it was a provocative factor. Thus Parliament disallowed religious toleration and voted to disband the New Model Army, but the New Model Army refused the order. Charles I then made the same deal that the Roundheads had made with the Scottish and Parliamentary Presbyterians. He solicited the help of Scotland (and the Presbyterians) and in return he promised to impose Presbyterianism on England. The New Model Army would not allow this deal to be made (because it would give Charles I military power once more). Thus a "new" civil war broke out in 1648. This time, Scotland, the Parliamentary Presbyterians and the royalists were on the side of Charles I. The New Model Army and the rest of Parliament were against him. In the Battle of Preston (1648) Cromwell and his New Model Army defeated Charles I. Then one of Cromwell's officers, Colonel Pride, destroyed the Presbyterian majority in Parliament by driving out of Parliament 143 Presbyterians of the 203 (leaving behind 60). The new Parliament constituted a Rump Parliament, which was a Parliament in which the minority (Presbyterians) carried on in the name of the majority that was kicked out. The Rump Parliament:
Abolished the monarchy and the House of Lords in Parliament (it then executed Charles I after publicly trying him for crimes). Created a republic called the "Commonwealth" that was really just a dictatorship run by Cromwell. Scotland was against Cromwell's "Commonwealth" (Republic) and declared Charles I's son king at Edinburgh as King Charles II, but Cromwell and the New Model Army defeated him (1650) and he fled to France where he stayed until 1660. Cromwell then went to Ireland to govern it, but was "disgusted" with the Catholics, so he massacred many of them (in battle) and so the Irish rebelled against him as well. Cromwell then dissolved the Rump Parliament and declared himself to be the Lord Protector (dictator). Cromwell died (1658) and was succeeded by his son Richard Cromwell, who tried to keep power militarily and absolutely, but he was also incapable of unifying all of the diverse groups (religious and ethnic). General George Monk came down from Scotland and overthrew Richard. He then invited the remnants of the Long Parliament (the Rump Parliament) to reconvene. The Long Parliament met and officially ended (in 1660, after being open since 1640) when it voted to dissolve itself and create a new Parliament. The new Parliament began the Restoration (of the monarchy) by choosing Charles I's son Charles II to be the King of England.

Халықтық саяси қозғалыстар

Саяси партияның фракциялармен құрылу идеясы Азамат соғысы шамасында қалыптасты. Парламенттік жаңа үлгідегі армия сарбаздары мен Левеллерлер фракциясы 1647 жылғы Путни дебаттарында саяси өкілдік құқықтарын еркін талқылады. Левеллерлер газет шығарды («The Moderate») және саяси петицияларды, памфлеттерді және партиялық түстерді енгізді. Кейін соғысқа дейінгі роялистер (кейін Кавальерлер) және оларға қарсы парламенттік топтар Тори партиясы мен вигтерге айналды. 1649 жылы шағын халықтық саяси реформа қозғалысы – Диггерлер «Нағыз теңдіктің туын көтеру» немесе «Қоғамның жағдайы ашылды және Адам баласына ұсынылды» дегенді жариялады. Диггерлер кейде «Нағыз Левеллерлер» деп аталды, өйткені олар азамат соғысы кезінде республикашылдарды қолдаған, ірі саяси топ – Левеллерлерден өзгешеленді. Диггерлер патшаға қарсы соғыста қол жеткізген нәтижелерге қанағаттанбады және мемлекеттің таратылуын қалады. Оларды либертариандық, анархизм және діни коммунизм сияқты философиялар арқылы жақсы түсінуге болады. Осы кезеңде Польша бауырластары Англия мен Голландияға келді. Польша бауырластары сектасы «Ұлы су тасқынынан» кейін Польшадан қуылды, себебі олар шведтермен ынтымақтас болды деп есептелді. Диггерлердің радикалды идеялары Польша, Голландия және Англия ойшылдарына әсер етті, әсіресе Джон Локк философиясында маңызды рөл атқарды. Локк өз кезегінде бостандыққа қатысты саяси идеялардың дамуына зор ықпал етті, бұл кейіннен Америка Құрама Штаттарының негізін қалаушы әкелеріне әсер етті. Даңқты революция – 1688 жылы Джеймс II-нің тақтан құлатылып, оның орнына Уильям III және Мэри II бірлескен монархтар ретінде тағайындалуы болды. 1689 жылғы Конвенциялық Парламент Джеймс II кезіндегі үкіметтің теріс әрекеттерін жою және протестанттардың діні мен бостандықтарын қорғау мақсатымен Құқық декларациясын жасады. Бұл 1628 жылғы Құқық петициясы мен 1679 жылғы Хабеас Корпус заңына сүйене отырып, Англия Парламентімен 1689 жылғы Құқық заңы ретінде бекітілді, ол патша билігін шектеді және белгілі бір азаматтық құқықтарды қайта растады. Шотландия Парламенті оны «Құқық талабы» деп бекітті. Құқық заңы да, Құқық талабы да парламенттік егемендік тұжырымын орнатуға және монархтың билігін шектеуге үлкен үлес қосты.

The idea of a political party with factions took form around the time of the Civil War. Soldiers from the Parliamentarian New Model Army and a faction of Levellers freely debated rights to political representation during the Putney Debates of 1647. The Levellers published a newspaper (The Moderate) and pioneered political petitions, pamphleteering and party colours. Later, the pre war Royalist (then Cavalier) and opposing Parliamentarian groupings became the Tory party and the Whigs in the Parliament. In 1649 Diggers, a small people's political reform movement, published The True Levellers Standard Advanced: or, The State of Community opened, and Presented to the Sons of Men. The Diggers are sometimes called "True Levellers" to distinguish themselves from the larger political group called the Levellers, which had supported the republicans during the civil war. The Diggers were not satisfied with what had been gained by the war against the king and wanted instead a dismantling of the state. They can be best understood through such philosophies as libertarianism, anarchism, and religious communism. Also at this time, the Polish Brethren arrived in England and Holland. The sect of Polish Brethren had been driven out of Poland after The Deluge because they were commonly considered to be collaborators with the Swedish. The Diggers' radical ideas influenced thinkers in Poland, Holland, and England, playing an especially important role in the philosophy of John Locke. Locke, in turn, profoundly impacted the development of political ideas regarding liberty, which would later influence the Founding Fathers of the United States. The Glorious Revolution was the overthrow of James II in 1688 and his replacement with William III and Mary II as joint monarchs. The Convention Parliament of 1689 drew up a Declaration of Right to address perceived abuses of government under James II and to secure the religion and liberties of Protestants. This was enacted by the Parliament of England as the Bill of Rights 1689, which limited royal power and reaffirmed certain civil rights, building on the Petition of Right 1628 and the Habeas Corpus Act 1679. The Parliament of Scotland approved it as the Claim of Right. Both the Bill of Rights and the Claim of Right contributed a great deal to the establishment of the concept of parliamentary sovereignty and the curtailment of the powers of the monarch.

Уэльс

Уэльс статутына сәйкес, 1284 жылы Уэльстің заңын ағылшын қылмыстық заңы алмастырды. Ағылшын азаматтық құқығы Генрих VIII-нің Уэльс заңдары сериясы арқылы 1535 және 1542 жылдар аралығында Уэльске енгізілді. Уэльс заңдары ресми түрде Уэльстің барлық аумағын Англия Корольдігіне қосты. «Уэльс энциклопедиясы» Уэльс және Марш кеңесінің 1471 жылы Эдуард IV-нің Уэльс князінің жерлері мен қаржысын басқару үшін құрылған үй шаруашылығы мекемесі екенін көрсетеді. 1473 жылы кеңес кеңейтіліп, Уэльс княздығы мен Марш аймақтарында заң мен тәртіпті сақтау міндеті қосылды. Оның отырыстары үзіліспен өткен, бірақ Генрих VII оны өзінің мұрагері, принц Артур үшін қайта жаңғыртты. Кеңес 1543 жылы заңдық негізде құрылып, заң мен басқаруды үйлестіруде маңызды рөл атқарды. 17 ғасырдың басында кеңес әлсіреп, 1641 жылы Парламент таратып жіберді. 1689 жылы қайта жаңғыртылған, бірақ соңында 1689 жылы таратылды. 1689 жылдан 1948 жылға дейін Англия мен Уэльс үкіметтері арасында ешқандай айырмашылық болған жоқ. Англияға қатысты барлық заңдар Уэльске де қолданылды және британ үкіметі Уэльсті Біріккен Корольдіктегі Англияның бөлінбес бөлігі деп есептеді. Уэльске қатысты алғашқы заң – 1881 жылғы «Жексенбі күні жабылу туралы» (Уэльс) заңы болды. Тағы бір ерекшелік – 1914 жылғы Уэльс шіркеуі заңы, ол 1920 жылы Уэльс шіркеуін (бұрын Англия шіркеуінің бір бөлігі болған) мемлекеттен бөліп шығарды. 1948 жылы Ұлыбритания Парламенті қабылдаған барлық заңдар «Англия мен Уэльске» немесе «Шотландияға» қатысты деп белгіленді, осылайша Уэльске 1707 жылғы Шотландиямен одақтасқаннан кейін жүздеген жылдар бойы жоғалған құқықтық мәртебесі қайта жаңғыртылды. Сондай-ақ 1948 жылы парламенттік комитет ретінде Уэльс үшін жаңа кеңес құрылды. 1964 жылы Уэльстегі заңдардың қолданылуын қадағалау және жақсарту үшін Лондонда Уэльс кеңсесі құрылды. Бұл жағдай Уэльстегі үкіметтің өкілеттік беруіне және 1998 жылы Уэльстің автономды Ұлттық Ассамблеясының құрылуына дейін жалғасты.

Under the Statute of Wales, English criminal law replaced Welsh law in 1284. English civil law was imposed on Wales by Henry VIII's series of Laws in Wales Acts between 1535 and 1542. The Laws in Wales Acts formally incorporated all of Wales within the Kingdom of England. The Encyclopaedia of Wales notes that the Council of Wales and the Marches was created by Edward IV in 1471 as a household institution to manage the Prince of Wales's lands and finances. In 1473, it was enlarged and given the additional duty of maintaining law and order in the Principality and the Marches of Wales. Its meetings appear to have been intermittent, but it was revived by Henry VII for his heir, Prince Arthur. The Council was placed on a statutory basis in 1543 and played a central role in co ordinating law and administration. It declined in the early 17th century and was abolished by Parliament in 1641. It was revived at the Restoration before being finally abolished in 1689. From 1689 to 1948 there was no differentiation between the government of England and government in Wales. All laws relating to England included Wales and Wales was considered by the British Government as an indivisible part of England within the United Kingdom. The first piece of legislation to relate specifically to Wales was the Sunday Closing (Wales) Act 1881. A further exception was the Welsh Church Act 1914, which disestablished the Church in Wales (which had formerly been part of the Church of England) in 1920. In 1948 the practice was established that all laws passed in the Parliament of the United Kingdom were designated as applicable to either "England and Wales" or "Scotland", thus returning a legal identity to Wales which had not existed for hundreds of years following the Act of Union with Scotland in 1707. Also in 1948 a new Council for Wales was established as a parliamentary committee. In 1964 the Welsh Office was established, based in London, to oversee and recommend improvements to the application of laws in Wales. This situation would continue until the devolution of government in Wales and the establishment of the autonomous National Assembly for Wales in 1998.

Шотландия Корольдігі

Біздің заманымыздың V ғасырынан бастап Солтүстік Британия бірнеше шағын патшалықтарға бөлінді. 793 жылы басталған қатал викингтердің шапқындары пиктік патшалықтардың гаэль тіліне және мәдениетіне өту процесін үдеткен болуы мүмкін, олар гаэль тілі мен әдет-ғұрыптарын қабылдады. Гел және пиктік патшалықтардың бірігуі де болды. Бұл 840 жылдары (дәстүрлі түрде 843 жылы) Cínaed mac Ailpín (Кеннет МакАлпин) «пиктіктер патшасы» ретінде билікке келуімен аяқталды, бұл Альпин әулетінің билікке жол ашты. 900 жылы біріккен патшалықтың патшасы ретінде қайтыс болғаннан кейін, оның ізбасары Домналь II (Дональд II) «rí Alban» (Альба патшасы) деп аталған алғашқы адам болды. «Скотия» термині осы патшалардың орталық аймағын, Форт өзенінің солтүстігіндегі жерді сипаттау үшін жиі қолданыла бастады. Соңында оның патшалары басқарған барлық аймақ Шотландия деп аталды. Дональдтың мұрагері Каусантиннің (Константин II) ұзақ билігі (900–942/3) Альба/Шотландия Корольдігінің құрылуының кілті ретінде жиі қарастырылады. Кейіннен ол шотландтық христиандығын католик шіркеуінің қағидаларымен үйлестіргені үшін мақталады. Máel Coluim I (Малькольм I) (шамамен 943–954 жылдары билік еткен) Стратклайдты аннексиялады, оған Альба патшалары тоғызыншы ғасырдың соңынан бері белгілі бір билік жүргізіп келген болуы мүмкін. Дәуіт I билігі «Давидтік революция» деп сипатталды, онда ол феодалдық жер иелену жүйесін енгізіп, Шотландиядағы алғашқы патшалық қалаларды және Шотландияның алғашқы монеталарын құрды, сондай-ақ діни және құқықтық реформалар процесін жалғастырды.

Үкімет

Албаның біріккен корольдігі пиктік және шотландтық патшалықтың кейбір рәсімдік аспектілерін сақтап қалды. Мұны Скон аббаттығындағы Скон тасында өткен әсем таққа отырғызу рәсімінен көруге болады. Шотландия монархиясы орта ғасырларда көшпелі мекеме болғанымен, Скон оның ең маңызды орындарының бірі болып қала берді. Стирлинг және Перттегі корольдік сарайлар он бесінші ғасырдың екінші жартысында Эдинбург астана ретінде қалыптасқанға дейін орта ғасырдың соңында маңызды рөл атқарды. Корольдік билікке қарсы тұрған кезеңдерге қарамастан, тәж үкіметтің ең маңызды құралы болып сақталды. Орта ғасырдың соңында ол Еуропаның басқа аймақтарындағы Жаңа монархтармен байланысты кеңейтудің көп бөлігін көрді. Конституциялық монархия және қарсылық теориялары шотландтар, әсіресе Джордж Бьюкенен тарапынан XVI ғасырда жарияланды. Алайда, Шотландияның Джеймс VI корольдердің құдайлық құқығы туралы теорияны алға қойды, және осы пікірталас келесі билік кезеңдері мен дағдарыстарда қайта қарастырылды. Сарай саяси өмірдің орталығы болып қала берді және XVI ғасырда көркемдік және өнерге демеушілік көрсетудің маңызды орталығына айналды, бірақ 1603 жылы Тәждер одағымен ол іс жүзінде таратылды. Шотландия тәжі батыс еуропалық сарайлардың дәстүрлі лауазымдарын қабылдады, оның ішінде Жоғары стюард, Палата иесі, Лорд-констебль, Граф Маришаль және Лорд-канцлер. Корольдік кеңес XV ғасырда толық уақыт жұмыс істейтін орган ретінде пайда болды, көбінесе дінсіздер басымдық танытты және әділет әкімшілігі үшін маңызды болды. XVI ғасырдың ортасында құрылған Жеке кеңес және канцлер, хатшы және қазынашы сияқты мемлекеттік жоғары лауазымдар Стюарт монархтары 1603 жылдан бастап Англияда билік жүргізуге кеткеннен кейін де үкімет басқаруының орталық құрамы болып қала берді. Дегенмен, ол көбінесе назардан тыс қалды және 1707 жылғы Одақ актісінен кейін Лондоннан тікелей басқарумен таратылды. Шотландия Парламенті де салық салу және саясатты бақылау құқығына ие болған маңызды құқықтық институт ретінде қалыптасты. Орта ғасырдың соңында ол жыл сайын дерлік отырыс өткізді, себебі сол кезеңдегі корольдік билікке қарсы тұрған кезеңдер мен регенттіктердің жиі болуы монархияның оны ықпалынан шығаруына мүмкіндік бермеді. Жаңа заманда Парламент елді басқаруда, заң шығару және салық салуда маңызды рөл атқарды, бірақ оның жағдайы өзгеріп отырды және ол ешқашан Англиядағыдай ұлттық өмірге орталықтанған емес. Алғашқы кезеңде шотланд корольдері мормарлардың (кейінірек графтар) және тоисехтердің (кейінірек таналар) ұлы иелеріне тәуелді болды, бірақ Давид I билегеннен бастап шерифтіктер енгізілді, бұл тікелей бақылауға мүмкіндік берді және ірі иеліктердің билігін біртіндеп шектеді. XVII ғасырда бейбіт судьялар мен жабдықтау комиссарының құрылуы жергілікті басқарудың тиімділігін арттыруға көмектесті. Барондық соттардың жалғасуы және шіркеу сессияларының енгізілуі жергілікті лардтардың билігін нығайтуға көмектесті.

The unified kingdom of Alba retained some of the ritual aspects of Pictish and Scottish kingship. These can be seen in the elaborate ritual coronation at the Stone of Scone at Scone Abbey. While the Scottish monarchy in the Middle Ages was a largely itinerant institution, Scone remained one of its most important locations, with royal castles at Stirling and Perth becoming significant in the later Middle Ages before Edinburgh developed as a capital city in the second half of the fifteenth century. The Crown remained the most important element of government, despite the many royal minorities. In the late Middle Ages, it saw much of the aggrandisement associated with the New Monarchs elsewhere in Europe. Theories of constitutional monarchy and resistance were articulated by Scots, particularly George Buchanan, in the sixteenth century, but James VI of Scotland advanced the theory of the divine right of kings, and these debates were restated in subsequent reigns and crises. The court remained at the centre of political life, and in the sixteenth century emerged as a major centre of display and artistic patronage, until it was effectively dissolved with the Union of the Crowns in 1603. The Scottish Crown adopted the conventional offices of western European courts, including High Steward, Chamberlain, Lord High Constable, Earl Marischal and Lord Chancellor. The King's Council emerged as a full time body in the fifteenth century, increasingly dominated by laymen and critical to the administration of justice. The Privy Council, which developed in the mid sixteenth century, and the great offices of state, including the chancellor, secretary and treasurer, remained central to the administration of the government, even after the departure of the Stuart monarchs to rule in England from 1603. However, it was often sidelined and was abolished after the Acts of Union 1707, with rule direct from London. The Parliament of Scotland also emerged as a major legal institution, gaining an oversight of taxation and policy. By the end of the Middle Ages it was sitting almost every year, partly because of the frequent royal minorities and regencies of the period, which may have prevented it from being sidelined by the monarchy. In the early modern era, Parliament was also vital to the running of the country, providing laws and taxation, but it had fluctuating fortunes and was never as central to the national life as its counterpart in England. In the early period the kings of the Scots depended on the great lords of the mormaers (later earls) and toísechs (later thanes), but from the reign of David I, sheriffdoms were introduced, which allowed more direct control and gradually limited the power of the major lordships. In the seventeenth century the creation of justices of the peace and the Commissioner of Supply helped to increase the effectiveness of local government. The continued existence of courts baron and introduction of kirk sessions helped consolidate the power of local lairds.

Ұлыбритания дамуы

Парламент егемендігі жаңа конституцияның негізгі іргетасы ретінде Парламент 1694 жылғы Англия банкі туралы заңда қаржы жүйесін құрды. 1701 жылғы Елді мекен туралы заң бірнеше маңызды реформалар енгізді. Судьялардың қызмет мерзімі өмір бойына ( "жақсы мінез-құлық" сақталғанда) белгіленді, ал судьяны Парламенттің екі палатасының дауысымен ғана қызметтен шеттетуге болады. (Бұрын судьялар патшаның қалауынша қызмет еткен.) Корольдің кеңсесінде жалақы алатын немесе патшадан зейнетақы алатын адамдар Палаталар палатасына мүше бола алмайды. Католик немесе католик әйелі Англия тағына мұрагер бола алмайды. Англия королі немесе королевасы англикан дінін қабылдануға тиіс. Англия тағына мұрагерлік Вильгельм III патшаның және оның баласыз болған мұрагері Аннаның ең жақын протестант туыстарына берілді. Олар – Ганновер ханшайымы София және оның ұлы, 1714 жылы Георг I патша болып отырған адам. 1703 жылы «Эшбиге қарсы Уайт» ісінде дауыс беру құқығы конституциялық құқық екені анықталды. 1706 жылдың сәуір айында шотланд және ағылшын өкілдері Уайтхоллде одақ туралы келіссөздер бастады. Ағылшындар біріктірілген парламент құруды ұсынды, оған Шотландия 38 депутат пен 16 пэр жіберетін болды, олар әрбір жаңа парламентте шотланд пэрлерімен сайланатын еді. Шотландтар жеті депутатты қосымша келісімге келтіргеннен кейін, ұсыныстар королева Аннаға жіберілді. 1707 жылдың 16 қаңтарында Шотландия Парламенті 110 дауысқа 69 қарсы дауыспен мақұлдады. 1707 жылғы Одақ актілері ағылшын және шотланд парламенттерімен жеке-жеке қабылданды және 1707 жылдың 1 мамырында екі ел ресми түрде Ұлыбритания болып бірікті.

Одақ актілері Англия мен Шотландия арасындағы толық экономикалық одақты да құрды. Шотландияның жеке валютасы, салықтары және сауда ережелері жойылды, ал шотланд саудагерлері Англияға және оның колонияларына толық қолжетімділік алды. Шотландияда жеке құқықтық жүйе мен сот жүйесі сақталды. Бұл консервативті саясаткерлердің компанияға ұлттық қарызды үкіметке қарағанда балама қаржыгер ретінде қабылдау туралы шешімімен нашарлатылды. Апаттың салдарынан қазына министрі жемқорлық үшін Лондон мұнарасына қамалды, почта бас директоры өзін-өзі өлтірді, ал ұятқа қалған лорд-канцлер Лорд Кинг LC-мен ауыстырылды, ол сенімді лауазымдағы адамдар мүдделер қақтығысының кез келген мүмкіндігінен сақтануға тиіс деп шешті. Осы хаостан Роберт Уолпол 21 жыл бойы Палаталар палатасының көпшілігін ұстаған тұрақты саяси тұлға болып шықты және қазір ол алғашқы «Премьер-министр» саналады. Уолпол кабинет отырыстарын төрағалық етті, барлық министрлерді тағайындады және кабинеттік ынтымақтастық доктринасын жасады. 1765 жылы ағылшын құқығының алғашқы оқытушысы Уильям Блэкстоун өзінің «Англия заңдарына түсініктемелер» еңбегінде құлдықтың заңсыз екенін және «бостандық рухы біздің конституциямызға терең сіңген» екенін айтты, сондықтан Англияда құлға алынған әрбір адам босатылуға тиіс. Алайда Атланттық құл саудасы Солтүстік Америка колонияларына қарқынды дамыды. 1772 жылы Лорд Мэнсфилд «Сомерсетке қарсы Стюарт» ісінде құлдықтың ортақ құқық бойынша заңсыз екенін шешкенде, бұл Американың оңтүстік плантациялық колонияларында наразылық толқынын тудырды. Солтүстік колониялардың өкілдіксіз салық салуға наразылықтарымен бірге бұл 1776 жылы Америка революциясына және Тәуелсіздік декларациясына әкелді. Британ әскері оны бақылауда ұстай алмады. Оның орнына 1788 жылдан бастап Австралияны қоныстандыруды бастады. 1789 жылы Франция революциясы басталды, король «бостандық, теңдік және бауырластық» талаптарымен биліктен құлатылды. Британ аристократиясы осындай қозғалыстың алдын алу үшін сөз бостандығы мен қауымдастыққа қарсы репрессиялық шаралар қолданды. Джереми Бентам сияқты тұлғалар табиғи құқықтарды «бағаналардағы ақымақтық» деп атағанмен, Мэри Уолстонкрафт әйелдер мен ерлердің құқықтарын қорғауды талап етті, әділ емес жыныстық және таптық қысым «улы немесе бұзылған бұлақтан сияқты мүлікке құрметтен» туындайды деп дәлелдеді. Наполеон соғыстарында Францияны жеңіп, 1800 жылғы Одақ актісінде Ирландиямен одақ орнатуда сәттілік көрсеткенімен, жаңа «Біріккен Корольдікте» бостандық, еркіндік және демократия жеткілікті түрде қорғалмады.

The Acts of Union also established a full economic union between England and Scotland. Scotland's separate currency, taxes, and trade regulations were effectively abolished, while Scottish merchants gained complete access to England and its colonies. Scotland retain a separate legal system and judiciary. This was made worse by the decision of conservative politicians to endorse the company to take over the national debt as an alternative financier to the government over the Whig dominated Bank of England. The result of the crash was that the Chancellor of the Exchequer was imprisoned in the Tower of London for his corruption, the Postmaster General committed suicide, and the disgraced Lord Chancellor was replaced with Lord King LC who promptly ruled that people in a position of trust must avoid any possibility of a conflict of interest. Out of the chaos, Robert Walpole emerged as a stable political figure who for 21 years held a majority of the House of Commons, and is now considered the first "Prime Minister". Walpole chaired cabinet meetings, appointed all other ministers, and developed the doctrine of cabinet solidarity. In 1765, the first teacher of English law, William Blackstone represented the standard view in his Commentaries on the Laws of England that slavery was unlawful and that "the spirit of liberty is so deeply ingrained in our constitution" any person enslaved in England must be freed. However, the transatlantic slave trade had accelerated to North American colonies. In 1772, when Lord Mansfield ruled in Somerset v Stewart that slavery was unlawful at common law, this set off a wave of outrage in southern, plantation colonies of America. Together with northern colonies grievances over taxation without representation, this led to the American Revolution and Declaration of Independence in 1776. The British military failed to hold control. Instead, it began settling Australia from 1788. In 1789, the French Revolution broke out, and the King was deposed with demands for "liberty, equality and fraternity". The British aristocracy reacted with repression on free speech and association to forestall any similar movement. While figures like Jeremy Bentham called natural rights "nonsense upon stilts", Mary Wollstonecraft called for A Vindication of the Rights of Woman as well as men, arguing that unjust gender and class oppression flowed from "the respect paid to property as from a poisoned fountain". While successful in the Napoleonic wars in defeating France, and cementing union with Ireland in the Act of Union 1800, liberty, freedom and democracy were scarcely protected in the new "United Kingdom".

Саяси және өнеркәсіптік революция

Осы кезеңде бу машинасының ойдағыдай жұмыс істеуімен өнеркәсіптік революция басталды. Speenhamland кедейлер заңдары жүйесі арқылы жұмыс берушілер мен жер иелеріне жәрдемақы беру арқылы кедейлік те үдей түсті. 1815 жылғы Астық заңдары жер иелерінің табысын сақтау үшін бағаларды бекітіп, халықты одан әрі қырқып жіберді. 1832 жылғы Ұлы реформа заңы дауыс беру құқығын шамалы кеңейткенімен, парламентте тек мүлік иелері ғана өкілдік құрды. 1833 жылғы Құлдықтан бас тарту заңы Британ империясы шегіндегі құл саудасын жойғанмен, ол құл иелеріне ғана өтемақы төледі, ал отарлардағы бұрынғы құлдар бостандықтары үшін ондаған жылдар бойы қарыздарын өтеуге мәжбүр болды. 1834 жылғы Кедейлер заңына түзету енгізу арқылы кедейлікке қарсы жазалау шаралары одан әрі күшейді. Р. Ловелассқа қарсы сот ісінде кәсіподақ құрған шаруалар тобы сотталып, 1797 жылғы Заңсыз серт беру туралы заң бойынша Австралияға жер аударылды, бұл жаппай наразылықтарға әкелді. Хартизм деп аталатын қозғалыс өркендеп, барлық адамға еркін және әділ сайлауда дауыс беру құқығын талап етті. Ұлы ашаршылық Ирландияны қамшылап, миллиондаған адам АҚШ-қа көшіп кеткен кезде, 1848 жылы чартистер Кеннингтон Коммоннан Парламентке дейін жаппай шеру ұйымдастырды, Еуропа бойынша төңкерістер басталғанда, неміс революционері Карл Маркс пен Манчестердегі фабрика иесі Фридрих Энгельс «Коммунистік манифестті» жазды. Қырым соғысы әлеуметтік реформалардан ыңғайсыздандырды және виконт Палмерстон кез келген өзгеріске қарсы болды, ал 1860-1865 жылдардағы Американдық Азамат соғысы АҚШ-та құлдықты жойды, ал Ұлыбритания біртіндеп саяси еркіндікті кеңейтті. 1867 жылғы Екінші реформа заңы орта таптың мүлік иелеріне одан да көп құқық берді, 1870 жылғы Бастауыш білім беру заңы тегін бастауыш білім беруді қамтамасыз етті, ал 1871 жылғы Кәсіподақтар заңы қылмыстық жазасыз еркін бірігуге мүмкіндік берді. Уильям Эварт Гладстонның 1878-80 жылдар аралығындағы Мидлотиандағы науқаны заманауи саяси науқандарға бастау берді. 1884 жылғы Халықты өкілдік ету заңы мүліктік талаптарды одан әрі төмендетті, нәтижесінде ер адамдардың шамамен үштен бірі дауыс бере алатын болды. Ұлыбританиядан тыс жерлердегі бостандық пен дауыс беру құқығы Африка, Үндістан, Азия және Кариб аймағындағы Британ империясының барлық территориясында зорлықпен басып тасталды.

During this time, with the invention of the steam engine the industrial revolution had begun. Poverty had also accelerated through the Speenhamland system of poor laws by subsidising employers and landowners with parish rates. The Corn Laws from 1815 further impoverished people by fixing prices to maintain landowner profits. While the Great Reform Act 1832 extended the vote slightly, only those with property had any representation in Parliament. Although the Slavery Abolition Act 1833 abolished the slave trade within the British Empire, it only compensated slave owners and made ex slaves in colonies pay off debts for their freedom for decades after. With the Poor Law Amendment Act 1834, further punishment for poverty was inflicted as people were put into work houses if found to be unemployed. In R v Lovelass a group of agricultural workers who formed a trade union were prosecuted and sentenced to be transported to Australia under the Unlawful Oaths Act 1797, triggering mass protests. A movement called Chartism grew demanding the right to vote for everyone in free and fair elections. As the great famine hit Ireland and millions migrated to the United States, Chartists staged a mass march from Kennington Common to Parliament in 1848 as revolutions broke out across Europe, and the Communist Manifesto was drafted by German revolutionary Karl Marx and Manchester factory owner Friedrich Engels. While the Crimean War distracted from social reform and Viscount Palmerston opposed anything, the American Civil War of 1860 to 1865 ended slavery in the US, and the UK gradually enabled greater political freedom. In the Second Reform Act 1867 more middle class property owners were enfranchised, the Elementary Education Act 1870 provided free primary school, and the Trade Union Act 1871 enabled free association without criminal penalty. William Ewart Gladstone's UK Midlothian campaign between 1878 80 began the move towards modern political campaigning. The Representation of the People Act 1884 reduced the property qualification further, so that around one third of men could vote. Outside the UK liberty and the right to vote were violently repressed across the vast British Empire, in Africa, India, Asia and the Caribbean.

Әлеуметтік реформа және соғыс

XX ғасырдың басынан бастап Ұлыбританияда зор әлеуметтік және конституциялық өзгерістер болды, олар Лордтар палатасының кәсіподақтардың еркіндігін шектеу әрекетімен басталды. Оған жауап ретінде жұмысшы қозғалысы парламентте өкілдерді қолдау үшін ұйымдасты және 1906 жылғы жалпы сайлауда 29 орын жеңіп алды, сондай-ақ Либералдық партияның реформалар бағдарламасын қолдады. Бұл ұжымдық келіссөздер мен әділ жалақы үшін ереуіл құқығының заңдық кепілдігін, қарттық зейнетақыны, ең төменгі жалақы жүйесін және шығындарды қаржыландыру үшін байларға салықты арттырған Халық бюджетін қамтыды. Лордтар палатасы реформаны тоқтатуынан кейін Парламент әлеуметтік сақтандырудың ұлттық жүйесін қабылдады, ал 1911 жылғы Парламент Актісі Лордтар палатасына заң қабылдауды екі жылдан астам уақытқа тоқтатуға тыйым салды және ақша заңдарын кешіктіру құқығын жойды. Бұл тұрғысынан, Лейбористердің қарсылығына қарамастан, Либералдық үкімет Бірінші дүниежүзілік соғысқа қаруланды. Соғыс аяқталғаннан кейін, миллиондаған адам қаза болғаннан соң, Парламент 1918 жылғы Халық өкілдігі туралы заңды қабылдады, ол барлық ересек еркектерге дауыс беру құқығын берді. Алайда, барлық әйелдерге дауыс беру құқығын 1928 жылғы Халық өкілдігі (Тең франшиза) туралы заң қабылдағаннан кейін ғана берілді, осылайша Ұлыбритания демократиялық мемлекетке айналды. Соғыс Ирландияда да көтеріліске және Ирландияның тәуелсіздік соғысына әкелді, нәтижесінде 1920 жылғы Ирландия үкіметі туралы заңға сәйкес арал Ирландия Республикасының (оңтүстік) және Солтүстік Ирландияның арасында бөлінді. Соғыс аяқталғаннан кейін Версаль келісімшарты Германиядан өтемақы талап етті, бұл елді 1920 жылдары және Ұлы депрессия кезінде Гитлердің билігіне келуіне және фашистік құлдырауға әкелді.

Ирландияның тәуелсіздігі және бөлінісі

1912 жылы Лордтар палатасы Халықтар палатасы қабылдаған «Үй билігі» заң жобасын қабылдауды кейінге жылдыруға қол жеткізді. Ол 1914 жылғы Ирландия үкіметі туралы заң ретінде қабылданды. Осы екі жылдың ішінде Ирландияда діни азамат соғысының қаупі туды, Заңға қарсы Ольстерлік одақтас еріктілері мен олардың ұлттық әріптестері, Заңды қолдаған Ирландиялық еріктілері құрылды. 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, саяси дағдарыс уақытша тоқтатылды. 1916 жылы дұрыс ұйымдастырылмаған Пасха көтерілісі британдықтар тарапынан қатыгездікпен басылды, бұл католиктердің тәуелсіздік талаптарын күшейтті. Премьер-министр Дэвид Ллойд Джордж 1918 жылы «Үй билігін» енгізе алмады, ал 1918 жылғы желтоқсан айындағы жалпы сайлауда «Синн Фэйн» ирландтық орындардың көпшілігін жеңіп алды. Оның депутаттары Вестминстердегі орындарын алудан бас тартып, Дублиндегі Бірінші Дайл парламентіне отыруды жөн көрді. 1919 жылдың қаңтарында тәуелсіздік декларациясы Дайл Эйрен – өзін жариялаған Республиканың парламенті тарапынан бекітілді. 1919 жылдың қаңтары мен 1921 жылдың маусымы аралығында британдық әскерлер мен Ирландия Республикалық Армиясы арасында ағылшын-ирланд соғысы болды. Соғыс 1921 жылдың желтоқсанындағы ағылшын-ирланд келісімімен аяқталды, нәтижесінде Ирландия еркін мемлекеті құрылды. Алты солтүстік, басымдықпен протестанттар тұратын округтері Солтүстік Ирландияға айналды және католиктер азшылығының Ирландия Республикасымен бірігу талабына қарамастан, осы күнге дейін Ұлыбританияның құрамында қалып отыр. Ұлыбритания 1927 жылғы Корольдік және Парламенттік атаулар туралы заңмен «Ұлыбритания және Солтүстік Ирландияның Біріккен Корольдігі» атауын ресми түрде қабылдады.

Соғыстан кейінгі

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін құрылған халықаралық құқық жүйесі тиімсіз болды, оның орнына Біріккен Ұлттар Ұйымы құрылды, онда Ұлыбритания БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің тұрақты мүшесі атанды. Алайда, Британ империясы Үндістан, Израиль және Африка елдері демократия, адам құқықтары мен тәуелсіздік үшін күрескенде ыдырады. Холокост пен соғыстың қайталануын болдырмау мақсатында 1950 жылы Еуропалық конвенцияны әзірлеу үшін Еуропа кеңесі құрылды. Бұдан бөлек, қақтығыстарды болдырмаудың жалғыз жолы экономикалық интеграция екені анықталды. 1992 жылы Еуропалық одаққа айналған Еуропалық экономикалық қауымдастықты Уинстон Черчилль Ұлыбританияның "орталығында" болуын қалап қолдады, бірақ ол 1972 жылғы Еуропалық қауымдастықтар туралы заң күшіне енгенге дейін қосылмады. Маргарет Тэтчердің кезінде қоғамдық қызметтерге, еңбек құқықтарына және жергілікті биліктің өкілеттіктеріне, соның ішінде Ұлы Лондон кеңесі таратылғанға дейін айтарлықтай қысқартулар жасалды. Дегенмен, 1998 жылғы Шотландия заңы, 1998 жылғы Солтүстік Ирландия заңы, 1999 жылғы Үлкен Лондон билігі туралы заң және 2006 жылғы Уэльс үкіметі туралы заң арқылы кең ауқымды өкілеттіктер қайта жаңартылды. Солтүстік Ирландиядағы қарулы қақтығыстардың көп жылдық тоқтап қалуынан кейін, 1998 жылғы Беделді келісім бейбітшілікке жол ашты. 1958 жылғы Өмірлік пэрлік туралы заң өмірлік пэрлерді құруға мүмкіндік берді, бұл Премьер-министрге Лордтар палатасының құрамын өзгертуге қабілеттілік берді. 1999 жылғы Лордтар палатасы туралы заң мұрагерлік пэрлердің санын азайтты, бірақ оларды толығымен жойған жоқ. Конституциялық құқықтағы маңызды өзгеріс 2011 жылғы Белгілі мерзімге сайланған парламенттер туралы заңмен жүзеге асты, ол парламентті тарату тәсілін айтарлықтай өзгертті. Содан кейін, 2016 жылы Еуроодаққа мүшелік туралы өткізілген референдумда халықтың 52,89 пайызы Еуроодақтан шығуды қолдады. 31 қаңтар 2020 жылы Біріккен Корольдік Еуропалық одақтың құрамынан шықты. Парламентте Brexit мәселесін шешуге кедергі келтірген Белгілі мерзімге сайланған парламенттер туралы заң кейіннен 2022 жылғы Парламентті тарату және шақыру туралы заңмен жойылып, конституциялық жағдай бұрынғы күйіне келді.

The failed international law system, after World War II was replaced with the United Nations where the UK held a permanent seat on the UN Security Council. However the British Empire began to crumble as India, Israel and nations across Africa fought for democracy, human rights, and independence. To prevent any recurrence of the Holocaust and war, the Council of Europe was established to draft the European Convention on Human Rights in 1950. Further it was seen that the only way to prevent conflict was through economic integration. The European Economic Community, which became the European Union in 1992, was supported by Winston Churchill with the UK to be "at the centre", although it did not enter until the European Communities Act 1972. Under Margaret Thatcher, significant cuts were made to public services, labour rights, and the powers of local government, including abolishing the Greater London Council. However some powers were restored with extensive devolution of power in the Scotland Act 1998, Northern Ireland Act 1998, Greater London Authority Act 1999 and the Government of Wales Act 2006. After many years of armed conflict in Northern Ireland, the Good Friday Agreement of 1998 brought peace. The Life Peerages Act 1958 had allowed the creation of life peers which gave the Prime Minister the ability to change the composition of the House of Lords. The House of Lords Act 1999 reduced but did not fully eliminate hereditary peers. An important change in constitutional law came about with the Fixed term Parliaments Act 2011, which significantly altered the way in which parliament can be dissolved. Then, following a referendum on EU membership in 2016 that resulted in 52.89 per cent of people favouring to leave, the United Kingdom ceased to be a member of the European Union on 31 January 2020. The Fixed term Parliaments Act, which had impeded resolution of the Brexit controversy in Parliament, was subsequently repealed by the Dissolution and Calling of Parliament Act 2022, reverting the constitutional situation to the status quo ante.

Коалициялық реформалар

Консервативті-либералдық демократиялық коалиция бірнеше реформаларды енгізді, соның ішінде 2010 жылғы Конституциялық реформа және басқару туралы заң, ол Корольдік өкілеттігін реформалады және басқа да маңызды өзгерістер жасады; 2011 жылғы Белгілі мерзімді парламенттер туралы заң, ол 5 жылдық мерзімге парламенттерді орнатып берді. Либерал-демократтардың басты саясаты – сайлау реформасы болды, осыған байланысты 2011 жылдың мамырында Ұлыбритания Вестминстерге депутаттарды сайлау үшін балама дауыс беру жүйесін қабылдауы керек пе, жоқ па деген мәселе бойынша референдум өтті. Алайда, бұл ұсыныс үлкен көпшілік дауысымен қабылданбады, дауыс берушілердің 68 пайызы бірінші өткен дауыс беру жүйесін сақтап қалуды қолдады. 2011 жылдың қазан айының соңында Ұлыбритания Достастығы елдерінің премьер-министрлері британ тағына мұрагерлік құқығында гендерлік теңдікті орнатуға дауыс берді, бұл еркек балаға басымдық беруді жойлады. Сондай-ақ, монархтың католикпен некеге тұруына қатысты тыйым да алынды. 2011 жылғы Перт келісімінен кейін, 1689 жылғы Құқықтар туралы билльге және 1701 жылғы Елдестік туралы актіге түзетулер енгізу туралы заң 2015 жылдың 26 наурызында Достастық елдерінің барлығында күшіне енді, бұл британ тағына мұрагерлік құқығын өзгертті. Ұлыбританияда ол 2013 жылғы Тақ мұрагерлігі туралы заң ретінде қабылданды.

Қосымша децентрализация

Уэльс үкіметі туралы 2006 жылғы Заң, Солтүстік Ирландия туралы 2006 жылғы Заң, Солтүстік Ирландия туралы 2009 жылғы Заң, Шотландия туралы 2012 жылғы Заң, Уэльс туралы 2014 жылғы Заң және Шотландия туралы 2016 жылғы Заң арқылы қосымша өкілеттіктер берілді. 18 қыркүйекте Шотландияда Ұлыбританиядан шығып, тәуелсіз мемлекет болу туралы референдум өтті. Ұлыбританиядағы үш саяси партия – Лейбористер, Консерваторлар және Либерал-демократтар «Бірге жақсырақ» кампаниясы аясында бірігіп жұмыс істеді, ал тәуелсіздік жақтастарының арасында Шотландия Ұлттық партиясы «Иә, Шотландия» кампаниясының негізгі күші болды, сондай-ақ Шотландия жасылдары мен Шотландия социалистік партиясы да қатысты. Дауыс беруге бірнеше күн қалғанда, қоғамдық пікір сауалнамаларының нәтижелері жарияланғаннан кейін, «Бірге жақсырақ» кампаниясының үш партия басшысы «Уәде» деп аталатын мәлімдеме жасады, онда егер референдумда «жоқ» деп дауыс берілсе, Шотландияға көбірек өкілеттіктер берілетіні туралы уәде берілді. Референдум нәтижесінде Шотландия халқының 55 пайызы Ұлыбритания құрамында қалуды, ал 45 пайызы тәуелсіздікті қолдады. 2014 жылдың 19 қыркүйегінде премьер-министр Дэвид Кэмерон Шотландия үкіметіне берілетін өкілеттіктерді ұсыну үшін Смит комиссиясын құрды. Комиссия ұсынған ұсыныстар Ұлыбритания Парламентінде талқыланды және 2015 жылдың қаңтар айында заң жобаларын дайындауға бағытталған құжат жарияланды. 2015 жылдың мамырында Шотландия Парламенті комитеті жариялаған баяндамада бұл заң жобасы Смит комиссиясының ұсыныстарына, әсіресе әлеуметтік төлемдерге қатысты толыққанды сәйкес келмейтіні айтылды. Ұлыбритания үкіметінің өкілі толыққанды парламенттік талқылау өтетінін мәлімдеді. Смит комиссиясының ұсыныстары негізіндегі заң жобасы 2015 жылдың мамырындағы Корольдің атынан жасалған мәлімдемеде жарияланды. Бұл заң жобасы 2016 жылдың наурыз айында Шотландия туралы заң ретінде қабылданды.

ЕО-ға қосылу және одан кейінгі шығу

2016 жылдың 20 ақпанында премьер-министр Дэвид Кэмерон еуроскептиктердің жылдар бойы жүргізген науқанынан кейін Ұлыбританияның Еуропалық Одаққа мүшелігі туралы референдум 2016 жылдың 23 маусымында өткізілетінін жариялады. "Қал" және "Кету" жақтастары арасындағы пікірсайыстар мен науқандар сауда және бірыңғай нарық, қауіпсіздік, көші-қон және егемендік мәселелеріне бағытталды. Референдум қорытындысы бойынша, сайлаушылардың 51,9 пайызы Еуропалық Одақтан шығуды қолдады. Ұлыбритания қазіргі уақытта мүше болып қала береді, бірақ Лиссабон шартының 50-бабын қолдануы күтілуде, бұл екі жылдан аспайтын мерзімге шығу туралы келіссөздерді бастайды (Еуропалық Кеңес пен Ұлыбритания келіссөз мерзімін ұзартуға келіспесе). Бұл ақырында Еуропалық Одақтан шығуға әкеледі. 2016 жылдың қазан айында премьер-министр Тереза Мэй 1972 жылғы Еуропалық қауымдастықтар туралы заңды жоюды және оның регламенттерін Ұлыбритания заңнамасына енгізуді көздейтін "Үлкен қайта қарау заң жобасын" ұсынды. Бұл регламенттер кейіннен жағдайларға қарай өзгертіліп немесе жойыла алады. 2017 жылдың қаңтар айында Жоғарғы Сот Еуропалық Одақтан шығу үшін 50-бапты қолдану үшін үкіметке Парламент актісі қажет деген шешім шығарды.

Дүниежүзілік ықпалы

Өзінің тарихында британдық конституциялық жүйе әлемдік аренада басқа елдердің конституциялық басқаруы мен құқықтық жүйелеріне зор ықпал етіп, заң үстемдігі, парламенттік егемендік және сот тәуелсіздігі принциптерін таратуға ықпал жасады. Магна Карта мен Англия Парламенті орта ғасырлардағы демократия тарихына және парламентаризмнің бастапқы кезеңдеріне әсер етті. Он үш колонияда 1689 жылғы Құқықтар туралы билль 1776 жылғы Вирджинияның Құқықтар декларациясына ықпал еткендердің бірі болды, ал ол өз кезегінде сол жылғы АҚШ Тәуелсіздік декларациясына әсер етті. 1789 жылы АҚШ Конституциясы қабылданды және 1791 жылы Құқықтар туралы билль ратификацияланды, екеуі де британдық конституциялық тарихтың ықпалында болды. Азаматтық және саяси бостандықтардың жан-жақты мәлімдемесі болмаса да, 1689 жылғы Құқықтар туралы билль Ұлыбританиядағы азаматтық бостандықтардың дамуындағы маңызды құжаттардың бірі және кейінірек құқықтардың жалпы мәлімдемелері үшін үлгі болды, оның ішінде Құқықтар туралы билль, Адам және азаматтардың құқықтары туралы француз декларациясы, Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам құқықтарының жалпы декларациясы және Адам құқықтары туралы еуропалық конвенция. Мысалы, 1689 жылғы Құқықтар туралы билльде айтылғандай, АҚШ Конституциясы тым жоғары кепілдік беруге және "қатыгез және ерекше жазалауға" тыйым салады. Сол сияқты, "қатыгез, адамдыққа жатпайтын немесе ар-ұяттылықты қорлайтын қарау немесе жазалау" Адам құқықтары жөніндегі жалпы декларацияның 5-бабында және Адам құқықтары жөніндегі еуропалық конвенцияның 3-бабында тыйым салынған. Британдық конституциялық тарих арқылы қалыптасқан жеке құқықтарды қорғау және хабеас корпус сияқты ұғымдар әлемнің басқа елдерінің құқықтық және саяси жүйелеріне әсер етті. Атқарушы биліктің заң шығарушы органға есеп беруі және оның бақылауында болуы идеясы парламенттік демократия Еуропада және әлемнің басқа жерлерінде әртүрлі нысандарда көшірілді. 19 және 20 ғасырларда демократияға бет бұрған елдер көбінесе демократияның британдық моделін таңдады. Австралия, Канада, Үндістан және көптеген Достастық елдері сияқты бұрын Британ империясының құрамына кірген көптеген елдер Вестминстер парламенттік жүйесін қабылдады, оның екі палаталы заң шығарушы органы және жауапты үкімет концепциясы бар (Қазақстан Республикасының Заң шығарушы органы туралы да қараңыз). Ағылшын ортақ құқығы көптеген елдер үшін үлгі болып қызмет етті және олардың құқықтық жүйелеріне қабылданды, бейімделді және енгізілді. Халықаралық коммерциялық шарттар көбінесе ағылшын ортақ құқығына негізделген. Британның жеке кеңесінің сот комитеті он екі бұрынғы колония үшін ең жоғары сатыдағы апелляциялық сот ретінде әлі де қызмет етеді. Әлемдегі ең көне конституциялық жүйелердің бірі, 11 ғасырға дейін тарихы бар, оның басқару институттарының тұрақтылығымен және өзгерістерді сіңіру қабілетімен сипатталады.

Over its history, the British constitutional system has had widespread influence around the world on the constitutional governance and legal systems of other countries, propagating the spread of the principles of the rule of law, parliamentary sovereignty and judicial independence. Magna Carta and the Parliament of England influenced the history of democracy in the Middle Ages and the early history of parliamentarism. In the Thirteen Colonies, the Bill of Rights 1689 was one of the influences on the 1776 Virginia Declaration of Rights, which in turn influenced the United States Declaration of Independence later that year. The Constitution of the United States was adopted in 1789 and the United States Bill of Rights was ratified in 1791, both of which were influenced by British constitutional history. Although not a comprehensive statement of civil and political liberties, the Bill of Rights 1689 stands as one of the landmark documents in the development of civil liberties in the United Kingdom and a model for later, more general, statements of rights, including the United States Bill of Rights, the French Declaration of the Rights of Man and of the Citizen, the United Nations Universal Declaration of Human Rights, and the European Convention on Human Rights. For example, as with the Bill of Rights 1689, the US Constitution prohibits excessive bail and "cruel and unusual punishment". Similarly, "cruel, inhuman or degrading treatment or punishment" is banned under Article 5 of the Universal Declaration of Human Rights and Article 3 of the European Convention on Human Rights. Concepts developed through British constitutional history, such as protection of individual rights and habeas corpus, have influenced the legal and political systems of other nations around the world. The idea of a parliamentary democracy, where the executive is accountable to the legislature and subject to its scrutiny, was replicated in various forms in Europe and around the world. In the 19th and 20th centuries, democratising countries often chose the British model of democracy; many countries that were once part of the British Empire, including Australia, Canada, India and various Commonwealth nations, adopted the Westminster parliamentary system, with its bicameral legislature and the concept of responsible government (see also Representation of the People Act). English common law has served as the template for many countries and has been adopted, adapted, and incorporated into their legal systems. International commercial contracts are often based on English common law. The British Judicial Committee of the Privy Council still serves as the highest court of appeal for twelve former colonies. One of the oldest constitutional systems in the world, dating back to the before the 11th century, it is characterised by the stability of its governing institutions and its capacity to absorb change.

Негізгі жарғылар

Конституциялық заңдардың нақты тізімі болмаса да, Ұлыбритания Конституциясы тарихында маңызды рөл атқарған бірнеше заң бар. Кейбіреулері жойылды, біреулеріне өзгерістер енгізіліп, күшінде қалып отыр, ал тағы басқалары бастапқы күйінде қабылданған заң болып табылады. Олардың ешқайсысы бекітілмеген, бірақ кейбір теориялар бойынша (соның ішінде "Тобурн мен Сандерленд қалалық кеңесі" ісіндегі обітер дикта) олар астыртын жоюдан қорғалуы мүмкін.