Кіріспе
Солтүстік Америка этносы – француз канадалықтары (негізінен 19 ғасырға дейін канадалықтар деп аталған; , kanadjɛ̃ fʁɑ̃sɛ; әйелдік түрі: Canadiennes françaises, kanadjɛn fʁɑ̃sɛːz), немесе франко-канадтар – XVII ғасырдан бастап Францияның Канада колониясына қоныстанған француз отарлаушыларының ұрпақтарын санайтын этностық топ. XVII ғасырда Францияның батысы мен солтүстігінен келген француз қоныс салушылары Канадаға қоныстанды. Осылардан француз канадалық этносы пайда болды. XVII-XVIII ғасырларда француз канадалықтары Солтүстік Американы кеңейтіп, түрлі аймақтарды, қалалар мен поселеністерді отарлады. Осының нәтижесінде француз канадалықтардың ұрпақтары Солтүстік Американың әртүрлі жерлерінде кездеседі. 1840-1930 жылдар аралығында көптеген француз канадалықтары Жаңа Англияға көшіп келді, бұл оқиға «Grande Hémorragie» деп белгілі.
French Canadians (referred to as Canadiens mainly before the nineteenth century; , kanadjɛ̃ fʁɑ̃sɛ; feminine form: Canadiennes françaises, kanadjɛn fʁɑ̃sɛːz), or Franco Canadians , are an ethnic group who trace their ancestry to French colonists who settled in France's colony of Canada beginning in the 17th century. During the 17th century, French settlers originating mainly from the west and north of France settled Canada. It is from them that the French Canadian ethnicity was born. During the 17th to 18th centuries, French Canadians expanded across North America and colonized various regions, cities, and towns. As a result, people of French Canadian descent can be found across North America. Between 1840 and 1930, many French Canadians immigrated to New England, an event known as the Grande Hémorragie.
Этимология
Француз канадалықтары өздерінің атын Францияның Канада колониясынан алады, ол 17 және 18 ғасырлардағы француз отарлау кезеңінде Жаңа Францияның ең дамыған және тығыз қоныстанған аймағы болды. «Канада» терминінің бастапқы қолданылуы қазіргі Квебек аймағын, Сент-Лоуренс өзені бойындағы үш округке (Квебек, Трой-Ривьер және Монреаль) бөлінген жерді, сондай-ақ «Жоғарғы елдер» (Pays d'en Haut) деп аталатын, Монреальдің солтүстігі мен батысында орналасқан, Ұлы көлдер аймағын қамтитын кең және сирек қоныстанған аумақтық тәуелділікті білдірді. 1535 жылдан 1690 жылдарға дейін француз тіліндегі «canadien» сөзі Сент-Лоуренс өзені аңғарындағы Стадакона және Хохелагада француздар кездескен жергілікті халықтарды атау үшін қолданылды. 17 ғасырдың соңында «canadien» термині Канада тұрғындарын Франция тұрғындарынан ажырататын этнонимге айналды. Ағылшын тілді және француз тілді халықты ажырату үшін «ағылшын канадалықтары» және «француз канадалықтары» терминдері пайда болды. 1960-1980 жылдардағы «Тыныш революция» кезінде Квебек тұрғындары өздерін жай ғана француз канадалықтары емес, квебекуалықтар (Québécois) деп атауды бастады.
Тарих
Нормандия, Перше, Босе, Бретань, Мэн, Анжу, Турэн, Пуату, Аунис, Ангумоа, Сентонж және Гаскониядан келген француз қоныс жайлаушылары қазіргі Квебек, Онтарионың бір бөлігі, Акадия және Батыс Канаданың белгілі бір аймақтарын тұрақты түрде жайлаған еуропалықтардың алғашқылары болды (Американы французтардың отарлауына қараңыз). Олардың Жаңа Франция (көбінесе Канада деп те аталады) колониялары қазіргі теңіз провинцияларын, Квебек пен Онтарионың оңтүстігін, сондай-ақ Миссисипи өзенінің барлық аңғарын қамтыды. Канададағы алғашқы тұрақты еуропалық қоныстар 1605 жылы Порт-Рояльде және 1608 жылы Квебек қаласында тері саудасы орындары ретінде пайда болды. Жаңа Францияның аумақтары – Канада, Акадия (кейін Новая Шотландия деп аталды) және Луизиана; орталық континенттегі Иллинойс аймағы алдымен Канададан басқарылды, содан кейін Луизианаға қосылды. Францияның солтүстік-батысынан келген адамдар Канаданың француз колониясының (қазіргі Квебек) тұрғындары болып, өздерін канадалықтар (Canadiens) деп атады. Акадияның алғашқы тұрғындары, яғни акадиялықтар (Acadiens), көбінесе, бірақ Францияның оңтүстік-батыс аймақтарынан келді. Канада зерттеушілері мен тері саудагерлері «coureurs des bois» және «voyageurs» деп белгілі болды, ал Канададағы шаруашылықтарға қоныс аударғандар «habitants» деп аталды. Көптеген француз канадалықтары осы дәуірдегі Корольдің қыздарының (Filles du Roi) ұрпақтары еді. Сондай-ақ, француз және алгонкин некелерінен туған ұрпақтар да бар (Мэтис және акадиялық халықтарды қараңыз). 18 ғасырдың ортасында француз зерттеушілері мен француз Канадасында туған канадалықтар Солтүстік Американың басқа бөліктерін отарлады, олар қазіргі Луизиана, Миссисипи, Миссури, Иллинойс, Винсенс, Индиана, Луисвилл, Кентукки, Виндзор-Детройт аймағы және Канада далалары (негізінен Оңтүстік Манитоба) болып табылады. 1760 жылы Француз және үнді соғысында (Канадада Жеті жылдық соғыс деп белгілі) Жаңа Францияны британдықтар басып алғаннан кейін француз канадалық халқы колониялардың өмірінде маңызды рөл атқара берді. 1713 жылы Утрехт шарты бойынша Акадия британдықтардың иелігіне өтті. Француз канадалықтарына француз азаматтық құқығын қайтару үшін 1774 жылғы Квебек заңы қабылданды, ал 1791 жылы Төменгі Канададағы француз канадалықтарына сайланған Заң шығарушы Ассамблея құрылған кезде парламенттік жүйе енгізілді. Заң шығарушы Ассамблеяның нақты билігі болмағандықтан, саяси жағдай 1837–1838 жылдардағы Төменгі Канада көтерілісіне әкеп соқты, содан кейін Төменгі Канада мен Жоғарғы Канада біріктірілді. Біріктірудің мақсаты француз канадалықтарының саяси билігін шектеу және қарызы жоқ Төменгі Канадаға Жоғарғы Канаданың қарызын ауыстыру болды. Британдық көші-қонның көптеген онжылдықтарынан кейін канадалықтар 1850 жылдары Канада провинциясында азшылыққа айналды. Француз канадалықтарының үлесі Канада үшін жауапты үкіметті қамтамасыз етуде және Канада конфедерациясын жүзеге асыруда маңызды болды. 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында француз канадалықтарының Канададағы өз орнына наразылығы бірқатар оқиғаларға байланысты күшейді: Луи Риелдің өлім жазасы, Манитобадағы ресми екі тілділіктің жойылуы, Канаданың Екінші Буер соғысына қатысуы, Онтариодағы француз тіліндегі мектептерге тыйым салған 17-ереже, 1917 жылғы әскери міндеттілік дағдарысы және 1944 жылғы әскери міндеттілік дағдарысы. 1840–1930 жылдар аралығында шамамен 900 000 француз канадасы Жаңа Англия аймағына көшіп келді. Олардың жартысы үйлеріне оралды. Америкада туған ұрпақ өзін франкоамерикандықтар деп санады. Сол кезеңде көптеген француз канадалықтары Шығыс және Солтүстік Онтариоға көшіп, қоныстанды. Бұл көші-қондардың ұрпақтары бүгінгі франко-онтариолық қауымдастықтың көп бөлігін құрайды. 1968 жылдан бері француз тілі Канаданың екі ресми тілінің бірі болып табылады. Бұл Квебектің жалғыз ресми тілі және Нью-Брансуик, Юкон, Солтүстік-Батыс аумақтары мен Нунавуттың ресми тілдерінің бірі. Онтарио провинциясында заңмен белгіленген ресми тілдер жоқ, бірақ провинциялық үкімет провинцияның көптеген аймақтарында француз тіліндегі қызметтер көрсетеді.
Тіл
Француз тілін меңгерген канадалықтар француз тілінің көптеген нұсқаларын қолданады, мысалы, Квебек француз тілі, Акадия француз тілі, Метис француз тілі және Ньюфаундленд француз тілі. Онтарио, Канаданың батысы және Жаңа Англияда сөйленетін француз тілінің тамыры Квебекке дейін жетеді, себебі Квебек диаспорасының әсерінен олар осы тілден бастау алған. Уақыт өте келе көптеген аймақтық акценттер қалыптасты. Канадада 32-ден 36-ға дейін аймақтық француз акценттері бар деп есептеледі, олардың 17-сі Квебекте, ал 7-сі Нью-Брансуикте кездеседі. Сонымен қатар, кейбір адамдар Квебек стандартты немесе Жуаль тілінде сөйлейді, олар социолекттер деп саналады. Квебекте шамамен жеті миллион француз канадасы және француз тілінде сөйлейтін адам бар. Қалған Канада аумағында тағы бір миллион француз тілінде сөйлейтін француз канадалықтары таралған. Француз канадалықтары, әсіресе ағылшын тілі басым ортада тұрса, канадалық ағылшын тілін де қолдана алады. Канададағы француз канадалықтарының барлығы француз тілінде сөйлей бермейді, бірақ көпшілігі сөйлейді. Квебектен басқа Канада провинцияларында тұратын франкофондар 1969 жылғы «Ресми тілдер туралы» заңға және 1982 жылғы Канада Конституциясына сәйкес, оларды тарихи түрде олардың қатысуына бейжай қараған провинциялық үкіметтерден қорғайтын, азшылық тілдік құқықтарымен қамтамасыз етілген. Провинциялық деңгейде Нью-Брансуик француз тілін толыққанды ресми тіл деп жарияласа, басқа провинциялар француз тіліндегі қызметтердің көлемі бойынша әртүрлілік көрсетеді. Канаданың үш аумағының барлығы француз тілін ағылшын және жергілікті халықтардың тілдерімен қатар ресми тіл ретінде таниды, бірақ іс жүзінде француз тіліндегі қызметтер көбінесе тек астаналарда ғана қолжетімді, бүкіл аумақ бойынша емес.
Дін
Рим католиктігі басты діни ағым болып табылады. Франция корольдігі 1629 жылдан бастап Жаңа Францияға католик емес адамдардың қоныстануына тыйым салды, осылайша Канаданың дерлік барлық француз қоныс аудандары католиктерден құралды. АҚШ-та француз канадалықтардың кейбір отбасылары протестантизмге көшкен. 1960 жылға дейін дін француз канадалықтарының ұлттық ерекшелігінің маңызды бөлігі болды. Шіркеу приходтары француз канадалық қоғамында азаматтық өмірдің орталығы болды, ал діни ұйымдар француз канадалық мектептерін, ауруханаларын және жетімдер үйлерін басқарды және жалпы күнделікті өмірге зор ықпал етті. Дегенмен, 1960 жылдардағы «Тыныш революция» кезінде католиктік діннің өкілдерінің саны күрт азайды. Квебек провинциясында шіркеуге қатылушылардың саны қазір де төмен деңгейде қалып отыр. Квебектен тыс француз канадалықтары арасындағы діни салттарды сақтау көрсеткіштері аймаққа және жасқа қарай өзгеріп отырады. Бірақ, жалпы алғанда, Квебек тұрғындары ең аз дінге бейім, ал Америка Құрама Штаттарында және Квебектен алыс жерлерде тұратындары көбінесе діни салттарды сақтайды.
Географиялық таралуы
Канадада француз канадалық тегі немесе мұрасы бар деп есептейтін адамдардың саны 7 миллионға жетеді. АҚШ-та 2,4 миллион адам француз канадалық тегі немесе мұрасы бар екенін көрсетеді, ал тағы 8,4 миллион адам француз тегін көрсетеді; АҚШ Халық санағы бюросы оларды жеке этникалық топ ретінде қарастырады.
Канада
Канадада француз канадалықтарының 85% Квебекте тұрады, және алыс солтүстік (Nord du Québec) болмағанда, барлық аймақтарда халықтың көпшілігін құрайды. Бұл провинцияның көптеген қалалары мен ауылдары француз немесе француз канадалықтары тарапынан француз отаршылдық кезеңінде салынған және қоныстандырылған. Квебектен тыс Канададағы түрлі қалалар мен кішкентай орталықтарда 19 ғасырдың соңына дейін провинцияаралық көші-қонның нәтижесінде француз канадалықтарының ұзақ жылдар бойы тұратын халқы бар. Шығыс және Солтүстік Онтариода Оттава, Корнуолл, Хоксбери, Садбери, Тимминс, Солтүстік Бэй, Тимискаминг, Велланд және Виндзор сияқты қауымдастықтарда көптеген франкофондар тұрады. Сонымен қатар, көптеген адамдар 18 ғасырдың соңында Канада далаларын мекендеп, Манитобадағы Сент-Бонифас қаласын және Альбертаның Бейбітшілік аймағында, оның ішінде Гранде-Прейри аймағын құрды. Квебек халқының шамамен 70-75% 17 және 18 ғасырлардағы француз пионерлерінің ұрпақтары болып есептеледі. Француз тілді халық үкімет мүмкіндік бергеннен бері (1986 жыл) "канад" ("Canadien") этностық тобын кеңінен таңдады, бұл қазіргі статистиканы жаңылыстыруы мүмкін. "Канад" термині тарихи тұрғыдан тек француз тілінде сөйлейтін адамдарға қатысты болса, бүгінде француз тілінде ол кез келген Канада азаматын сипаттау үшін қолданылады.
Америка Құрама Штаттары
АҚШ-та көптеген қалалар Жаңа Францияның колониялық бекіністері ретінде француз немесе француз-канад саяхатшыларымен құрылған. Олардың ішінде Мобил (Алабама), Кёр-д'Ален (Айдахо), Винсенс (Индиана), Беллвилл (Иллинойс), Бурбонне (Иллинойс), Прайри-дю-Рошер (Иллинойс), Дубук (Айова), Батон-Руж (Луизиана), Нью-Орлеан (Луизиана), Детройт (Мичиган), Билокси (Миссисипи), Крив-Кер (Миссури), Сент-Луис (Миссури), Питтсбург (Форт-Дюкесн, Пенсильвания), Прово (Юта), Грин-Бэй (Висконсин), Ла-Кросс (Висконсин), Милуоки (Висконсин) немесе Прайри-дю-Чиен (Висконсин) бар. АҚШ-тағы француз-канад халқының көп бөлігі Жаңа Англия аймағында шоғырланған, бірақ Нью-Йорк штатының Платсбург қаласында, Вермонт штатының Берлингтонынан Шамплейн көлінің ар жағында да көптеген француз-канадтар бар. Квебек және Акадиядан келген эмигранттар Массачусетс штатындағы Фичбург, Леоминстер, Линн, Вустер, Хаверхилл, Уолтем, Лоуэлл, Гарднер, Лоуренс, Чикопи, Сомерсет, Фолл-Ривер және Нью-Бедфорд сияқты өнеркәсіптік қалаларда қоныстанды; Род-Айленд штатындағы Вунсокет; Нью-Гэмпшир штатындағы Манчестер және Нашуа; Коннектикут штатындағы Бристоль, Хартфорд және Ист-Хартфорд; Вермонт штатының барлық аймақтарында, әсіресе Берлингтон, Сент-Олбанс және Барреде; және Мэн штатындағы Биддефорд және Льюистон қалаларында қоныстанды. Француз-канадтардың кіші топтары Орта Батысқа, атап айтқанда Мичиган, Иллинойс, Висконсин, Небраска, Айова, Миссури және Миннесота штаттарына көшіп келді. Француз-канадтар Солтүстік Дакотаның орталық бөлігінде, көбінесе Ролет және Боттино округтерінде, сондай-ақ Оңтүстік Дакота штатында да қоныстанды. Кейбір метистер әлі де француз тілінің ықпалымен қалыптасқан Мичиф тілінде сөйлейді, ол басқа еуропалық және американдық тайпалардың тілдерінің қосындысынан тұрады.
Квебек
1960 жылдардан бері Квебектегі француз канадалықтар өздерінің мәдени және ұлттық ерекшеліктерін білдіру үшін көбінесе Québécois (еркек) немесе Québécoise (әйел) терминдерін пайдаланады, бұрынғы Canadien français және Canadienne française сөздерін қажет етпейді. Өзін Québécois деп санайтын, бірақ француз канадалық тегі жоқ франкофондар өздерін «француз канадалықтары» (Canadien немесе Canadien français) деп танымайды. Француз немесе француз канадалық тегі бар, бірақ Квебек тәуелсіздігін қолдайтындар Canadien français сөзін көне және тіпті қарапайымдықпен қабылдайды. Бұл, француз тілді квебектердің көпшілігін құрайтын француз канадалық текті квебектердің Квебек ішіндегі мықты әлеуметтік, мәдени және саяси байланыстарын көрсетеді. Бұл Québécois терминіне жиі саяси мәселелерде көрінетін екіұшты мағына берді, себебі Квебек үкіметіне бағынатын барлық мемлекеттік мекемелер тілі мен мәдени мұрасына қарамастан, барлық квебек азаматтарын Québécois деп атайды. Француз канадалық мәдениетін зерттейтін ғалымдар көбінесе «Тыныш революцияның», әсіресе 1966-1969 жылдардағы Француз Канадасының Генерал-штаттарынан кейін Québécois-тің әлеуметтік және мәдени ерекшеліктерінің өзгеру дәрежесіне назар аударды, осы өзгеріс Québécois пен Канаданың басқа франкофондық аймақтары арасында «үзіліс» тудырды ма, жоқ па, соны анықтауға тырысты.
Ауыл шаруашылығы
Дәстүрлі түрде, Канаданың шығысында (Квебек) канадалықтар өзін-өзі азықтандыруға бағытталған шаруашылықпен айналысты. Бұл шаруашылық 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында сүт шаруашылығына айнала бастады, бірақ өзін-өзі қамтамасыз ету элементтерін сақтап қалды. 1960 жылға қарай шаруашылық өнеркәсіптік сипатқа ие болды. Француз канадалықтары ғасырлар бойы малдың ерекше тұқымдарын – ірі қара, жылқы және тауықтарды таңдап өсірді.
Қазіргі қолданысы
Ағылшын тілінде провинциялық топтарды атау үшін қолданылатын терминдер, егер қолданылса, әдетте тек тұрғылықты провинциясы бойынша анықталады, және барлық терминдер «француз канадасы» терминімен толығымен алмастырыла береді. Бұл ағылшын тіліндегі ең көп таралған қолданыс болып қала берсе де, көптеген француз текті канадалықтар үшін, әсіресе Квебек үшін бұл ескірген болып саналады. Провинциялық белгілерді қолданатын франкофон канадалықтардың көпшілігі өздерінің туған провинциясымен өзін-өзі тануын сақтайды, тіпті қазір басқа провинцияда тұрса да; мысалы, Манитобаға көшіп келген квебек адамы өзін «Франко-манитобалық» деп тануын өзгерте қоймайды. Көбінесе провинциялық белгілер француз тілді мекемелер мен ұйымдардың этникалық және діни емес, тілдік және мәдени ерекшеліктерін көрсету үшін қолданылады. «Француз канадасы» термині тарихи және мәдени контексте немесе француз канадалық мұраға ие канадалықтарды бірлесіп атау қажет болған жағдайларда, мысалы, Канададағы франкофон қауымдастықтарына қызмет ететін ұлттық ұйымдардың атауы мен мандатында қолданыла береді. Француз тілінде сөйлейтін елдерден келген иммигранттар сияқты, француз тілінде сөйлейтін канадалықтар әдетте «француз канадалықтары» деп аталмайды; барлық этникалық топтарға қатысты француз тілді канадалықтарды атау үшін «франкофондар» деген жалпы термин қолданылады.