Кіріспе
Неміс диалектілерінің тобы – көбінесе қолданылатын швейцария тілі, жергілікті диалектілер отбасы. Швейцариялық неміс (стандартты неміс тілінде: Schweizerdeutsch, және басқалар) – Швейцарияның неміс тілді бөлігінде және Швейцариямен шектес Солтүстік Италиядағы кейбір Альпілік аймақтарда қолданылатын алемандық диалектілердің кез келгені. Кейде басқа елдердегі алемандық диалектілер де Швейцариялық неміс тілімен бірге топтастырылады, әсіресе Швейцариямен тығыз байланысты Лихтенштейн және Австрияның Воралберг диалектілері. Тіл білімі тұрғысынан алемандық тіл төменгі, жоғары және ең жоғары алемандыққа бөлінеді, олардың барлығы Швейцарияның ішінде де, сыртында да қолданылады. Неміс тілінде сөйлейтін Швейцариядағы жалғыз ерекшелік – Бавария диалектісі қолданылатын Самнаун муниципалитеті. Швейцариялық неміс диалектілерінің ерекше топ құру себебі – олардың күнделікті өмірдің барлық жағдайларында сөйлеу тілі ретінде дерлік шектеусіз қолданылуы, ал басқа елдердегі алемандық диалектілердің қолданылуы шектеулі немесе тіпті жойылу қаупі бар. Швейцариялық неміс тілінің диалектілерін Швейцарияда қолданылатын стандартты неміс тілінің түрімен шатастыруға болмайды. Швейцарияның стандартты неміс тілі стандартты неміс тілін сөйлейтін барлық адамдарға толық түсінікті, ал Германияда, әсіресе солтүстікте, көптеген адамдар Швейцариялық неміс тілін түсінбейді. Германияда теледидардан көрсетілгенде, Швейцариялық неміс тілінде сөйлейтін адаммен жасалған сұхбатқа субтитрлер қажет болады. Швейцарияның неміс тілді бөлігінде Швейцариялық неміс тілі ана тілі болғанымен, швейцариялық мектеп оқушылары алты жасынан бастап Швейцариялық стандартты неміс тілін оқытады. Осылайша олар стандартты неміс тілін әртүрлі деңгейде түсінеді, жазады және сөйлейді.
the mostly spoken Swiss language, a family of local dialects
Swiss German (Standard German: Schweizerdeutsch, , and others) is any of the Alemannic dialects spoken in the German speaking part of Switzerland, and in some Alpine communities in Northern Italy bordering Switzerland. Occasionally, the Alemannic dialects spoken in other countries are grouped together with Swiss German as well, especially the dialects of Liechtenstein and Austrian Vorarlberg, which are closely associated to Switzerland's. Linguistically, Alemannic is divided into Low, High and Highest Alemannic, varieties all of which are spoken both inside and outside Switzerland. The only exception within German speaking Switzerland is the municipality of Samnaun, where a Bavarian dialect is spoken. The reason Swiss German dialects constitute a special group is their almost unrestricted use as a spoken language in practically all situations of daily life, whereas the use of the Alemannic dialects in other countries is restricted or even endangered. The dialects that comprise Swiss German must not be confused with Swiss Standard German, the variety of Standard German used in Switzerland. Swiss Standard German is fully understandable to all speakers of Standard German, while many people in Germany – especially in the north – do not understand Swiss German. An interview with a Swiss German speaker, when shown on television in Germany, will require subtitles. Although Swiss German is the native language in the German speaking part of Switzerland, Swiss school students are taught Swiss Standard German from the age of six. They are thus capable of understanding, writing and speaking Standard German, with varying abilities.
Қолдану
Қазіргі Еуропадағы көптеген аймақтық тілдерден өзгеше, швейцариялық неміс тілі – қаладан ауылға дейінгі барлық әлеуметтік топтағы халықтың басым бөлігі үшін күнделікті қолданылатын тіл. Швейцариялық неміс тілін пайдалану әлеуметтік немесе білім деңгейінің төмендігін көрсетпейді, керісінше, мақтан тұтады. Стандартты неміс тілін қолдану қажет немесе әдепті саналатын бірнеше жағдай бар, мысалы, білім беру саласында (бірақ мектеп сабақтары арасында мұғалімдер оқушылармен швейцариялық неміс тілінде сөйлейді), көптілді парламенттерде (федералды парламенттер және бірнеше кантондық және муниципалитеттерде), негізгі жаңалықтар хабарларында немесе алемандық емес тілдерде сөйлейтін адамдардың қатысуында. Бұл жағдай «медиалық диглоссия» деп аталады, себебі ауызша тіл негізінен швейцариялық неміс тілі, ал жазбаша тіл негізінен (швейцариялық нұсқасы) стандартты неміс тілі болып табылады. 2014 жылы Швейцарияның неміс тілді бөлігінде тұратын халықтың шамамен 87%-ы күнделікті өмірінде швейцариялық неміс тілін қолданған. Швейцариялық неміс тілі басқа алемандық диалекттерді білетін адамдарға түсінікті, бірақ стандартты неміс тілін жеткілікті меңгермегендерге көбінесе түсініксіз болады. Бұл француз немесе итальян тілінде сөйлейтін швейцариялықтар үшін де қиындық тудырады, олар мектепте стандартты неміс тілін оқиды. Германия мен Австрияда швейцариялық неміс тілі сирек естілсе, сөйлеушіге дубляж жасалуы немесе субтитр қойылуы мүмкін. Швейцариялық спикерлер швейцариялық емес БАҚ-та көбінесе стандартты неміс тілінде сөйлейді. «Диалекттік рок» – бұл тілді қолданатын музыка жанры, алайда көптеген швейцариялық рок-топтары ағылшын тілінде ән айтады. Индиана штатының Адамс округіндегі швейцариялық амиштер мен олардың ұрпақтары да швейцариялық неміс тілінің бір түрін қолданады.
: екі еселеудің ең әлсіз әсері
Редупликация әсерлері "лаа" ('жіберу') және "афаа" ('бастау, көтеру') етістіктерінде "ғаа" ('бару') және "шу" ('келу') етістіктеріне қарағанда әлсіз. Бұл "афаа" етістігінің грамматикалық дұрыздығын сақтай отырып, редупликацияланған және қысқартылған түрі болмаса да қолданылуы мүмкін дегенді білдіреді, ал "гү" сөзінің редупликацияланған бөлігі жоқ айтылымдарының грамматикалық болу ықтималдығы төмен. "Лаа" мен "афаа" арасында бұл әсерлер "афаа" етістігінде ең әлсіз. Яғни, редупликация елдің көп бөлігіндегі мәлімдемелік басты сөйлемдерде "лаа" үшін міндетті болса, "афаа" үшін швейцариялық неміс тілінің азырақ түрлеріне қатысты. Мұның себебі белгісіз, бірақ "афаа" етістігінің бөлінетін префиксі (а) болуы оның екі еселеу қабілетін әлсіретуі мүмкін деген гипотеза бар.
Бірнеше рет қайталану және
Редупликация әсері ең күшті болатын "кету" (гаа) және "келу" (чоо) қозғалыс етістіктерінде олардың редупликацияланған немесе қысқартылған формаларына қатысты белгілі бір айырмашылықтар бар. Осылайша, кейбір швейцар неміс диалектілерінде "гаа" етістігі "гоге" деп екі еселенеді, ал "чоо" етістігі "чого" деп екі еселенеді. Кейбір зерттеулерде бұл құбылыс көп рет қайталау ретінде сипатталады, себебі қысқартылған инфинитивтердің "го" немесе "чо" бөлігі "ге" түрінде қайталанып, "гоге" және "чого" формаларын құрайды. Дегенмен, бұл формалар қысқа нұсқаларына қарағанда сирек қолданылады және Швейцарияның шағын географиялық аймағында жиі кездеседі.
Сөздік
Сөздік қоры әртүрлі, әсіресе ауылдық жерлерде: малға немесе ауа райына қатысты көптеген мамандандырылған терминдер сақталған. Қалаларда ауылдық сөздіктердің көп бөлігі жоғалып кеткен. Швейцариялық неміс тіліндегі сәлемдесу – Грюэзи, ол Готт грюэз i (стандартты неміс тілінде Gott grüßen Euch) дегеннен шыққан, шамамен «Құдай сізді жарылқасын» дегенді білдіреді. Көптеген сөздер стандартты неміс тілінен алынған. Олардың көбі қазір өте кең таралған, бастапқы швейцариялық неміс сөздерін толықтай алмастырды, мысалы, Хюгель ‘төбе’ (Egg, Bühl орнына), Липпе ‘ерін’ (Lëfzge орнына). Басқалары бастапқы сөздерді тек Швейцарияның кейбір аймақтарында ғана ығыстырды, мысалы, Май ‘май’ (Швейцарияның көп бөлігінде бұрын Анке деп аталған). Кез келген стандартты швейцариялық неміс сөзі швейцариялық неміс тіліне қабылдануы мүмкін, бірақ әрқашан швейцариялық неміс тілінің фонетикасына бейімделеді. Дегенмен, кейбір стандартты неміс сөздері швейцариялық неміс тілінде қолданылмайды, мысалы, Frühstück ‘таңғы ас’, niedlich ‘сүйкімді’ немесе zu hause ‘үйде’; олардың орнына Zmorge, härzig және dehei сөздері қолданылады. Швейцария диалектілерінде француз және итальян тілдерінен алынған бірқатар сөздер бар, олар толыққанды сіңірілген. Мысалы, glace (мұзжұмсақ) француз тілінде айтылады, бірақ көптеген швейцариялық неміс диалектілерінде басқаша айтылады. Француз тіліндегі ‘рахмет’ сөзі – merci, сондай-ақ қолданылады, мысалы, merci vilmal (стандартты неміс тіліндегі danke vielmals және vielen Dank сөздерімен салыстырады). Бұл сөздер француз тілінен тікелей алынған емес, стандартты неміс тіліндегі француздық сөздердің қалдықтары болуы мүмкін, олардың көпшілігі Германияда қолданыстан шығып кеткен. Соңғы жылдары швейцариялық диалекттерде ағылшын тілінен де сөздер қабылданып, швейцариялық дыбысқа ие болды, мысалы, ‘жеу’ (food сөзінен), ‘компьютерлік ойын ойнау’ (game сөзінен) немесе ‘snowboard жасау’ (snowboard сөзінен). Бұл сөздер тікелей ағылшын тілінен алынған жоқ, стандартты неміс тілі арқылы қабылданған болуы мүмкін. Бұл қарыз сөздердің көпшілігі жақында пайда болған, бірақ кейбіреулері ондаған жылдар бойы қолданылып келеді, мысалы, ‘футбол ойнау’ (shoot сөзінен). Сондай-ақ, швейцариялық неміс тілінен қазіргі заманғы ағылшын тіліне өткен бірнеше сөз бар. Мюсли, рости тағамдары, лосс (ұсақ дән), флиш (құмтас қалыптасуы), кепи, ландамманн, кильч, шифли және саяси мағынада пуч сөздері ағылшын тілінде қолданылады. Бивак термині кейде швейцариялық неміс тілінен шыққан деп есептелсе, этимологиялық сөздіктер (мысалы, неміс тіліндегі Kluge немесе Knaurs Etymological Dictionary) оны төменгі неміс тілінен шыққан деп көрсетеді.
Үлгі сөз тіркестері
Ағылшынша Швейцария немісша (Берн) Сәлем. Грюсех. Иә. Иә. Өтінемін. Жа gärn. Жоқ. Ней. Рахмет жоқ. Ней мерси. Өтінемін. Битте. Рахмет. Мерси. Көп рахмет. Мерси виу Мау. Сізге де сәлем. Гәрн гшше. Маған кофе беріңіз. I hätti gärn es Kaffi. Екі сыра, өтінемін. Zwöi Bier bitte. Кешіріңіз. Эксгүзе. Сағат қанша? Was isch für Ziit? Қайталап айта аласыз ба? Chöiter das bitte wyderhole? Өтінемін, баяу сөйлеңіз. Red chli langsamber, bitte. Мен түсінбеймін. Das verschtaani nid. Кешіріңіз. Сорри. Дәретхана қайда? Wo isch d´Tualette? Бұл не тұрады? Was choschtet das? Қош келдіңіз! Härzlech wiukomme! Қайырлы таң. Guete Morge! Қайырлы кеш. Gueten Aabe! Түн жақсы болсын. Guet Nacht! Сау болыңыз. Tschüss!
Тарих
Жергілікті алемандық түрлерге негізделген, яғни орта неміс тіліне ұқсас жазба түрлері біртіндеп жаңа жоғарғы неміс тілінің түрлерімен алмастырылды. Бұл алмастыру 15-18 ғасырларда аяқталды. 16 ғасырда алемандық жазу формалары түпнұсқа, шын швейцариялық формалар деп есептелді, ал жаңа жоғарғы неміс формалары шетелдік жаңалықтар ретінде қабылданатын. Бұл жаңалықтар баспахананың пайда болуымен байланысты болды және лютерандықпен де байланысты еді. Тілдің өзгеруіне мысал ретінде Фрошауэр Киелі кітабын қарастыруға болады. Оның 1524 жылдан кейінгі алғашқы басылымдары көбінесе алеман тілінде жазылған, бірақ 1527 жылдан бастап жаңа жоғарғы неміс тілінің формалары біртіндеп қабылдана бастады. Алемандық формалар ең ұзақ канцлерліктерде сақталды, Берн канцлерлігі 18 ғасырдың екінші жартысында жаңа жоғарғы неміс тілін қабылдаған соңғы мекеме болды. Бүгінде барлық ресми жазбалар, газеттер, кітаптар және көптеген бейресми жазбалар швейцариялық стандартты неміс тілінде жасалады, оны көбінесе Schriftdeutsch (жазба неміс тілі) деп атайды. Кейбір диалект сөздері швейцариялық стандартты неміс тілінде аймақтық сөздер ретінде қабылданады және тіпті Duden-мен де бекітілген, мысалы, Zvieri (кешкі шай). Швейцариялық стандартты неміс тілі Германияда қолданылатын стандартты неміс тіліне өте ұқсас, бірақ айтылуы, сөздік қоры және орфографиясы бойынша айырмашылықтар бар. Мысалы, швейцариялық стандартты неміс тілінде eszett (ß) орнына әрқашан екі "s" (ss) қолданылады. Швейцария неміс тілінің орфографиясы туралы ресми ережелер жоқ. Швейцария неміс әдебиетінде қолданылатын орфографияларды екі жүйеге бөлуге болады: стандартты неміс орфографиясына мүмкіндігінше жақын болуға тырысатындар және дыбыстарды мүмкіндігінше дәл беруге тырысатындар. Юген Дит «Швизертюцкий диалект жазуын» (Schwyzertütschi Dialäktschrift) әзірледі, бірақ осы ережелер туралы білім көбінесе тіл мамандарына ғана белгілі. Сонымен қатар, Дит ұсынған әріптерде әдеттегі пернетақтада жоқ кейбір арнайы белгілер болды, мысалы, орнына немесе орнына . 1986 жылы Dieth Schreibung-тың қайта қаралып жаңартылған нұсқасы жарияланды, ол қалыпты теру машинасымен басуға ыңғайлы болды.