Кіріспе
Кез келген сауда-саттық жасаудың құны Экономика және оған қатысты ғылымдарда, транзакциялық құн – нарыққа қатысу кезінде кез келген экономикалық сауда-саттық жасауға байланысты туындайтын шығын. Транзакциялар экономикалық ойлаудың негізін құрайды деген пікірді институционалдық экономист Джон Р. Коммонс 1931 жылы ұсынды, ал Оливер Э. Уильямсонның 2008 жылы жарияланған «Транзакциялық құн экономикасы» атты мақаласы транзакциялық құн туралы түсінікті кеңінен таратты.
In economics and related disciplines, a transaction cost is a cost in making any economic trade when participating in a market. The idea that transactions form the basis of economic thinking was introduced by the institutional economist John R. Commons in 1931, and Oliver E. Williamson's Transaction Cost Economics article, published in 2008, popularized the concept of transaction costs.
Даму тарихы
Транзакциялар экономикалық ойлаудың негізін құрайды деген идеяны институционалдық экономист Джон Р. Коммонс енгізді (1931). Ол былай деді: text=Бұл жеке әрекеттер жеке мінез-құлық немесе тауарлардың "алмасуы" орнына транзакциялық әрекеттер. Бұл тауарлар мен жеке тұлғалардан коллективтік әрекеттің транзакциялары мен жұмыс ережелеріне ауысу классикалық және гедонистік мектептерден экономикалық ойлаудың институционалдық мектептеріне көшуді білдіреді. Бұл ауысу экономикалық зерттеудің түпкі бірлігінде орын алған өзгеріс. Классикалық және гедонистік экономистер, олардың коммунистік және анархистік тармақтарымен, өз теорияларын адамның табиғатпен қарым-қатынасына негіздеді, бірақ институционализм - бұл адамның адаммен қарым-қатынасы. Классикалық экономистердің ең кіші бірлігі еңбекпен өндірілген тауар болды. Гедонистік экономистердің ең кіші бірлігі - соңғы тұтынушылар пайдаланатын бірдей немесе ұқсас тауар. Бірі - объективті, екіншісі - субъективті, жеке адам мен табиғат күштерінің арасындағы қатынас. Нәтижесінде, екі жағдайда да материалистік метафора автоматты тепе-теңдікке айналды, мұхиттың толқынына ұқсас, бірақ "өз деңгейін іздеу" ретінде бейнеленді. Бірақ институционалдық экономистердің ең кіші бірлігі - бұл оның қатысушылары бар әрекет бірлігі – транзакция. Транзакциялар классикалық экономистердің еңбегі мен гедонистік экономистердің ләззаты арасында араласады, өйткені табиғат күштеріне қол жеткізуді бақылайтын қоғам, ал транзакциялар "тауарлар алмасу" емес, қоғам жасаған меншік және бостандық құқықтарын жеке адамдар арасында иелену және алу болып табылады, сондықтан еңбек өндіруден немесе тұтынушылар тұтынудан немесе тауарлар физикалық алмасудан бұрын мүдделі тараптар арасында келіссөздер жүргізілуі керек. Алайда, бұл термин оның 1970 жылға дейінгі алғашқы жұмыстарында жоқ. Ол нақты терминді қолданбағанмен, Коуз 1937 жылы "Фирманың табиғаты" атты еңбегінде "баға механизмін пайдалану шығындары" туралы сөз қозғады, онда ол алғаш рет транзакциялық шығындар туралы түсінік талқылады. Бұл - транзакциялық шығындар тұжырымдамасы кәсіпорындар мен нарықтық ұйымдарды зерттеуге алғаш рет енгізілген, бірақ "транзакциялық шығындар" ресми теория ретінде 1960 жылдардың аяғы мен 1970 жылдардың басында басталды. Ал "Базар операцияларының шығындары" деген сөзді өзінің "Әлеуметтік шығындар проблемасы" (1960) атты еңбегінде айтады. "Транзакциялық шығындар" термині 1950 жылдардағы ақша-несие экономикасы әдебиетінен басталады және белгілі бір жеке тұлғамен саналы түрде "жасалған" емес. Транзакциялық шығындар туралы ойлау Оливер Уильямсонның "Транзакциялық шығындар экономикасы" арқылы кеңінен танылды. Бүгінгі таңда транзакциялық шығындар экономикасы әр түрлі мінез-құлықты түсіндіру үшін қолданылады. Бұл көбінесе сатып алу мен сатудың айқын жағдайларын ғана емес, сонымен қатар күнделікті эмоционалдық өзара әрекеттесулерді, бейресми сыйлықтар алмасуды және т.б. "транзакция" деп қарастыруды қамтиды. Ғасыр басында ең көп келтірілген әлеуметтік ғалымдардың бірі Оливер Уильямсонға 2009 жылы Экономика саласындағы Нобель сыйлығы берілді. Уильямсонның пікірінше, транзакциялық шығындарды анықтайтын факторлар жиілік, ерекшелік, белгісіздік, шектеулі рационалдық және оппортунистік мінез-құлық болып табылады. "Транзакция құны" сөз тіркесінің әдебиетте кем дегенде екі анықтамасы қолданылады. Стивен Н. С. Ченг транзакциялық шығындарды "Робинзон Крузо экономикасында" ойлап таппайтын кез келген шығындар деп анықтады, басқаша айтқанда, институттардың болуынан туындайтын кез келген шығындар. Ченгтің пікірінше, егер "транзакциялық шығындар" термині экономика әдебиеттерінде танымал болмаса, оларды "институционалдық шығындар" деп атау дұрыс болар еді. Бірақ көптеген экономистер бұл анықтаманы ұйымға ішкі шығындарды алып тастау үшін шектейді. Соңғы анықтама Коузидің "баға механизмі шығыны" туралы алғашқы талдауына және терминнің нарықтық сауда-саттық ақысы ретінде пайда болуына ұқсас. Көптеген экономистер кең анықтамадан бастай отырып, қандай институттар (фирмалар, нарықтар, франчайзилер және т.б.) белгілі бір тауарды немесе қызметті өндіру мен таратудың транзакциялық шығындарын барынша азайтады. Көбінесе бұл қатынастар келісімшарттың түріне байланысты жіктеледі. Бұл тәсіл кейде жаңа институционалдық экономика деген атауға жатады. Төртінші өнеркәсіптік революциямен байланысты технологиялар, атап айтатын болсақ, таратылған реестр технологиясы және блокчейн, дәстүрлі келісімшарт түрлерімен салыстырғанда транзакциялық шығындарды азайтуға мүмкіндік береді.
text=These individual actions are really trans actions instead of either individual behavior or the "exchange" of commodities. It is this shift from commodities and individuals to transactions and working rules of collective action that marks the transition from the classical and hedonic schools to the institutional schools of economic thinking. The shift is a change in the ultimate unit of economic investigation. The classic and hedonic economists, with their communistic and anarchistic offshoots, founded their theories on the relation of man to nature, but institutionalism is a relation of man to man. The smallest unit of the classic economists was a commodity produced by labor. The smallest unit of the hedonic economists was the same or similar commodity enjoyed by ultimate consumers. One was the objective side, the other the subjective side, of the same relation between the individual and the forces of nature. The outcome, in either case, was the materialistic metaphor of an automatic equilibrium, analogous to the waves of the ocean, but personified as "seeking their level". But the smallest unit of the institutional economists is a unit of activity – a transaction, with its participants. Transactions intervene between the labor of the classic economists and the pleasures of the hedonic economists, simply because it is society that controls access to the forces of nature, and transactions are, not the "exchange of commodities", but the alienation and acquisition, between individuals, of the rights of property and liberty created by society, which must therefore be negotiated between the parties concerned before labor can produce, or consumers can consume, or commodities be physically exchanged".|sign=John R. Commons|source=Institutional Economics, American Economic Review, Vol.21, pp.648 657, 1931
The term "transaction cost" is frequently thought to have been coined by Ronald Coase, who used it to develop a theoretical framework for predicting when certain economic tasks would be performed by firms, and when they would be performed on the market. However, the term is actually absent from his early work up to the 1970s. While he did not coin the specific term, Coase indeed discussed "costs of using the price mechanism" in his 1937 paper The Nature of the Firm, where he first discusses the concept of transaction costs. This is the first time that the concept of transaction costs has been introduced into the study of enterprises and market organizations, but "transaction cost" as a formal theory started in the late 1960s and early 1970s. And refers to the "Costs of Market Transactions" in his seminal work, The Problem of Social Cost (1960). The term "Transaction Costs" itself can instead be traced back to the monetary economics literature of the 1950s, and does not appear to have been consciously 'coined' by any particular individual. Arguably, transaction cost reasoning became most widely known through Oliver E. Williamson's Transaction Cost Economics. Today, transaction cost economics is used to explain a number of different behaviours. Often this involves considering as "transactions" not only the obvious cases of buying and selling, but also day to day emotional interactions, informal gift exchanges, etc. Oliver E. Williamson, one of the most cited social scientist at the turn of the century, was awarded the 2009 Nobel Memorial Prize in Economics. According to Williamson, the determinants of transaction costs are frequency, specificity, uncertainty, limited rationality, and opportunistic behavior. At least two definitions of the phrase "transaction cost" are commonly used in literature. Transaction costs have been broadly defined by Steven N. S. Cheung as any costs that are not conceivable in a "Robinson Crusoe economy"—in other words, any costs that arise due to the existence of institutions. For Cheung, if the term "transaction costs" were not already so popular in economics literatures, they should more properly be called "institutional costs". But many economists seem to restrict the definition to exclude costs internal to an organization. The latter definition parallels Coase's early analysis of "costs of the price mechanism" and the origins of the term as a market trading fee. Starting with the broad definition, many economists then ask what kind of institutions (firms, markets, franchises, etc.) minimize the transaction costs of producing and distributing a particular good or service. Often these relationships are categorized by the kind of contract involved. This approach sometimes goes under the rubric of new institutional economics. Technologies associated with the Fourth Industrial Revolution such as, in particular, distributed ledger technology and blockchains are likely to reduce transaction costs comparatively to traditional forms of contracting.
Ойын теориясы
Ойын теориясында транзакциялық шығындарды Anderlini және Felli (2006) зерттеді. Олар екі тараптың бірігіп артық өнім тудыра алатын моделін қарастырады. Осы артық өнімді құру үшін екі тараптың да қатысуы қажет. Алайда тараптар артық өнімді бөлісу туралы келіссөздерге кіріспес бұрын, әр тарап транзакциялық шығындарға ұшырауы керек. Anderlini және Felli анықтағандай, транзакциялық шығындар тараптардың келіссөздік күші мен транзакциялық шығындардың мөлшері арасындағы үйлесімсіздік болғанда ауыр проблема тудырады. Атап айтқанда, егер бір тараптың транзакциялық шығындары жоғары болса, бірақ болашақ келіссөздерде ол артық өнімнің аз бөлігін ғана алуға мүмкіндік алса (яғни, оның келіссөздік күші шағын болса), онда бұл тарап транзакциялық шығындарға ұшырамайды, демек, жалпы артық өнім жоғалады. Anderlini және Felli ұсынған модельде транзакциялық шығындардың болуы фирма туралы Grossman-Hart-Moore теориясының маңызды тұжырымдамаларын күштен шығаруы мүмкін екені көрсетілді.
Бағалау механизмдері
Оливер Э. Уильямсон (1975) бағалау механизмдері жеті өзгергіштен тұрады деп мәлімдеді, атап айтқанда, шектелген рационалдылық, атмосфера, аз сандылық, ақпарат асимметриясы, айырбас жиілігі, активтерге қатысты ерекшелік, белгісіздік және оппортунизм қаупі. Шектелген рационалдылық: мәмілеге қатысушылардың өз мүдделерін барынша арттыру мақсатында қолданатын физикалық, психикалық, интеллектуалдық, эмоционалдық және басқа да шектеулерді білдіреді. Атмосфера: мәміленің қиындығын арттыру себебі көбінесе екі тараптың да мәмілеге күдікпен қарауында, сондай-ақ екі тараптың да бір-біріне деген жауартпастығында жатыр. Мұндай қарым-қатынас үйлесімді атмосфераны, тіпті үйлесімді мәмілелік қатынасты да құруға мүмкіндік бермейді. Бұл екі тараптың да қауіпсіздік шараларын күшейтуіне және мәміле процесінде шығындарды арттыруына әкеледі. Аз сандылық: екі тараптың саны тең болмағандықтан, қолжетімді мәміле нысандарының саны азаяды, нәтижесінде нарықта бірнеше адам басымдық алады, бұл нарықтық шығындардың өсуіне алып келеді. Мұның басты себебі кейбір мәмілелердің тым жекелегендік сипатта болуы. Ақпарат асимметриясы: нарықтағы алғашқы қадам жасаушылар нарықтың бағытын бақылайды және өз дамуына пайдалы ақпаратты ертерек біледі, ал мұндай ақпарат көбінесе оппортунистер мен белгісіз ортаны қалыптастырады, бірегей ақпараттық алшақтық тудырады және осы арқылы мәмілені жүзеге асырып, пайдаға жетеді. Айырбас жиілігі: айырбас жиілігі – нарықтағы сатып алушылардың белсенділігін немесе тараптар арасындағы мәмілелердің жиілігін көрсетеді. Транзакциялардың жиілігі жоғары болған сайын, салыстырмалы әкімшілік және келіссөздерге байланысты шығындар да артады. Активтерге қатысты ерекшелік: активтерге қатысты ерекшелік – орналасқан жерге, физикалық активтерге және адамдық активтерге қатысты ерекшеліктерден тұрады. Активтерге инвестиция жасау – нарықтық өтімділігі жоқ, мамандандырылған инвестиция. Келісімшарт бұзылған жағдайда, активтерге инвестиция жасалған соманы қайта қолдану мүмкін емес. Сондықтан, осы мәмілені өзгерту немесе тоқтату айтарлықтай шығынға әкеледі. Белгісіздік: белгісіздік – нарықтағы айырбастау кезінде туындауы мүмкін тәуекелдерді білдіреді. Қоршаған ортаның белгісіздігі артқан сайын, ақпарат алу, бақылау және келіссөздер сияқты мәмілелік шығындар да артады. Оппортунизм қаупі: оппортунизм қаупі адам табиғатына байланысты. Сатушылардың оппортунистік мінез-құлқы транзакцияларды үйлестірудің жоғары шығындарына немесе келісімшарттарды бұзуға әкелуі мүмкін. Компания оппортунизм қаупін азайту үшін басқару механизмдерін қолдана алады. Коуз бен Ченгтің Уильямсоннан айырмашылығы – баға жүйесін идеалды түрде пайдалануға кедергі келтіретін осы түрлі факторларды атап көрсетуде. "Кәсіп бастаудың тиімді болуының басты себебі – баға механизмін пайдаланудың қымбаттылығы болуы мүмкін. Баға механизмі арқылы өндірісті ұйымдастырудың ең айқын шығыны – тиісті бағаларды анықтау. Бұл шығынды азайтуға болады, бірақ оны жоюға болмайды, себебі осы ақпаратты сататын мамандандырылған субъектілер пайда болады." (Кәсіпорынның келісім-шарттық сипаты, 1983 ж.). Коуз (No 4) былай атап өтеді: "Барлық адамдар барлық тиісті бағаларды біледі деген болжам нақты әлемде дұрыс емес". Коуздың мақаласында белгісіздік мәселесі (Фрэнк Найт) табиғи немесе маңызды бағаларды табу мәселесінен (Адам Смит) басым. Барлық бағалар "маңызды" ("қажетті бағалар") болып табылатын және демек транзакциялық шығындарды елеусіз деп санауға болатын гипотетикалық жағдай – бұл өнімнің құнын және демек өндіріс шығындарын жақсы білетін тәуелсіз өндірушілер мен сатып алушылардың жағдайы. Бұл Смиттен алынған Чеунгтің барлық айырбастар қатаң коммерциялық сипатта екенін сипаттаған жағдайы: "Бір-бір ресурстардың әр иесі бір ғана тапсырмамен жұмыс істеуге маманданған "қосқыш фабрикасының" классикалық мысалын қарастырайық. Егер барлық транзакциялық шығындар нөл болса, шынаны сатып алушы оның өндірісіне қатысқан әрқайсысына жеке төлем жасайды" (Кәсіпорынның келісім-шарттық сипаты, 4-бет). Транзакциялық шығындар – бұл шексіз шағын өндірістік қызметтің ойдағы бағасы, "маңызды баға" (оның нақты бағасы ұпаймен бейнеленуі мүмкін) және тауардың нақты бағасы арасындағы айырмашылық. Техникалық жағынан қаншалықты жоғары болса, транзакциялық шығындар да соғұрлым жоғары болады. Сондықтан төмен транзакциялық шығындар режимі – төмен технологиялық деңгей (П. Бихуикске қараңыз), бұл байлықтың төмен деңгейін білдірмейді (басқа өмір сүру): "Егер шығынды өлшеу мен өнімділікті бағалау болмаса, онда фирмалар болмайды және әлеуметтік өнімнің құны максималды болады" (Чеунг, 1983 ж.). Екі баға арасындағы айырмашылық – өндірісті ұйымдастырудың "әлеуметтік құны" немесе оның "қосылған құны" ( "mehrwert" мағынасында), бұл шамамен алынған мәндер ("прокси мәндері"): "барлық ұйымдастыру шығындары транзакциялық шығындар, және керісінше", S. N. S. Cheung, 'Экономикалық ұйымдастыру және транзакциялық шығындар', The New Palgrave, 1987 ж., 56-бет. Ынтымақтастыққа, ұйымдарға, эксклюзивті меншікке, тауарларға және мүмкін болатын жайлылыққа патологиялық түрде байланысты болу – транзакциялық шығындардың негізгі себебі ( "фетишизмге" қараңыз).
Frequency of exchange: Frequency of exchange refers to buyer activity in the market or the frequency of transactions between the parties occurs. The higher the frequency of transactions, the higher the relative administrative and bargaining costs. Asset specificity: Asset specificity consist of site, physical asset, and human asset specificity. The asset specific investment is a specialized investment, which does not have market liquidity. Once the contract is terminated, the asset specific investment cannot to be redeployed. Therefore, a change or termination of this transaction will result in significant loss. Uncertainty: Uncertainty refers to the risks that may occur in a market exchange. The increase of environmental uncertainty will be accompanied by the increase of transaction cost, such as information acquisition cost, supervision cost and bargaining cost. Threat of opportunism: Threat of opportunism is attributed to human nature. Opportunistic behavior of vendors can lead to higher transaction coordination costs or even termination of contracts. A company can use governance mechanism to reducing the threat of opportunism. The merit of Coase and Cheung, contrary to Williamson, has been to emphasize these various obstacles to the ideal use of the price system. “The main reason that makes it profitable to start a business could be that it is expensive to use the price mechanism. The most obvious cost of "organizing" production through the price mechanism is the discovery of relevant prices. This cost can be reduced, but not eliminated, by the emergence of specialized actors who sell this information." (The nature of the firm, p. 390)
This is also quoted by Steven Cheung in "The contractual nature of the firm", 1983. Coase notes (n. 4) that : "( ) the assumption that all individuals know all relevant prices is clearly not true in the real world." In Coase's article, the problem of uncertainty (Frank Knight) is dominated by that of finding natural or essential prices (Adam Smith). The hypothetical situation in which all prices are 'essential' ("relevant prices") and therefore transaction costs are negligible, is a situation of independent producers and buyers, who have a good knowledge of the value and therefore product costs. It is the one that is described by Cheung from a situation, borrowed from Smith, in which all exchanges are strictly commercial: "Consider the classic example of the 'pin factory', in which each owner of the set of resources specializes in working on a single task. If all transaction costs were zero, the purchaser of a pin would make a separate payment to each of the many participants in its production." (The contractual nature of the firm, p. 4). A transaction cost is the difference between the fictitious price of an infinitesimal productive service, the "essential price" (the effective price of which could be represented by a tip) and the effective price of a commodity. The more technical it is, the higher the transaction cost will be. A regime of low transaction costs is therefore low tech (cf. P. Bihouix), which does not imply a low level of wealth (low life): "If there were no measurement costs and performance evaluation, there would be no firms and the value of the social outputs would be maximum." (Cheung, 1983). The difference between the two prices is the 'social cost' of the organization of production or the 'added value' by it (in the sense of "mehrwert"), which are approximation values ('proxy values') : "all organization costs are transaction costs, and vice versa", S. N. S. Cheung, 'Economic organization and transaction costs', The New Palgrave, 1987, p. 56. Attachment, often pathological, to cooperation, to organizations, to exclusive property, to commodities and possibly to comfort are the basic transaction costs (cf. 'fetishism').