Кіріспе

Кез келген сауда-саттық жасаудың құны Экономика және оған қатысты ғылымдарда, транзакциялық құн – нарыққа қатысу кезінде кез келген экономикалық сауда-саттық жасауға байланысты туындайтын шығын. Транзакциялар экономикалық ойлаудың негізін құрайды деген пікірді институционалдық экономист Джон Р. Коммонс 1931 жылы ұсынды, ал Оливер Э. Уильямсонның 2008 жылы жарияланған «Транзакциялық құн экономикасы» атты мақаласы транзакциялық құн туралы түсінікті кеңінен таратты.

Даму тарихы

Транзакциялар экономикалық ойлаудың негізін құрайды деген идеяны институционалдық экономист Джон Р. Коммонс енгізді (1931). Ол былай деді: text=Бұл жеке әрекеттер жеке мінез-құлық немесе тауарлардың "алмасуы" орнына транзакциялық әрекеттер. Бұл тауарлар мен жеке тұлғалардан коллективтік әрекеттің транзакциялары мен жұмыс ережелеріне ауысу классикалық және гедонистік мектептерден экономикалық ойлаудың институционалдық мектептеріне көшуді білдіреді. Бұл ауысу экономикалық зерттеудің түпкі бірлігінде орын алған өзгеріс. Классикалық және гедонистік экономистер, олардың коммунистік және анархистік тармақтарымен, өз теорияларын адамның табиғатпен қарым-қатынасына негіздеді, бірақ институционализм - бұл адамның адаммен қарым-қатынасы. Классикалық экономистердің ең кіші бірлігі еңбекпен өндірілген тауар болды. Гедонистік экономистердің ең кіші бірлігі - соңғы тұтынушылар пайдаланатын бірдей немесе ұқсас тауар. Бірі - объективті, екіншісі - субъективті, жеке адам мен табиғат күштерінің арасындағы қатынас. Нәтижесінде, екі жағдайда да материалистік метафора автоматты тепе-теңдікке айналды, мұхиттың толқынына ұқсас, бірақ "өз деңгейін іздеу" ретінде бейнеленді. Бірақ институционалдық экономистердің ең кіші бірлігі - бұл оның қатысушылары бар әрекет бірлігі – транзакция. Транзакциялар классикалық экономистердің еңбегі мен гедонистік экономистердің ләззаты арасында араласады, өйткені табиғат күштеріне қол жеткізуді бақылайтын қоғам, ал транзакциялар "тауарлар алмасу" емес, қоғам жасаған меншік және бостандық құқықтарын жеке адамдар арасында иелену және алу болып табылады, сондықтан еңбек өндіруден немесе тұтынушылар тұтынудан немесе тауарлар физикалық алмасудан бұрын мүдделі тараптар арасында келіссөздер жүргізілуі керек. Алайда, бұл термин оның 1970 жылға дейінгі алғашқы жұмыстарында жоқ. Ол нақты терминді қолданбағанмен, Коуз 1937 жылы "Фирманың табиғаты" атты еңбегінде "баға механизмін пайдалану шығындары" туралы сөз қозғады, онда ол алғаш рет транзакциялық шығындар туралы түсінік талқылады. Бұл - транзакциялық шығындар тұжырымдамасы кәсіпорындар мен нарықтық ұйымдарды зерттеуге алғаш рет енгізілген, бірақ "транзакциялық шығындар" ресми теория ретінде 1960 жылдардың аяғы мен 1970 жылдардың басында басталды. Ал "Базар операцияларының шығындары" деген сөзді өзінің "Әлеуметтік шығындар проблемасы" (1960) атты еңбегінде айтады. "Транзакциялық шығындар" термині 1950 жылдардағы ақша-несие экономикасы әдебиетінен басталады және белгілі бір жеке тұлғамен саналы түрде "жасалған" емес. Транзакциялық шығындар туралы ойлау Оливер Уильямсонның "Транзакциялық шығындар экономикасы" арқылы кеңінен танылды. Бүгінгі таңда транзакциялық шығындар экономикасы әр түрлі мінез-құлықты түсіндіру үшін қолданылады. Бұл көбінесе сатып алу мен сатудың айқын жағдайларын ғана емес, сонымен қатар күнделікті эмоционалдық өзара әрекеттесулерді, бейресми сыйлықтар алмасуды және т.б. "транзакция" деп қарастыруды қамтиды. Ғасыр басында ең көп келтірілген әлеуметтік ғалымдардың бірі Оливер Уильямсонға 2009 жылы Экономика саласындағы Нобель сыйлығы берілді. Уильямсонның пікірінше, транзакциялық шығындарды анықтайтын факторлар жиілік, ерекшелік, белгісіздік, шектеулі рационалдық және оппортунистік мінез-құлық болып табылады. "Транзакция құны" сөз тіркесінің әдебиетте кем дегенде екі анықтамасы қолданылады. Стивен Н. С. Ченг транзакциялық шығындарды "Робинзон Крузо экономикасында" ойлап таппайтын кез келген шығындар деп анықтады, басқаша айтқанда, институттардың болуынан туындайтын кез келген шығындар. Ченгтің пікірінше, егер "транзакциялық шығындар" термині экономика әдебиеттерінде танымал болмаса, оларды "институционалдық шығындар" деп атау дұрыс болар еді. Бірақ көптеген экономистер бұл анықтаманы ұйымға ішкі шығындарды алып тастау үшін шектейді. Соңғы анықтама Коузидің "баға механизмі шығыны" туралы алғашқы талдауына және терминнің нарықтық сауда-саттық ақысы ретінде пайда болуына ұқсас. Көптеген экономистер кең анықтамадан бастай отырып, қандай институттар (фирмалар, нарықтар, франчайзилер және т.б.) белгілі бір тауарды немесе қызметті өндіру мен таратудың транзакциялық шығындарын барынша азайтады. Көбінесе бұл қатынастар келісімшарттың түріне байланысты жіктеледі. Бұл тәсіл кейде жаңа институционалдық экономика деген атауға жатады. Төртінші өнеркәсіптік революциямен байланысты технологиялар, атап айтатын болсақ, таратылған реестр технологиясы және блокчейн, дәстүрлі келісімшарт түрлерімен салыстырғанда транзакциялық шығындарды азайтуға мүмкіндік береді.

Ойын теориясы

Ойын теориясында транзакциялық шығындарды Anderlini және Felli (2006) зерттеді. Олар екі тараптың бірігіп артық өнім тудыра алатын моделін қарастырады. Осы артық өнімді құру үшін екі тараптың да қатысуы қажет. Алайда тараптар артық өнімді бөлісу туралы келіссөздерге кіріспес бұрын, әр тарап транзакциялық шығындарға ұшырауы керек. Anderlini және Felli анықтағандай, транзакциялық шығындар тараптардың келіссөздік күші мен транзакциялық шығындардың мөлшері арасындағы үйлесімсіздік болғанда ауыр проблема тудырады. Атап айтқанда, егер бір тараптың транзакциялық шығындары жоғары болса, бірақ болашақ келіссөздерде ол артық өнімнің аз бөлігін ғана алуға мүмкіндік алса (яғни, оның келіссөздік күші шағын болса), онда бұл тарап транзакциялық шығындарға ұшырамайды, демек, жалпы артық өнім жоғалады. Anderlini және Felli ұсынған модельде транзакциялық шығындардың болуы фирма туралы Grossman-Hart-Moore теориясының маңызды тұжырымдамаларын күштен шығаруы мүмкін екені көрсетілді.

Бағалау механизмдері

Оливер Э. Уильямсон (1975) бағалау механизмдері жеті өзгергіштен тұрады деп мәлімдеді, атап айтқанда, шектелген рационалдылық, атмосфера, аз сандылық, ақпарат асимметриясы, айырбас жиілігі, активтерге қатысты ерекшелік, белгісіздік және оппортунизм қаупі. Шектелген рационалдылық: мәмілеге қатысушылардың өз мүдделерін барынша арттыру мақсатында қолданатын физикалық, психикалық, интеллектуалдық, эмоционалдық және басқа да шектеулерді білдіреді. Атмосфера: мәміленің қиындығын арттыру себебі көбінесе екі тараптың да мәмілеге күдікпен қарауында, сондай-ақ екі тараптың да бір-біріне деген жауартпастығында жатыр. Мұндай қарым-қатынас үйлесімді атмосфераны, тіпті үйлесімді мәмілелік қатынасты да құруға мүмкіндік бермейді. Бұл екі тараптың да қауіпсіздік шараларын күшейтуіне және мәміле процесінде шығындарды арттыруына әкеледі. Аз сандылық: екі тараптың саны тең болмағандықтан, қолжетімді мәміле нысандарының саны азаяды, нәтижесінде нарықта бірнеше адам басымдық алады, бұл нарықтық шығындардың өсуіне алып келеді. Мұның басты себебі кейбір мәмілелердің тым жекелегендік сипатта болуы. Ақпарат асимметриясы: нарықтағы алғашқы қадам жасаушылар нарықтың бағытын бақылайды және өз дамуына пайдалы ақпаратты ертерек біледі, ал мұндай ақпарат көбінесе оппортунистер мен белгісіз ортаны қалыптастырады, бірегей ақпараттық алшақтық тудырады және осы арқылы мәмілені жүзеге асырып, пайдаға жетеді. Айырбас жиілігі: айырбас жиілігі – нарықтағы сатып алушылардың белсенділігін немесе тараптар арасындағы мәмілелердің жиілігін көрсетеді. Транзакциялардың жиілігі жоғары болған сайын, салыстырмалы әкімшілік және келіссөздерге байланысты шығындар да артады. Активтерге қатысты ерекшелік: активтерге қатысты ерекшелік – орналасқан жерге, физикалық активтерге және адамдық активтерге қатысты ерекшеліктерден тұрады. Активтерге инвестиция жасау – нарықтық өтімділігі жоқ, мамандандырылған инвестиция. Келісімшарт бұзылған жағдайда, активтерге инвестиция жасалған соманы қайта қолдану мүмкін емес. Сондықтан, осы мәмілені өзгерту немесе тоқтату айтарлықтай шығынға әкеледі. Белгісіздік: белгісіздік – нарықтағы айырбастау кезінде туындауы мүмкін тәуекелдерді білдіреді. Қоршаған ортаның белгісіздігі артқан сайын, ақпарат алу, бақылау және келіссөздер сияқты мәмілелік шығындар да артады. Оппортунизм қаупі: оппортунизм қаупі адам табиғатына байланысты. Сатушылардың оппортунистік мінез-құлқы транзакцияларды үйлестірудің жоғары шығындарына немесе келісімшарттарды бұзуға әкелуі мүмкін. Компания оппортунизм қаупін азайту үшін басқару механизмдерін қолдана алады. Коуз бен Ченгтің Уильямсоннан айырмашылығы – баға жүйесін идеалды түрде пайдалануға кедергі келтіретін осы түрлі факторларды атап көрсетуде. "Кәсіп бастаудың тиімді болуының басты себебі – баға механизмін пайдаланудың қымбаттылығы болуы мүмкін. Баға механизмі арқылы өндірісті ұйымдастырудың ең айқын шығыны – тиісті бағаларды анықтау. Бұл шығынды азайтуға болады, бірақ оны жоюға болмайды, себебі осы ақпаратты сататын мамандандырылған субъектілер пайда болады." (Кәсіпорынның келісім-шарттық сипаты, 1983 ж.). Коуз (No 4) былай атап өтеді: "Барлық адамдар барлық тиісті бағаларды біледі деген болжам нақты әлемде дұрыс емес". Коуздың мақаласында белгісіздік мәселесі (Фрэнк Найт) табиғи немесе маңызды бағаларды табу мәселесінен (Адам Смит) басым. Барлық бағалар "маңызды" ("қажетті бағалар") болып табылатын және демек транзакциялық шығындарды елеусіз деп санауға болатын гипотетикалық жағдай – бұл өнімнің құнын және демек өндіріс шығындарын жақсы білетін тәуелсіз өндірушілер мен сатып алушылардың жағдайы. Бұл Смиттен алынған Чеунгтің барлық айырбастар қатаң коммерциялық сипатта екенін сипаттаған жағдайы: "Бір-бір ресурстардың әр иесі бір ғана тапсырмамен жұмыс істеуге маманданған "қосқыш фабрикасының" классикалық мысалын қарастырайық. Егер барлық транзакциялық шығындар нөл болса, шынаны сатып алушы оның өндірісіне қатысқан әрқайсысына жеке төлем жасайды" (Кәсіпорынның келісім-шарттық сипаты, 4-бет). Транзакциялық шығындар – бұл шексіз шағын өндірістік қызметтің ойдағы бағасы, "маңызды баға" (оның нақты бағасы ұпаймен бейнеленуі мүмкін) және тауардың нақты бағасы арасындағы айырмашылық. Техникалық жағынан қаншалықты жоғары болса, транзакциялық шығындар да соғұрлым жоғары болады. Сондықтан төмен транзакциялық шығындар режимі – төмен технологиялық деңгей (П. Бихуикске қараңыз), бұл байлықтың төмен деңгейін білдірмейді (басқа өмір сүру): "Егер шығынды өлшеу мен өнімділікті бағалау болмаса, онда фирмалар болмайды және әлеуметтік өнімнің құны максималды болады" (Чеунг, 1983 ж.). Екі баға арасындағы айырмашылық – өндірісті ұйымдастырудың "әлеуметтік құны" немесе оның "қосылған құны" ( "mehrwert" мағынасында), бұл шамамен алынған мәндер ("прокси мәндері"): "барлық ұйымдастыру шығындары транзакциялық шығындар, және керісінше", S. N. S. Cheung, 'Экономикалық ұйымдастыру және транзакциялық шығындар', The New Palgrave, 1987 ж., 56-бет. Ынтымақтастыққа, ұйымдарға, эксклюзивті меншікке, тауарларға және мүмкін болатын жайлылыққа патологиялық түрде байланысты болу – транзакциялық шығындардың негізгі себебі ( "фетишизмге" қараңыз).