Кіріспе

Түркияның ұлттық биі - Халай - Түркияның ұлттық биі және елдің орталық, оңтүстік, шығыс және оңтүстік-шығыс аймақтарындағы халық билерінің аймақтық түрі. Оны негізінен Түркиядағы түрік және күрдтер орындайды. Халай және оған ұқсас билер Таяу Шығыста және жақын маңдағы аймақтарда көптеген ежелгі халық билері дәстүрлері мен мәдениеттерінің бөлігі болып табылады. Бұл билер көбінесе үйлену тойында кездеседі және әдетте зурна мен давулмен бірге жүреді, бірақ соңғы жылдары оларды электронды аспаптар алмастыра бастады. Әдетте, халай билері шеңбер немесе сызық жасайды, бірін-бірі қолмен ұстап, саусақпен саусақпен, иықпен иықпен немесе қолмен қолмен. Соңғы және бірінші ойыншы бір матадан ұстап тұруы мүмкін. Әдетте ол баяу басталып, жылдамдықпен өседі.

Этимология

Халай терминінің тілдік шығу тегі толықтай белгісіз. Бірнеше теория бар. Құббеалты сөздігінде берілген түпнұсқалы этимологияда сөз "қауымдастық, көпшілік" дегенді білдіретін "ала" сөзінен алынған. "Алай" сөзі парсы тілінен түрік тіліне көшірілді. Парсы тілінде грекше aláyi ((on) αλάγιον "Византия әскеріндегі тәуелсіз ат әскері (10 ғасыр) " деген сөзден алынған. Грек сөзінің ((aláyi) латыншасы "alae" деген сөзден алынған. Бұл сөз ((alae) латын тіліндегі "ala" сөзінің көпше түрі. 1-ші қанаты, 2-ші Рим армиясындағы ат әскерлерінің бірліктеріне берілген атау. Латын сөзі б.з.б. 2 ғасырда жазылған және ортадағы жаяу әскердің оң және сол жақтарында орналастырылған атты әскерге қатысты. Грек тіліндегі бұл сөз алғаш рет 959 жылы Константин VIII Порфирогенеттің заңдар жинағында кездеседі. Түрік сөзінің бастапқы мағынасы - дәстүрлі түрік шабуылдау әскерінен айырмашылығы, таза қатардағы ат әскері. Севан Нишанянның "Қазіргі түрік тілінің этимологиялық сөздігіне" сәйкес, бұл сөз күрд (курманджи) тіліндегі hilayi немесе halayi сөзінен шыққан, яғни "орында тұру, ойнау" дегенді білдіреді. Бұл сөз күрд (курманджи) тілдегі хильдан немесе халдан "ойнау, секіру, көтеру" етістігінен алынған. Алайда, 2022 жылдың 24 шілдесінде Нишанян бұл сөздің шығу тегі туралы білмейтінін айтып, бұл туралы күмән келтірді. Сонымен қатар, ол күрд тілінде Говенд немесе Дилан, сирия тілінде (), азербайжан тілінде Ялли, армян тілінде шурпар (Շուրջպար), грек тілінде Халай (Χαλάϊ) және түрік тілінде Халай деп аталады.