Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жалғастырмалы түбір өзгерісінің түрі
Type of agglutinative inflection
Айналма таңба (қысқ.: ) (сондай-ақ қосымша таңба немесе екі жақты таңба) – сөздің басына және соңына қойылатын екі бөліктен тұратын таңба. Айналма таңбалар сөздердің басына қосылатын префикстерден, соңына қосылатын суффикстерден және сөздің ортасына енгізілетін инфикстерден өзгеше. Айналма таңбалар малай және грузин тілдерінде көп кездеседі.
A circumfix (abbr: ) (also confix or ambifix) is an affix which has two parts, one placed at the start of a word, and the other at the end. Circumfixes contrast with prefixes, attached to the beginnings of words; suffixes, attached at the end; and infixes, inserted in the middle. Circumfixes are common in Malay and Georgian.
Мысалдар
шешімдерді көрсету үшін қолданылады.
are used to mark off circumfixes.
Герман тілдері
Кәріптік жалғау, бәлкім, неміс тіліндегі өткен шақ есімдері арқылы ең көп танымал, ол тұрақты етістіктер үшін ge t (ge префиксі + t жұрнағы) түрінде болады. Мысалы, spiel en етістігінің өткен шақ есімі ge spiel t болып келеді. Голланд тілінде де ұқсас жүйе бар (spel en → ge speel d). Голланд тілінде ge te (ge префиксі + te жұрнағы) айналасы белгілі бір жиын есімдерін жасау үшін қолданылуы мүмкін (berg (тау) → ge berg te (тау тізбегі)).
The circumfix is probably most widely known from the German past participle, which is ge t (ge prefix + t suffix) for regular verbs. The verb spiel en, for example, has the participle ge spiel t. Dutch has a similar system (spel en → ge speel d in this case). In Dutch, the circumfix ge te (ge prefix + te suffix) can be used to form certain collective nouns (berg (mountain) → ge berg te (mountain range)).
Шығыс Азия тілдері
Жапон тілінде кейбір лингвистер о ни нару (о – құрметті префикс, ni – бөлшегі, нару – етістік) және о суру (о – префикс, suru – жұрнақ/етістік) құрмет көрсету үшін қолданылатын префикс-суффикс деп санайды; мысалы, yom u (′оқу′) → o ni naru (құрметті), o suru (көркем әдебиетте). Сонымен қатар, ескі жапон тілінде na so2(ne) (жақшадағы ne – қосымша) түрінде тыйым салушы конструкция болған, кем дегенде бір лингвист (ja) оны айналмалы сөз формасы деп есептейді; мысалы, ескі жапон тіліндегі 'жазу' (kak u) етістігімен қолданғанда na so2(ne) болады. Бұл форма жақшадағы ne-сіз түрі ерте орта жапон тілінде белгілі бір деңгейде сақталған, бірақ ешқандай қазіргі жапон диалектісінде немесе жапон тілдері тобында баламасы жоқ. Оның орнына, барлық қазіргі жапон тілдері мен диалектілері тыйымды етістіктің негізгі түріне na суффиксін қосу арқылы білдіреді (бұл, мүмкін, ескі жапон конструкциясының префикстік бөлігімен байланысты); мысалы, Токио диалектісінде ку на, Кёто диалектісінде ка на, Кагосима диалектісінде каʔ немесе кан , Хачидзёде каку на, Яматохама Амамиде кхаху на, Накиджин Кунигамиде хку: , Шури Окинавада , Ирабу Миякоанда кафи на, Хатер Яэяманда хаку на, және Йонагуниде кхагу н на (барлығы "жазба!"). Айналмалы формалардан басқа, ескі жапон тілінде қазіргі формаларға ұқсас суффикстік форма (мысалы, kak u na), сондай-ақ na kak i1 префикстік формасы да болған, ол ешбір қазіргі жапон тілінде кездеспейді.
In Japanese, some linguists consider o ni naru (o honorific prefix + ni particle + verb naru) and o suru (o prefix + suru suffix/verb suru) to be honorific circumfixes; for example yom u (′read′) → o ni naru (respectful), o suru (humble). In addition, Old Japanese had a prohibitive construction na so2(ne) (where the bracketed ne is optional), which at least one linguist (ja) considers to be a circumfixal word form; an example using the Old Japanese verb ′write′ (kak u) would be na so2(ne). The form without the bracketed ne survived marginally into Early Middle Japanese, but has no equivalent in any modern Japanese dialect or any other Japonic language. Instead, all modern Japonic languages and dialects express the prohibitive with a suffixal particle na (which is probably related to the prefixal part of the Old Japanese construction) attached to a non past form of the verb; e. g., Tōkyō Japanese ku na, Kyōto Japanese ka na, Kagoshima Japanese kaʔ or kan , Hachijō kaku na, Yamatohama Amami kʰakʰu na, Nakijin Kunigami hḁkˀu: , Shuri Okinawan , Irabu Miyakoan kafï na, Hateruma Yaeyaman hḁku na, and Yonaguni kʰagu n na (all ′don't write!′). In addition to the circumfixal forms, Old Japanese also had a suffixal form similar to the modern forms (e. g., kak u na), as well as a prefixal form na kak i1, which is also not reflected in any modern Japonic variety.
Басқа тілдер
Солтүстік Африканың көптеген және араб тілінің кейбір Левант түрлерінде етістіктерді жоққа шығару үшін етістіктің басына және соңына "маша" деп аталатын қосымша жалғанады, соның ішінде барлық алғы қосымшалары мен тікелей және жанама есімдік жалғаулары да. Мысалы, египеттік "битгибуум лаха" ("сен оларды оған әкелесің") "маша битгибуум лаха" ("сен оларды оған әкелмейсің") болып жоққа шығарылады. Бербер тілдерінде әйелдік туындысы "тт" айналмалы қосымшасымен белгіленеді. "Афус" ("қол") сөзі "тт-афус" болады. Кабил тілінде "θθ" ("келіншек") сөзі "исслі" ("күйеу жігіт") сөзінен туындаған. "Бни" ("салу") сөзінен және "тт" қосымшасынан "тбнит" ("сен саласың") сөзі пайда болады. Гуарани тілінде де жоққа шығару айналмалы қосымшалармен жасалады, болашақ уақытта жоққа шығару үшін "нди" және "ндмо'ãi" қолданылады. Кейбір славян тілдерінде және венгр тілінде сын есімдердің бағалау деңгейі айналмалы қосымшалармен жасалады. Мысалы, чех тілінде "нейши" айналмалы қосымшасы қолданылады – "младый" ("жас") сөзі "неймладый" ("ең жас") болады. Венгр тіліндегі сәйкес айналмалы қосымша "легбб", мысалы, "надь" ("үлкен") сөзінен "легнадьдьош" ("ең үлкен") сөзі жасалады. (Екі жағдайда да салыстырмалы форма тек қосымшамен жасалады, алғы қосымшасыз: "младши" ("жасырақ"); "надьобб" ("үлкенірек")). Гурманхема және волоф тілдерінде есімдер кластары айналмалы қосымшалармен көрсетіледі.
In most North African and some Levantine varieties of Arabic, verbs are negated by placing the circumfix maš around the verb together with all its prefixes and suffixed direct and indirect object pronouns. For example, Egyptian bitgibuhum laha "you bring them to her" is negated as maš "you don't bring them to her". In Berber languages the feminine is marked with the circumfix tt. The word afus "hand" becomes tt. In Kabyle, θθ "bride" derives from issli "groom". From bni, to build, with tt we obtain tbnit "thou buildest". Negation in Guaraní is also done with circumfixes, ndi and ndmo'ãi for future negation. In some Slavic languages, and in Hungarian, the superlative of adjectives is formed with a circumfix. For example, in Czech, the circumfix nejší is used – mladý "young" becomes nejmladší "youngest". The corresponding circumfix in Hungarian is legbb, as in legnagyobb "biggest", from nagy "big". (In both cases, the comparative form is produced using the suffix without the prefix: mladší "younger"; nagyobb "bigger".) In Gurmanchema and Wolof, noun classes are indicated by circumfix.