Кіріспе
Парсы тілінің соңғы сатыдағы жіктелуі. агенттік = Парсы тілі мен әдебиеті академиясы (Иран) Ауғанстан ғылым академиясы (Ауғанстан) Рудаки тілі мен әдебиеті институты (Таджикстан) iso1 = fa iso2b = per iso2t fas iso3 = fas lingua = image фарси. svg imagescale = 0.5 imagecaption = Фарсы тілінде жазылған перси каллиграфиясы (Nastaʿlīq) map = Персия тіліндегі орналасу картасы. svgborder mapcaption = Бірінші тілі парсы тілі (ағылшыны қоса алғанда) болып табылатын халықтың саны едәуір аймақтар map2 = Парсы тілін сөйлейтіндер картасы svgborder.mapcaption2 = Парсы тілінің сферасы. Legend. notice = IPA. listclass = hlist. glotto = fars1254. glottorefname = Farsic Caucasian Tat Жаңа парсы тілі (فارسی نو), қазіргі парсы тілі (فارسی نوین) деп те аталады. Ол әдетте үш кезеңге бөлінеді: ертедегі жаңа парсы тілі (8-ші - 9-шы ғасырлар), классикалық парсы тілі (10-шы - 18-ші ғасырлар) және қазіргі парсы тілі (19-шы ғасырдан қазіргі уақытқа дейін). Дари - бұл 10-ғасырдан бастап жаңа парсы тіліне берілген атау, араб тілінде (Истахри, әл-Макдиси және ибн Хақал) және парсы мәтіндерінде кеңінен қолданылады. 1964 жылдан бері Дари Ауғанстанда парсы тілінде сөйленетін халықтардың ресми атауы болып табылады.
| agency =
Academy of Persian Language and Literature (Iran)
Academy of Sciences of Afghanistan (Afghanistan)
Rudaki Institute of Language and Literature (Tajikistan)
| iso1 = fa
| iso2b = per
| iso2t = fas
| iso3 = fas
| lingua =
| image = Farsi. svg
| imagescale = 0.5
| imagecaption = Fārsi written in Persian calligraphy (Nastaʿlīq)
| map = Persian Language Location Map. svgborder
| mapcaption = Areas with significant numbers of people whose first language is Persian (including dialects)
| map2 = Map of Persian speakers. svgborder
| mapcaption2 = Persian Linguasphere. Legend
| notice = IPA
| listclass = hlist
| glotto = fars1254
| glottorefname = Farsic Caucasian Tat
New Persian (فارسی نو), also known as Modern Persian (فارسی نوین) is the current stage of the Persian language spoken since the 8th to 9th centuries until now in Greater Iran and surroundings. It is conventionally divided into three stages: Early New Persian (8th/9th centuries), Classical Persian (10th–18th centuries), and Contemporary Persian (19th century to present). Dari is a name given to the New Persian language since the 10th century, widely used in Arabic (see Istakhri, al Maqdisi and ibn Hawqal) and Persian texts. Since 1964, Dari has been the official name in Afghanistan for the Persian spoken there.
Жіктеу
Жаңа парсы тілі - Иран тілдерінің Батыс Иран тобының мүшесі, олар Үнді-Еуропа тілдерінің Индо-Ирандық бөлімшесінде тармағын құрайды. Батыс иран тілдері екі топқа бөлінеді: Оңтүстік-батыс иран тілдері, олардың ішінде парсы тілі ең көп таралған, және Солтүстік-батыс иран тілдері, олардың ішінде күрд тілі ең көп таралған.
Этимология
"Жаңа парсы тілі" - парсы тілінің соңғы даму кезеңі. Персия термині - ағылшын тіліндегі латын Persiānus сөзінің ағылшынша нұсқасы, ол өзі грек тілінен шыққан (Περσίς), ескі парсы тілінің грекшеленген түрі (), яғни "Персия" (осы күнгі Фарс провинциясына сәйкес келетін оңтүстік-батыс Ирандағы аймақ). Оксфорд ағылшын сөздігіне сәйкес, парсы термині тіл атауы ретінде ағылшын тілінде алғаш рет 16 ғасырдың ортасында расталған. Дари сөзінің шығу тегі туралы әр түрлі пікірлер бар. Ғалымдардың көпшілігі Дари сөзін парсы сөзінен dar немесе darbār "сот" (دربار) деп атайды деп санайды, өйткені бұл Сасанидтер әулетінің ресми тілі болды. Дари сөзінің бастапқы мағынасы Ибн әл-Мукаффаға (Ибн әл-Надим Аль-Ферестте келтірген) қатысты хабарламада берілген. Оның айтуынша, "парси - діни қызметкерлер, ғалымдар және т.б. тілдерінде сөйленген тіл. Бұл тіл орта персі тілінде айтылған.
Ертедегі жаңа парсы тілі
Араб тілінде жазылған жаңа парсы мәтіндері алғаш рет 9 ғасырда пайда болды. Бұл тіл Сасани империясының ресми, діни және әдеби тілі (224651) Орта парсы тілінің тікелей ұрпағы. Алайда, ол Фарс халқының сөйлеген және зороастризм діни жазбаларында қолданылатын Орта парсы тілінің әдеби түрінен (пессик деп аталады, әдетте Пахлави деп аталады) шыққан емес. Оның орнына, ол Сасанидтер астанасы Ктесифонның және Иранның солтүстік-шығысындағы Хорасан аймағының дарь диалектісі деп аталатын ауызекі тілінен тараған. Парфтардың отаны болған Хорасанды Сасанидтер парсыларға айналдырды. Осылайша парфян тілі сасанидтер дәуірінің соңында қолданылмай қалған парфян тілінің орнын басты. Жаңа парсы тілі көптеген шетелдік сөздерді, соның ішінде шығыс, солтүстік және солтүстік иран тілдерінен, мысалы согдиан және әсіресе парфян тілдерінен алған. Жаңа сөйлеуді меңгеру қазір ортадан жаңа парсы тіліне айналды, ол Ираннан шыққан үш әмірлік әулет, Тахирид әулетінің (820-872), Саффар әулетінің (860-903) және Саманид империясының (874-9999) дәуірінде аяқталды және тек қана ауқымы мен сөз билігі бойынша дамыды. Мервтік Аббас жаңа парсы тілінде өлең айтқан ең алғашқы музыкант ретінде аталады. Одан кейін Ханзала Бадгисидің өлеңдері сол кездегі парсы тілінде сөйлейтін адамдар арасында ең танымал болды. Персия тіліндегі алғашқы өлеңдер, тарихи түрде Дари деп аталатын тіл, Ауғанстанда пайда болды. Персияның алғашқы көрнекті ақыны - Рудаки. Ол 10 ғасырда Саманидтер билігінің шыңына жеткен кезде гүлденген. Оның сарайдағы ақын, өнерлі музыкант және әнші ретінде танымал болғаны, бірақ оның өлеңдерінің аз бөлігі сақталған. Жоғалған шығармаларының арасында "Калила ва Димна" жинағында жиналған өлеңдер бар. Бұл тіл 11 ғасырдан бастап географиялық тұрғыдан тарады және Орталық Азия түркілері ислам мен қалалық мәдениетпен танысты. Жаңа парсы тілі транс-өңірлік лингва франка ретінде кеңінен қолданылды, бұл міндет оның салыстырмалы қарапайым морфологиялық құрылымы үшін ерекше қолайлы болды және бұл жағдай кем дегенде 19 ғасырға дейін сақталды. Орта ғасырдың аяғында парсы тілінің үлгісі бойынша жаңа ислам әдеби тілдері құрылды: Осман түрік тілі, шағатай, добаши және урду, олар парсы тілінің "құрылымдық қызы тілдері" болып саналады. Бұл кезеңде парсы тілі Ұлы Парсы мен Үндістанның көп бөлігінде ортақ тіл ретінде қызмет етті. Сондай-ақ, көптеген ислам династияларының ресми және мәдени тілі болды, соның ішінде Саманидтер, Буйидтер, Тахиридтер, Зияридтер, Моғол империясы, Тимуридтер, Газнавидтер, Караханидтер, Селжуктар, Хорезмдіктер, Рум сұлтандары, Дели сұлтандары, Ширваншахтар, Сафавидтер, Афшаридтер, Зандтар, Каджарлар, Бұхара хандығы, Коканд хандығы, Бұхара әмірлігі, Хива хандығы, Османдықтар және көптеген Моғол мұрагерлері, мысалы, Хайдарабад низамы. Парсы тілі Марко Полоның Кубилай ханның ордасында және Қытай арқылы саяхаттағанда білген және қолданған жалғыз еуропалық емес тіл болды.
Стандартты парсы тілі
Стандартты парсы тілі - парсы тілінің стандартты түрі, Иран мен Тәжікстанның ресми тілі және Ауғанстанның екі ресми тілінің бірі. Бұл әлемнің бірнеше елдерінің білімді тұлғалары қолданатын сөйлеу және жазу формальды түрлері. Парсы тілі - көп орталы тіл болғандықтан, Стандарттық парсы тілі әртүрлі тілдік нормаларды қамтиды (белгіленген қолданудан тұрады). Стандартты парсы тілінің Иран, Ауғанстан және Тәжікстанда ресми мәртебесі бар үш стандартты түрі бар. Үшеуі де стандартты түрінде Тегеран, Кабули және Бухаран түрлеріне негізделген.