Кіріспе
Гидеон В. Уэйнрайт, 372 U. S. 335 (1963) – АҚШ Жоғарғы Сотының маңызды шешімі, онда Сот АҚШ Конституциясының алтыншы түзетуіне сәйкес, АҚШ штаттары өздеріне адвокатқа төлей алмайтын қылмыстық айыпталушыларға адвокаттарды қамтамасыз етуге міндетті деп шешті. Бұл іс адвокатқа қол жеткізу құқығын кеңейтті, бұл құқық бұрын Бесінші және Алтыншы түзетулерде федералды үкіметке талаптар қою үшін табылған еді, енді бұл талаптар штаттарға да қолданылатын болды. Сот адвокаттың көмегін "өмір мен бостандыққа қатысты негізгі адам құқықтарын қамтамасыз ету үшін Алтыншы түзетуде маңызды деп саналатын кепілдіктердің бірі" деп түсіндірді, сондай-ақ Алтыншы түзету "конституциялық кепілдіктер жойылса, әділдік орындалмай қалуы мүмкін" екендігінің ескертуі болып табылады.
Өмірбаян
1961 жылғы 3 маусымда түн ортасы мен таңғы сағат сегіздің арасында Флорида штатының Панама-Сити қаласындағы Бей-Харбор бильярд залында ұрлық орын алды. Белгісіз біреу есікті бұзып, темекі сату автоматы мен граммофонды қиратты, кассадан ақша ұрлады. Сол күні кешке куәгерлердің бірі Кларенс Эрл Гидеонды таңғы сағат 5:30 шамасында бильярд залынан бір бөтелке шарап, кока-кола және қалтасында ақшасымен келе жатқанын көрген. Осы айыптауға сүйеніп, полиция Гидеонды ұстап, шағын ұрлық жасау ниетімен үйге заңсыз кіруде айыптады. Гидеон сотқа өзі келді, себебі ол қорғаушы адвокатты жалдауға шамасы жетпеді. Гидеон мен судья арасындағы келесі әңгіме болды:
Сот Гидеонға адвокат тағайындаудан бас тартты. Осының салдарынан ол өзінің қорғаушысы ретінде әрекет етуге және сотта өзін өзі қорғауға мәжбүр болды, осы істе өзінің кінәсіз екенін баса көрсетті. Сот отырысының соңында қазылар алқасы оны кінәлі деп тапты. Сот Гидеонды бес жылға бас бостандығынан айырды. Гидеон алдымен Флорида Жоғарғы Сотына хабеас корпусқа қатысты өтініш берді. Өтінішінде судья адвокатты тағайындаудан бас тартқандықтан, оның Конституцияның алтыншы түзетуімен бекітілген құқығы бұзылғанын мәлімдеді. Флорида Жоғарғы Соты Гидеонның өтінішін қабылдамады. Кейін, Флорида штатының Райфорд қаласындағы түрмеде, түрме кітапханасын пайдаланып, түрме қағазына қарындашпен жазып, Гидеон Флориданың түзеу департаментінің хатшысы Х.Г. Кокранға қарсы АҚШ Жоғарғы Сотына шағым түсірді. Кокран зейнетке шығып, іс қаралу кезінде оның орнына Луи Л. Уэйнрайт тағайындалды. Гидеон шағымында оған адвокаттық көмек көрсетілмегенін және осылайша Конституцияның он төртінші түзетуі арқылы штаттарға қолданылған алтыншы түзетудегі құқықтары бұзылғанын айтты. Жоғарғы Сот Гидеонға Вашингтондағы көрнекті адвокат, болашақ Жоғарғы Сот судьясы Абе Фортасты, «Арнольд, Фортас және Портер» заң фирмасынан тағайындады. Фортасқа ұзақ жылдар бойы «Арнольд, Фортас және Портер» серіктесі Абе Краш және болашақ әйгілі заң ғалымы Джон Харт Элли, сондай-ақ Йель заң мектебінің үшінші курс студенті көмектесті. Брюс Джейкоб, кейін Мерсер университетінің заң мектебінің деканы және Стетсон университетінің заң колледжінің деканы болды, Флорида тарапынан дауды жүргізді. Қолданыстағы тәртіп бойынша, алдын ала сот отырысында судья қорғаланушыға адвокатты тағайындау қажеттігін көрсететін «ерекше жағдайлар» бар-жоғын анықтады. Бірақ Фортас атап өткендей, бұл шешім іс басталғанда тым ерте қабылданды, сондықтан ол ешқандай пайда әкелмеді. Мысалы, куәгердің көрсетуі естіген сөз болып есептелсе, оны соттан тыс қалдыру керек пе, жоқ па, деген мәселе өте күрделі және оны білімсіз адам оңай шеше алмайды, және мұндай жағдай сот кезінде ғана туындайды. Фортас сөз сөйлеген кезінде тағы бір мәселені көтерді: заңгерлер қауымдастығында кез келген беделді адвокат қылмыл жасады деген айыптама алғанда, бірінші кезекте адвокат жалдайды деп қабылданған. Мысалы, Фортас атап көрсеткендей, АҚШ-тағы ең үздік қылмыстық адвокат ретінде танылған Кларенс Дарроу қазылар алқасына қол сұғып, жалған куәлік беруге итермелегені үшін айыпталғанда, ол ең алдымен өзін қорғау үшін адвокат алды.
Сот шешімі
1963 жылғы 18 наурызда Жоғарғы соттың шешімі жарияланды, оны судья Хьюго Блэк оқыды. Шешімнің Гидеонға қатысты бірауыздан қабылданғаны хабарланды. Судьялар Кларк және Харлан екі келісетін пікір жазды. Судья Дуглас жеке пікір білдірді. Жоғарғы соттың шешімі бұрынғы Пауэллге қарсы Алабама (1932) ісіндегі шешіміне нақты сілтеме жасады. Пауэллге қарсы Алабама ісіндегі шешімнің өлім жазасы қарастырылмаған істерге қолданылуы туралы пікірлер қатысты дау тудырды. Беттс Брейдиге қарсы (1942) ісінде бұрын, егер айыпталушының сауатсыздығы немесе ақыл-ойының жетілмеуі сияқты нақты мән-жайлар болмаса, немесе іс аса күрделі болмаса, штаттық соттың қылмыстық ісінде сот тағайындаған адвокаттың қажеті жоқ деген шешім қабылданды. Осылайша, Беттс шешімі бойынша Конституцияның алтыншы түзетуіне сәйкес заңгерге құқық штаттарда жағдайларға байланысты таңдамалы түрде қолданылды, себебі алтыншы түзету федералдық істерде ғана міндетті болып саналды. Гидеон шешімі Беттс шешімін жоққа шығарды, егер адвокатты жалдауға шамасы жетпеген айыпталушы адвокат көмегін қаласа, онда бұл АҚШ Конституциясына сәйкес негізгі құқық екенін, штаттарға міндетті екенін және істің мән-жайларына қарамастан, әділ сот және заңды процедураны қамтамасыз ету үшін қажет екенін мәлімдеді. Сот өзінің осы шешімінің себебін былай түсіндірді:
Кларктың келісетін пікірінде алтыншы түзетуде өлім жазасы қарастырылған және қарастырылмаған істер арасында ешқандай айырмашылық жоқ, сондықтан мұқтаж жауапкерге барлық жағдайда заңгерлік көмек көрсетілуі керек делінген. Харланның келісетін пікірінде ауыр қылмыстық айыпталудың өзі сот процесінде адвокаттың қызметін қажет ететін ерекше жағдай құрайды деп айтылды. Гидеон В. Уэйнрайт ісі Жоғарғы соттың қылмыстық іс жүргізудегі айыпталушылардың сот процесінде де, апелляциялық шағымда да адвокатты тағайындауға құқығы бар екенін растаған бірқатар шешімдерінің бірі болды. Кейінгі Массиа АҚШ-қа қарсы, 377 U. S. 201 (1964) және Миранда Аризонаға қарсы 384 U. S. 436 (1966) істерінде Жоғарғы сот полиция тергеуі кезінде де осы ережені қолдануға қатысты кеңейтті.
Салдары
Флорида штатында ғана Гидеон ісінің нәтижесінде шамамен 2000 адам босатылды. Бұл шешім Гидеонды тікелей босатуға әкеп соқпады, керісінше, оған мемлекеттік қаржы есебінен қорғаушы тағайындалып, жаңа сот процесі тағайындалды. Гидеон екінші сот процесінде У. Фред Тернерді өзінің адвокаты етіп таңдады. Қайта сот 1963 жылдың 5 тамызында, Жоғарғы Соттың шешімінен бес ай өткен соң өтті. Сот барысында Тернер куәгер Генри Куктың куәлігін жан-жақты тексерді. Тернер ашылу және қорытынды сөздерінде Кук, сыра ұрлау үшін бильярд залына енген жас жігіттер тобының күзетшісі болған болуы мүмкін деген болжам жасады, содан кейін олар сол жерде болған кезде монеталарды ұрлаған. Тернер сонымен қатар Гидеонды Бей-Харбордан Панама-Ситидегі барға жеткізген такси жүргізушісінен мәлімдеме алды. Жүргізушінің айтуынша, ол Гидеонды алған кезде оның әкелген шарабы, сырасы немесе Кока-Коласы болмаған, бірақ Кук Гидеонның бильярд залынан телефонға дейін жүріп, такси күткенін айтқан. Бұл куәлік Куктың айғақтарын толығымен жоққа шығарды. Қазылар алқасы бір сағаттық кеңескес соң Гидеонды ақтап шықты. Ақталудан кейін Гидеон бұрынғы өміріне оралып, кейіннен үйленді. Ол 1972 жылдың 18 қаңтарында 61 жасында Форт-Лодердейлде рактан қайтыс болды. Миссуридегі Гидеонның отбасы оның денесін қабылдап, белгісіз қабірге жерледі. Кейіннен граниттен жасалған қабір тасы орнатылды. Оның бетіне Гидеонның Жоғарғы Сотта өзін қорғауға тағайындалған адвокат Абе Фортасқа жазған хатынан алынған цитата жазылған: "Әрбір дәуірде заң адамзаттың игілігі үшін жақсаратынын көруге болады".
Соттарға әсері
Бұрынғы "бұрыс сот төрелігі" ережесі, үкіметке қылмыстық іс жүргізуде "әділетті процедурадан елеулі бұрғылаулар" болмаса кең өкілеттік берген, Конституцияға негізделген нақты "процедуралық кепілдіктер" жиынтығымен алмастырылды. Сот Бетстің шешімін кері қайтарып, әрбір іс бойынша жеке талдауды қажет етпейтін ережелерді қабылдады, керісінше, күдіктінің "ерекше жағдайларды" дәлелдеуіне қарамастан, адвокатты міндетті түрде тағайындау қағидасын орнатты.
Мемлекеттік қорғаушы жүйесі
Гидеон шешімінен бері, қамқорсыз қылмыскерлердің қудалануы мен заңдық өкілдігінде көптеген өзгерістер жасалды. Бұл шешім бұрын сирек кездесетін мемлекеттік қорғаушыларға деген қажеттілікті тудырып, оны кеңейтті. Мысалы, шешім қабылданғаннан кейін Флорида штаты барлық округтік соттарында мемлекеттік қорғаушыларды міндетті етті. Мемлекеттік қорғаушылардың көбеюі айыпталушыларға мүмкіндігінше әділ сот процесін қамтамасыз ету үшін олардың қылмыстық қорғау саласында тиісті білім алғанын қамтамасыз ету қажеттілігіне де әкелді. Бірнеше штат пен округ осы үрдіске қосылды. Мысалы, Вашингтон, округтік округ, мемлекеттік қорғаушылары үшін оқу бағдарламасын құрды, олар айыпталушыларды қорғауға кіріспес бұрын қатаң оқудан өтуге міндетті, сондай-ақ қылмыстық құқық, рәсімдер және тәжірибе саласындағы жаңалықтарды білу үшін оқуларын жалғастыру керек. 2010 жылы Оңтүстік Бронкстағы мемлекеттік қорғаушылар кеңсесі, «Бронк қорғаушылары» Холлистік қорғаныс орталығын құрды, ол көптеген штаттық мемлекеттік қорғаушылар кеңселерiне көмектесіп, «холлистік қорғаныс» немесе «кең ауқымды адвокатура» деп аталатын мемлекеттік қорғаныс моделін жасады. Онда қылмыстық қорғау адвокаттары азаматтық құқық адвокаттарымен, әлеуметтік жұмыскерлермен және заңгерлермен бірлесіп, клиенттерге қылмыстық істерінің тікелей және жанама аспектілеріне көмектесу үшін пәнаралық командаларда жұмыс істейді. Соңғы кезде Америка адвокаттар қауымдастығы және Ұлттық заң көмегі және қорғаушылар қауымдастығы қорғаушыларға арналған ең төменгі оқу талаптарын, іс жүктемесінің лимитін және тәжірибе талаптарын белгіледі.
Азаматтық құқық қозғалысының себептері
Гидеон В. Уэйнрайт АҚШ-та заң көмегіндегі маңызды өзгерістің бастауы болды. Гидеоннан кейін, кедейлерге заң қызметі көрсетуге арналған ресурстардың жетіспеушілігі және әрбір іс бойынша адвокатты анықтаудың шығындық жағдайына байланысты алаңдаушылық күшейген кезде, штат судьялары мен заң шығарушылар азаматтық дауласушыларға да кеңес алу құқығын қамтамасыз етудің маңыздылығын түсінді, Гидеон қылмыстық айыпталушылар үшін қамтамасыз еткендей. Сонымен қатар, 1997 жылы федералды округ сотының судьясы жазған мақала азаматтық істерде кеңес алу құқығының қажеттілігі мен негіздемесі туралы пікір-таласты қайта жандандырды. Өзін-өзі қорғау қозғалысынан өзгеше, тарихи азаматтық құқық қозғалысы адвокаттың жүйелі өкілдігі "азаматтық істерде дұрыс нәтижелерге қол жеткізуді қамтамасыз етеді" деген қағидаға негізделген. Бұл қозғалысты қолдаушылар кеңес алу құқығы "азаматтық істерде адасқан дауласушылардың салдарынан туындайтын теріс сыртқы факторларды болдырмау арқылы федералды және штат үкіметтерінің қаржысын үнемдейді (мысалы, баспаналарды, шұғыл медициналық көмекті, балалар үйлерін, полицияны және мемлекеттік жәрдемақыны пайдалануды арттыру), сондай-ақ сот жүйесіне халықтың сенімін және инвестицияларын арттырады" деп мәлімдейді. Оған қарсылар кейбір штаттардың азаматтық кеңес беруге қажетті шығындар мен ресурстарды толық түсінбейтіндігіне байланысты, бұл оларға орынсыз қаржылық жүктеме салатынын айтады. Саясатқа әсер етуден басқа, азаматтық құқық қозғалысы азаматтық дауласушылардың қаржылық жағдайын жеңілдетуге бағытталған заң көмегіне қатысты жаңа тәсілдерді ынталандырды. Адвокаттардың орнына басқа маманды білікті адвокаттың бақылауысыз клиенттерге заңдық мәселелерде көмектесетін көмекшілердің пайда болуы жиіледі. Сонымен қатар, қоғамдық игілікті қамтамасыз ету мақсатында ақысыз заң қызметтерін ұсыну, яғни про боно заң көмегі кеңінен таралды.
Кеңестік көмекке құқықтан бас тарту
Доути мен Максвеллдің ісі штаттар мен федералды үкіметтердің адвокаттық көмек құқығынан бас тарту стандарттарына қатысты тәсілдерінің айырмашылықтарын көрсетеді. Осы істе Жоғарғы Сот кассациялық шағымды қабылдап, Доути ісіндегі Огайо сотының шешімін жойды, онда Гидеонға қарамастан, айыпталушы кінәсін мойындау арқылы тағайындалған адвокаттан бас тарған болып есептелді. Доутидегі негізгі қылмыстық құқық бұзушылық және сот процесі Огайо штатында болды, онда көптеген штаттар сияқты адвокаттық көмек құқығын түсіндірудің өзіндік тәсілі бар. Пенсильвания және Батыс Виргиния штаттары да кінәсін мойындаған жағдайда адвокаттық көмек құқығынан бас тартылған деп санайтын. Көзқарасыңызға байланысты, мұндай ережелерді қылмыстық істерде ұтымды қағидаларды орнатуға штаттардың жасаған әрекеті немесе айыпталушыға әділ сот процесін қамтамасыз ету есебінен қаражатты үнемдеуге бағытталған әрекет деп қарастыруға болады. Бұл, әдетте, адвокаттық көмек құқығынан бас тартуға қатысты қатаң талаптарға ие федералды заңнан едәуір өзгеше. Қылмыстық құқықтың ұқсас саласы – қылмыстық жауапкердің сотқа қатысу құқығынан бас тартуға болатын жағдайлар. Федералды заң бойынша, сотталушы "айыптаулардың мәнін, әртүрлі өтініштердің салдары мен адвокаттық көмек алу мүмкіндігін" түсінгендігі анық болған жағдайда ғана сотқа қатысу құқығынан бас тарта алады. Бұл мәселе бойынша штаттық заңдар көбінесе федералды заңдарға қарағанда кем қатаң болып келеді, бұл прокурорларға сотталушының сотқа қатысу құқығынан бас тартуын алуды жеңілдетеді.
Сын
Garza v. Idaho ісінде судья Кларенс Томас, судья Нил Горсучпен бірге, Гидеон ісіндегі шешімнің бұрыс болғанын және оны қайта қарау қажеттігін баяндаған қарсы пікір жазды. Судья Сэмюэл Алито қарсы пікірдің бір бөлігіне қосылды, бірақ Гидеонды күштен шығару туралы ұсынысты қолдамады.