Кіріспе
Құқықтық термин – "куәлік беруде айтылған сөз" – бұл мәлімделген мәселенің рас екенін дәлелдеу үшін ұсынылатын соттан тыс айтылған сөзді оқып беру арқылы куәлік беретін серт еткен куәгердің көрсетуі. Федералдық Дәлелдеу Ережелері қолданыстағы федералдық сот отырысында, егер шамамен отыз босату немесе ерекшеліктердің бірі қолданылмаса, куәлік беруде айтылған сөзді ұсынуға тыйым салады. Федералдық Дәлелдеу Ережелері куәлік беруде айтылған сөзді былай анықтайды: (1) мәлімдеуші ағымдағы сот немесе тыңдау кезінде куәлік бермейтін мәлімдеме; және (2) тарап мәлімдемеде айтылған мәселенің рас екенін дәлелдеу үшін дәлел ретінде ұсынады. (F. R. E. 801(c)). "Мәлімдеуші" – соттан тыс мәлімдеме жасаған адам. (F. R. E. 801(b)). Осылайша, сот әр жекелеген мәлімдемені, оның мазмұнына және ерекшеліктеріне қарай, "сөзбен" талдауы керек, емес, тұтас айтылған сөзді талдауы керек. "Мәлімдеменің мәнінің рас екендігі" дегеніміз – мәлімдеменің өзі осы мәлімдеменің мазмұнын дәлелдеу үшін дәлел ретінде қолданылады. Мысалы, куәгер "Марго Мэтті жақсы көретінін айтты" десе, Марго Мэтті жақсы көретінін дәлелдеу үшін, куәгердің көрсетуі куәлік беруде айтылған сөз болып есептеледі. Сондықтан тарап мәлімдемені қандай мақсатта ұсынатыны, оның куәлік беруде айтылған сөз болып танылатынын анықтауда маңызды рөл атқарады. Егер мәлімдеме мәлімдемеде айтылған мәннің рас екенін дәлелдеу үшін емес, басқа нәрсені дәлелдеу үшін қолданылса, онда ол куәлік беруде айтылған сөз ережесіне сәйкес қабылданбайды. АҚШ Жоғарғы Сотының Теннесси штаты мен Стрит ісі (1985) – осыған қатысты классикалық мысал. Айыпталушының көрсетуі оған қарсы дұрыс қабылданды, себебі екі адамның бірлесіп ұрлық және кісі өлтіру жасағанын тікелей дәлелдеу үшін емес, айыпталушының өз көрсетуі шерифтің оған қарсы айыпталушының көрсетуін оқып көрсету арқылы жасалған деген мәлімдемесін жоққа шығару үшін қолданылды. Егер мәлімдеме оның мәнінің рас екенін дәлелдеуден басқа мақсатта ұсынылса, сот судьялары қазылар алқасына шектеу нұсқауларын беруге құқылы, оларға дәлелді тек оның мақсатты, куәлік беруде айтылған сөз емес мақсатына қарай қарастыруды міндеттейді. Федералдық Дәлелдеу Ережелері тек федералдық іс жүргізуді реттесе де, 38 штат Федералдық Ережелерді тығыз қадағалайтын Бірыңғай Дәлелдеу Ережесін қабылдады.
Hearsay is testimony from a witness under oath who is reciting an out of court statement that is being offered to prove the truth of the matter asserted. The Federal Rules of Evidence prohibit introducing hearsay statements during applicable federal court proceedings, unless one of nearly thirty exemptions or exceptions applies. The Federal Rules of Evidence define hearsay as:A statement that: (1) the declarant does not make while testifying at the current trial or hearing; and (2) a party offers in evidence to prove the truth of the matter asserted in the statement. (F. R. E. 801(c)). The "declarant" is the person who makes the out of court statement. (F. R. E. 801(b)). Thus, a trial court must separately analyze each individual statement, "sentence by sentence," rather than analyzing the narrative as whole for hearsay content or exceptions. "The truth of the matter asserted" means the statement itself is being used as evidence to prove the substance of that statement. For example, if a witness says, "Margot told me she loved Matt" to prove that Margot did in fact love Matt, the witness's statement is hearsay. Thus, the reason a party offers a statement is central to determining whether it qualifies as excludable hearsay. If a statement is being used to prove something other than the truth of what the statement asserts, it is not inadmissible because of the hearsay rule. A quintessential example is the U. S. Supreme Court case of Tennessee v. Street (1985), in which a co defendant's confession was properly admitted against the defendant—not for the hearsay purpose of directly proving that both men jointly committed a robbery and murder—but for the nonhearsay purpose of rebutting the defendant's claim that his own confession was elicited through the sheriff's coercive tactic of reading his co defendant's confession to him. In cases where a statement is being offered for a purpose other than the truth of what it asserts, trial judges have discretion to give the jury a limiting instruction, mandating the jury consider the evidence only for its intended, non hearsay purpose. Although the Federal Rules of Evidence govern federal proceedings only, 38 states have adopted the Uniform Rules of Evidence, which closely track the Federal Rules.
Ешқандай құлақтандырылмаған мәлімдемелер
Федералдық дәлелдеу ережелеріне сәйкес, егер мәлімдеме төмендегі екі талаптың бірін қанағаттандырса, ол куәлік ретінде қабылданады және әдестеме емес деп есептеледі. (F. R. E. 801(d)(1))
Декларантпен жұмыс істеу мүмкіндігінің маңызды емес ерекшеліктері
Қоздырылған сөздер: Декларанттың оқиға немесе жағдайдан туындаған қызығушылықта жасалған, оқиғаның немесе жағдайдың өте күшті әсерінен туындаған мәлімдемелер. Бұл төменде сипатталған «полиция қызметкері» сценарийіне қатысты болуы мүмкін ерекшелік. Жәбірленушінің көмекке шақырулары оқиғаның қызығушылығында жасалды және жәбірленуші әлі де оқиғаның әсерімен күресіп жатыр, бұл оның жылауы мен көзге көрінетін дірілінен көрінеді. Қоздырылған сөздер оқиға болған сәтте ғана жасалмауы керек. Оқиға болғаннан кейін бірнеше минут, сағат немесе тіпті күндер өткен соң жасалған мәлімдеме де, егер декларант әлі де оқиғаның әсерімен күресіп жатса, қоздырылған сөздер болып саналады. Дегенмен, оқиға мен декларанттың мәлімдемесі арасындағы уақыттың ұзақтығы қаншалықты көп болса, мәлімдемелерге соншалықты күдікпен қаралады. Қазіргі сезім әсері: Декларанттың мәлімдеме жасалған кездегі жағдайға қатысты сезімін білдіретін мәлімдеме, мысалы, «мұнда ыстық» немесе «біз өте жылдам келеміз». Бұл қоздырылған сөздер сияқты оқиғаға жауап ретінде жасалмауы керек. Оның орнына, куәгердің сол кезде декларантпен бірдей жағдайды сезінуі және оны дереу растай алуы мүмкін болғандықтан, бұл қабылданады. Қазіргі психикалық жағдай туралы мәлімдемелер (сол кездегі психикалық, эмоционалдық немесе физикалық жағдай): Қазіргі сезім әсері сыртқы әлемді сипаттайтыны сияқты, декларанттың «Мен ашулымын!» немесе «Мен Наполеонмын!» сияқты мәлімдемесі сол кезде декларанттың шынымен ашулы болғанын немесе өзін Наполеон деп санайтынын дәлелдеу үшін қолданылуы мүмкін. Декларанттың психикалық жағдайы маңызды болған жағдайларда қолданылады. Қазіргі психикалық жағдай туралы мәлімдемелерге жоспарлар немесе ниеттер туралы мәлімдемелер де кіреді (мысалы, «Мен азық-түлік сатып алып, жұмыстан үйге қайтқанда машинама май құйдырамын»), бұл декларанттың кейінгі әрекеттерінің ықтимал дәлелі ретінде қолданылуы мүмкін. Алайда, бұл ерекшелік есте сақталған фактіні дәлелдеу үшін қолданылатын есте сақтау немесе сенім туралы мәлімдемелерге қолданылмайды, егер есте сақтау/сенім декларанттың өсиетіндегі шарттардың жарамдылығы туралы болмаса. Медициналық диагноз қою немесе емдеу үшін жасалған мәлімдемелер: Тағы бір ерекшелік – медициналық емдеу барысында жасалған мәлімдемелер, яғни пациенттің диагноз қоюға және емдеуге көмектесу үшін медициналық маманға берген мәлімдемелері. Алайда, бұл мәлімдеме емдеумен тікелей байланысты болуы керек, мысалы, медициналық тарих, бұрынғы немесе қазіргі симптомдар немесе сезімдер, олардың басталуы немесе жалпы себептері. Кәсіптік жазбалар бойынша ерекшелік: Әдеттегі шаруашылық қызметінің барысында жасалған кәсіптік жазбалар сенімді деп есептеледі және егер жазбалар дәлел ретінде ұсынылған кезде тиісті негіздер салынса, олар осы ерекшелік бойынша әдетте қабылданады. Қай юрисдикцияда іс қаралып жатқанына байланысты, жазбаларды сақтаушы немесе жазбалар туралы білетін адам жазбалардың негізін салуы керек. Полиция жазбаларын, әсіресе қылмыстық сот ісінде айыпталушыға қарсы дәлел ретінде пайдалану, Кәсіптік жазбалар бойынша ерекшелік бойынша қатаң шектеледі. Әдетте, бұл ерекшелік бойынша полиция процедурасы туралы жалпы мәліметтер ғана қабылданады, ал нақты іске қатысты фактілер емес. Мысалы, Джон 50 миль/сағат аймақта сағатына 70 миль жылдамдықпен жүргені үшін тоқтатылды. Джонның жылдамдығын радармен анықтаған офицер оқиға туралы есеп береді. Ол сондай-ақ жұмысына кіріспес бұрын күн сайын радарында диагностикалық тексеру жүргізеді. Ол оны күнделікке жазады. Сотта бұл есептің өзі істің мән-жайына қатысты деп танылмайды. Алайда, офицердің радарының калибровкасын және күнделікті диагностикасын тіркеген күнделік жазбасы кәсіптік жазбалар бойынша ерекшелік бойынша қабылданады. Бұрынғы сәйкес келмейтін мәлімдемелер: Көптеген штаттар сәйкес келмейтін мәлімдемелерге қатысты федералды ережелерден бас тарты. Осы юрисдикциялардағы қазіргі заң бойынша куәгердің (сот ісінде немесе куәлік беру кезінде ант бермеген жағдайда да) берген сәйкес келмейтін мәлімдемесі, егер декларант мәлімдемеге қол қойған болса, дәлелді дәлел ретінде қабылданады. Басқа да ерекшеліктер, декларанттың қолжетімділігі маңызды емес: АҚШ Федералдық дәлелдеу ережелерінде мемлекеттік жазбалар, отбасылық жазбалар және расталған сенімділікке ие көне құжаттарға қатысты жеке ерекшеліктер қарастырылған. Егер ресми немесе мемлекеттік жазбалар сақталса, мұндай жазбалардың болмауы да қабылданатын куәлік ретінде қолданылуы мүмкін.
Декларант қол жетімді емес жағдайдағы ерекшеліктер
Өлім алдындағы мәлімдемелер және өлімге бет қарай екендігіне сенудегі басқа да мәлімдемелер: көбінесе фильмдерде көрсетіледі; полицей өлім төсегінде жатқан адамнан: "Сізге кім шабуыл жасады?" деп сұрайды, ал құрбан болған адам: "Бұл үй иесі жасады" деп жауап береді. Бірақ шындығында, сот шешімімен бұл ереже қылмыстық құқықта қолданылмайды, себебі куәгерді сотта сұраққа тартып алу қажет; алайда, қылмыстық істерде осы ережеге ерекшелік бар: әдетте қылмыстық құқыққа қатысты мәселелерде қабылданбаса да, адам өлтіру істеріне қатысты әрекеттер үшін ерекшелік жасалған [Фед. Р. Эвид. 804(b)(2)]. Өзіне зиянды мәлімдеме: Декларантты кінәлі деп тануға немесе оны осылайша жауапкершілікке тартуға мүмкіндік беретін мәлімдеме, егер ол шын болса, онда декларант мұндай мәлімдеме жасайды деп болжауға болады. Адам өз мүддесі үшін жалған айтады деп есептеледі, сондықтан өзіне зиян келтіретін мәлімдеме (мысалы, қылмыстық немесе азаматтық жауапкершілікке түсу) шын болмаса жасалмайды. Кінәлілігін мойындау: Егер декларант қолданған немесе басқа тәсілмен жасаған мәлімдемесі осы мәселе бойынша кінәлілігін мойындау болып есептелсе, онда ол қабылданды. Басқа өзіне зиянды мәлімдемелерден айырмашылығы, бұл жағдайда декларанттың қолжетімді болмауы міндетті емес. Бұрынғы куәлік: Егер куәлік антпен берілсе және қарсы тарап сол кезде қатысып, куәгерді сұраққа тартуға мүмкіндік болған болса. Әдетте сот процесінде куәліктерді сот хаттамасына енгізу үшін қолданылады. Қасақана жасалған бұзушылық: Егер мәлімдеме жасалған тарап (1) декларантты қасақана қолжетімсіз етуге тырысқан; (2) декларанттың куәлігін болдырмау мақсатымен; (3) қасақана жасалған бұзушылық арқылы.
Ерекшеліктерді қолдайтын теориялар
Кейбір юрисдикцияларда, мысалы Канадада, ережеге шектеулі ерекшеліктер форматы, соттарға басқа жағдайда қарастырылмаған құжаттарды, куәліктерді немесе басқа да дәлелді дәлелдемелерді қашан қолдануға болатынын шешуге мүмкіндік беретін, құлақтан естілгендер ережесіне қатысты жалпы ерекшеліктер теориясымен алмастырылды. Көптеген құлақтан естілгендерге қатысты ерекшеліктердің негізгі себебі – нақты бір мәлімдеменің жағдайлары оны фактіні анықтаушыға жеткілікті сенімді етеді. Мысалы, медициналық көмек көрсету барысында жасалған мәлімдемелер сенімді деп есептеледі, себебі пациенттердің дәрігерге жалған айтуға себебі аз болады, сондай-ақ олар өз ауруларын сипаттауда көбінесе дәл болады. Әрине, бұл әрқашан да солай бола бермейді. Пациенттер кейде дәрігерлеріне жалған айтады (мысалы, оларға тиесілі емес ауырсық басуға қарсы препараттар алу үшін). Құлақтан естілгендер ережесінен туындайтын ерекшеліктер, фактіні анықтаушының (қазылар алқасы немесе қазылар алқасы жоқ сотта – судьяның) құлақтан естілген мәлімдемені шындық деп қабылдауын міндеттемейді. Бұл ерекшеліктердің мағынасы – фактіні анықтаушыға құлақтан естілген мәлімдеме туралы хабардар етіледі және оны іс бойынша шешім қабылдағанда қарастыруға рұқсат етіледі. Қазылар алқасы, егер олар оған сенбесе, құлақтан естілген мәлімдемені елемеуге құқылы. Құлақтан естілгендер ережесі, іс бойынша шешім қабылдағанда фактіні анықтаушының қандай соттан тыс мәлімдемелерді қарастыруына ғана қатысты, оларды қалай қарастыратынына емес.
Құлақтан естілген сөз
Екі есе естілген хабар, яки "қос естілген хабар" бір мәлімдемеде бірнеше соттан тыс айғақтар кездескенде пайда болады. Мысалы, куәгер куәлік беріп: "Офицер Линкольн маған айыпталушы Клэрді тексергенін айтты, ол тонауды жасағанын мойындады", – десе. Мұнда екі деңгейлі естілген хабар бар, екі соттан тыс мәлімдемеші. Бірінші деңгей – офицер Линкольн куәгерге тексеру жүргізу туралы айтқан сөзі. Офицер Линкольн – бірінші мәлімдемеші: "Мен айыпталушыны тексердім". Екінші деңгей – айыпталушы Клэрдің сол тексеру кезінде офицер Линкольнға айтқан сөзі. Айыпталушы Клэр – екінші мәлімдемеші: "Мен тонауды жасадым". Федералдық ережелерде әрбір деңгейдегі естілген хабардың барлық мәлімдемесі қабылдануы үшін бос алу немесе ерекшелік болуы тиіс екендігі нақтыланған (Ф. Р. Е. 805). Екінші деңгейдегі – Клэрдің тонау туралы айтқан сөзі қарсы тараптың мәлімдемесі ретінде қабылдануы мүмкін. Бірақ бірінші деңгей, офицер Линкольнның куәгерге айтқан сөзі, естілген хабар ережелері бойынша барлық мәлімдеме қабылдануы үшін бос алу немесе ерекшелік қажет. Негіздеме. Заңдық дәлелдерді зерттеуші Пол Ф. Ротштейн қос естілген хабар мәселесін былай сипаттайды: "Бір бала келесіге бір хабарды құлақтан құлаққа жеткізеді, ол келесіге, ол келесіге және т.б., балалардың ұзын тізімі бойымен. Соңғы бала мен бірінші бала хабарды салыстырғанда, олар көбінесе бір-бірінен өте өзгеше екенін көреді".
Қолдану
Жалпы, жалпы құқық соттарында "көрсеткіштер ережесі" қолданылады, ол бойынша шындықты анықтаушы (судья немесе қазылар алқасы) белгілі бір қатаң талаптарға сәйкес келмейтін егер көрсеткіштер туралы мәлімдеме туралы хабардар етілмейді. Дегенмен, азаматтық құқық жүйесіне негізделген сот жүйелерінде қабылдау ережелері көбірек жеңілдетілген. Азаматтық құқық жүйесінде соттар, тек судьялардан немесе қазылар алқасынан тұратын болса да, оларға ұсынылған дәлелдерді бағалауда кең өкілеттіктерге ие. [Ескерту: Луизиана, азаматтық құқық юрисдикциясы, әдетте азаматтық құқық юрисдикцияларында кездесетін жоғарыда аталған ерекшеліктен өзгеше. Көптеген ерекшеліктермен Луизиана Федералдық Дәлелдеу Ережелеріне негізделген ережелерді ұстанады.] Сонымен қатар, тіпті жалпы құқық жүйелерінде де көрсеткіштер ережесі тек нақты сот процестеріне ғана қолданылады. Көрсеткіштер көптеген басқа сот іс-шараларында, мысалы, үлкен қазылар кеңесінде, сотқа дейінгі тергеп-тексерулерде, мерзімінен бұрын босатуды жою отырыстарында және әкімшілік органдар алдындағы іс жүргізуде дәлел ретінде қабылданады. Қылмыстық құқықта, *Crawford v. Washington*, 541 U.S. 36 (2004) АҚШ Конституциясының алтыншы түзетуіне сәйкес қылмыстық істерде көрсеткіштерді қабылдауға рұқсат етілген жағдайлар үшін стандартты қайта қарастырды. *Crawford* көрсеткіштер айыпталушыға қарсы ұсынылғанда, егер олар куәлік сипатында болса, айыпталушыларға қосымша қорғауды қамтамасыз етеді. Егер мәлімдеме тікелей айыптау болып табылатын болса немесе мәлімдеме жасаған адам мәлімдеме қылмыстық қудалауда айыпталушыға қарсы қолданылуы мүмкін екенін білсе, бетпе-бет кездесу қажеттілігі ең жоғары деңгейде болады. Тікелей айыптау жағдайында қорғау айыптаушының ниеттерін зерттеу мүмкіндігіне ие болуы керек. Полиция тергеуі нәтижесінде алынған мәлімдемелерде, куәліктің дұрыс мәжбүрлеу немесе қорқыту арқылы алынбағанын қамтамасыз ету қажет. *Ohio v. Roberts*, 448 U.S. 56 (1980) қылмыстық айыпталушыға қарсы көрсеткіштерді қабылдау үшін екі талапты белгіледі: (1) мәлімдеме жасаған адам, әдетте, қол жетімсіз болуы керек; және (2) мәлімдеме жеткілікті "сенімділік белгілерін" көрсететін жағдайларда жасалуы керек. Екінші талапқа қатысты, сенімділікті анықтау көрсеткіштердің конституциялық мақсаттар үшін жеткілікті сенімді екенін жорамалдай алады, егер ол "берік орныққан" көрсеткіштер ережесіне сәйкес келсе. Іс жүзінде бұл төменгі соттардың сенімділікті анықтауын тек "жалпылама" ереже бойынша ұсынылған көрсеткіштерге қатысты қажет етеді, мысалы, Федералдық Дәлелдеу Ережесінің 807-бабы немесе "берік орнықпаған" жаңа немесе дәстүрлі емес көрсеткіштер ережелері. Алайда, *Crawford v. Washington* *Ohio v. Roberts* шешімін жоққа шығарды.