Кіріспе

Сұрақтарға жауап беруден бас тарту құқығы

Үндемеу құқығы – заңдық принцип, ол кез келген адамға құқық қорғау органдарының немесе сот қызметкерлерінің сұрақтарына жауап беруден бас тарту құқығын кепілдейді. Бұл көптеген елдердің заң жүйелерінде, тікелей немесе конвенция бойынша танылған заңды құқық. Бұл құқық соттағы заңдық рәсімдерге дейін немесе олар барысында сұрақтарға жауап беруден немесе түсіндіруден бас тартуға айыпталушының немесе күдіктінің құқығына қатысты мәселелерді қамтиды. Бұл өзін-өзі кінәлаудан қорғау құқығы немесе сұрақтарға жауап беруден үндемеу құқығы болуы мүмкін. Бұл құқыққа сот немесе қазылар алқасы күдіктінің сотта немесе сот отырысы кезінде сұрақтарға жауап беруден бас тартуына байланысты оған қарсы қорытынды жасауға болмайтындығы да кіруі мүмкін. Бұл құқық – күдіктінің жалпы құқықтарының шағын бөлігі ғана. Үндемеу құқығының пайда болуы сэр Эдвард Коук шіркеу соттарына және олардың өз қызметі бойынша жазылған анттарына наразылық білдіруімен байланысты. 17 ғасырдың соңында Англия заңнамасында бұл құқық, осы соттардағы корольдік тергеулердің шектен шығуына реакция ретінде орнықты. АҚШ-та күдіктілерді үндемеу құқығы туралы және осы құқықтан бас тартудың салдары туралы хабарлау Миранда ескертуінің маңызды бөлігін құрайды.

Тарих

Үндемеу құқығының себептері мен тарихы толыққанды анық емес. Латын тіліндегі "nemo tenetur se ipsum accusare" ("ешкім өзін-өзі айыптауға міндетті емес") брокарды 16 ғасырдағы Англияның Жұлдызды палатасында және Жоғары комиссиясында қудаланған діни және саяси диссиденттердің ұранына айналдырды. Осы сот алдына келген адамдар өздеріне тағылған айыпты білмей, алдына қойылған сұрақтарға шындықты айтуға ант беруге мәжбүр болды. Бұл оларға өлімдік күнә – жалған куәлік беру (өзін қорғау үшін антпен өтірік айтса), сотқа бағынбау үшін қатаң жаза (жауап беруден бас тартса) немесе өзінің "табиғи" өзін сақтау міндетіне қиянат жасау (антқа адал болу үшін шындықты айтса) арасында таңдау жасауға мәжбүр ететін қатыгез трилемманы тудырды. Сэр Эдвард Коук шіркеу соттарына және олардың өз міндеті бойынша ант беруге қарсы шығуы үндемеу құқығының бастауы ретінде қарастырылады. Коук жалпы құқық соттары мұндай ант беруге тыйым салатын бұйрықтар шығара алатыны және мұндай анттар жалпы құқыққа қайшы келеді деген аргументтерімен ("оны есептерінде және институттарында көрсеткендей") "өз міндеті бойынша ант беруге және Жоғары комиссияға шешуші соққы берді". Кейбір тарихи мәліметтерге сәйкес, 17 ғасырдың соңындағы парламенттік төңкерістерден кейін, осы соттардағы корольдік тергеулердің шектен шығуына реакция ретінде заңда үндемеу құқығы бекітілді. Жұлдызды палата мен Жоғары комиссия соттарының процедураларын қабылдамау, АҚШ заңгері және дәлелдеу құқығы жөніндегі сарапшы Джон Генри Вигмордың айтуынша, "ешкім өзін-өзі кінәлауға міндетті емес, кез келген айып бойынша (қаншалықты дұрыс құрылғандығына қарамастан) немесе кез келген сотта (әулиелік немесе Жұлдызды палаталардағы соттарда ғана емес)" деген принциптің пайда болуына әкелді. Бұл құқық Англиядағы қалпына келтіру кезеңінде (1660 жылдан бастап) "айыпталушы тарапты ғана емес, қарапайым куәгерді де" қамтыды. Алайда, үндемеу құқығы ағылшын соттарында барлық айыпталушылар үшін бірқашан уақыт бойы нақты болған жоқ. Заң кеңесшісіне қолжетімділігі шектеулі (көбінесе айыпталушының әлеуметтік жағдайына байланысты), дәлелдеу стандартының өзгеруі және жалпы алғанда үнсіз айыпталушыларға сенімсіздікпен қарау жүйесі болғандықтан, үнсіз қалған қылмыстық айыпталушы көбінесе кінәлі деп есептеліп, сотталды. Дегенмен, ол айыпталушының негізгі құқығы болып қала берді және соңғы бірнеше ғасырлар бойы қабылданған тәжірибе болды. Англияда сотта айыпталушыларды жауапқа тарту практикасы (сот алдындағы жауапқа алудан өзгеше) 18 ғасырдың соңына дейін толыққанды жойылған жоқ, бірақ 19 ғасырда айыпталушылар тілесе де антпен куәлік беруге рұқсат етілмеді, бұл Жұлдызды палата мен Жоғары комиссияның теңсіздігіне реакция деп саналды. Бұрын Ұлыбритания империясының құрамына кірген елдерде (Достастық елдері, АҚШ және Ирландия Республикасы сияқты) үндемеу құқығы Англиядан мұра етілген жалпы құқық дәстүрінде сақталды, бірақ ол енді Англия мен Уэльсте қолданылмайды, онда үнсіздік қазылар алқасының пікірінше кінәліліктің белгісі болуы мүмкін. Шотландия заңдары ағылшын заңдарынан туындамаған, бірақ толыққанды бөлек, әлі де үндемеу құқығын толыққанды сақтайды. АҚШ-та бұл құқық Америка революциясына дейін болған. Алайда, ол азаматтарды мемлекеттің еріксіз әрекеттерінен қорғаудың ең маңызды кепілдіктерінің бірі саналды және Конституцияның Бесінші түзетуіне "заңмен кепілденген процеске" деген сөздермен бірге енгізілді, бұл сөздер алғаш рет 1354 жылы Эдуард III-нің заңында айтылған және Бесінші түзетуге ұқсас сөздерді қамтиды. Үндемеу құқығы Ұлыбритания империясының көптеген елдеріне тарады. Бұл құқықтардың ағылшын-американдық заңда дамыған және жұмыс істейтін екі түрлі, бірақ әртүрлі жолдары (бірін конституцияда, екіншісін парламенттің заңдарында жалпы құқықтағы құқықтарды немесе қорғауды анықтайтын заңдарда) бүгінгі күні Жаңа Зеландия сияқты Достастық елдерінде көруге болады, онда полиция қызметкерлері әлі де "Миранда стиліндегі" ескертулерді беруге міндетті (бірақ АҚШ-тың Миранда ескертуімен ешқандай қатысы жоқ) және тұтқындалған адамдарға ешқандай сұрақтарға жауап беруге міндетті емес, бірақ олар айтқанның бәрі (немесе істегеннің бәрі) сотта дәлел ретінде қолданылуы мүмкін. Полиция сондай-ақ тұтқындалған адамдардың бұл құқықтарды түсінгенін анықтауы керек. Осыны орындамаса, қылмыстық қудалау қаупі туындайды. АҚШ-та қолданылған сөздерден сәл өзгеше болса да, мақсаты бірдей және мұрагерлік дәстүрге негізделген. Алайда, мысалы, Австралияда полиция тергеу кезінде тұтқындалған адам айтқанның бәрі, әдетте, аудио немесе бейне жазбамен расталмаса, сотқа қабылданбайды. Австралия полициясының барлық қызметкерлері кеуде камераларын стандартты жабдықтарының бір бөлігі ретінде тағайындалған және әрбір өзара әрекеттескенде оларды қосады, осылайша жазбалар мен дәлелдерді ұсынады. АҚШ сияқты, кейбір Достастық елдерінде де күдіктілердің сұраққа тартылу кезінде адвокаттың қатысуына құқығы бар. Ұлыбританияда жаңадан енгізілген заңдар күдіктілерге үндемеу құқығы туралы хабарлайды, бірақ сонымен қатар олар сұраққа жауап бермеген нәрселерді сотта пайдаланса, олардың қорғанысына зиян келтіруі мүмкін екені туралы ескертеді. Басқаша айтқанда, кейбір жағдайларда қорытындылар жасалуы мүмкін. АҚШ-та Америка революциясынан кейін күшейе түскен адвокат құқығы айыпталушыларға үнсіз қалғанда қорғанудың практикалық әдісін берді, ал 19 ғасырдың басындағы қазіргі полиция күштерінің дамуы алғаш рет сотқа дейінгі үнсіздік мәселесін көтерді. АҚШ-тағы маңызды "Bram v. United States" ісі сотқа дейінгі сұрақтарға құқықтың кеңеюіне жол ашты, ал 1966 жылы "Miranda v. Arizona" ісінен кейін "Миранда ескертулері" практикасы АҚШ және басқа елдерде орнатылды. Бастапқыда инквизициялық сот жүйелеріне жат болса да, үндемеу құқығы 20 ғасырдың соңында халықаралық құқықтың дамуына байланысты континенттік Еуропаның кейбір елдеріне де, әртүрлі нысандарда тарады, бұл белгілі бір процестік кепілдіктерді әмбебаптандыруға әкелді.

Дүниежүзі бойынша

Әлемнің шамамен 108 елінде сөйлемеу құқығы туралы ескертулер жасалады.

Австралия

Австралияда үнсіздік құқығы конституциялық түрде қорғалмайды, бірақ ол мемлекеттік және федералдық қылмыстық заңдар мен кодекстерде кеңінен мойындалады және соттар оны маңызды ортақ құқық ретінде, сондай-ақ өзін-өзі кінәлаудан қорғау құқығының бір бөлігі ретінде қарастырады. Жалпы алғанда, Австралиядағы қылмысқа күдіктілер сотқа дейін полицияның сұрақтарына жауап беруден және сотта куәлік беруден бас тартуға құқылы. Әдетте судьялар қазылар алқасына күдіктінің үнсіздігінен жағымсыз тұжырым жасауға нұсқау бере алмайды (Petty v R), бірақ бұл ережеге ерекшеліктер бар, әсіресе қылмыстық іс тек жағдайлық айғақтарға негізделген және куәлік беруге тек күдіктінің өзі ғана қабілетті болған жағдайларда (Weissensteiner v R). Бұл ерекшелік Виктория штатында 2015 жылғы «Қазылар алқасына нұсқаулар туралы» заңының 42 және 44-баптарымен жойылды. Бұл құқық корпорацияларға қолданылмайды (EPA v Caltex). Австралияда үнсіздік құқығы ортақ құқықтағы «Companion rule» ережесінен туындайды. Басты қағида – күдікті полиция сұрақтарына жауап бермесе, оның кінәлі екендігі туралы жағымсыз тұжырым жасауға болмайды. Бұл ортақ құқықтық қағида болғамен, оны әртүрлі заңнамалық актілер бекітеді. Кейбір тергеулер, мысалы, Жемқорлыққа қарсы тәуелсіз комиссия жүргізетін тергеулер, осы құқықты жоққа шығаруы мүмкін.

Бангладеш

Бангладеш Конституциясының 33-бабы тұтқындалған және қамауға алынған адамдардың құқықтарын қарастырады; Конституцияда немесе Бангладеш Қылмыстық кодексінде үнсіздік құқығы туралы ескерілмеген, тек Конституцияның 35-бабының 4-тармағы жеке тұлғаны өзіне қарсы айғақ беруден қорғайды. Бангладеш Конституциясының 33-бабына сәйкес, ұстауды жүзеге асырушы органдар ұсталған адамды қамауға алу алдында оған тағылған айыптар туралы хабарлауға міндетті, сондай-ақ ұсталған адам 24 сағат ішінде ең жақын сотқа жеткізілуі керек.

Қытай

Қытайда заң бойынша үнсіздік құқығы кепілдендірілмейді. Қылмыстық процестік кодекстің 93-бабында «Күдікті тұлға тергеушілердің сұрақтарына шыншыл жауап беруге міндетті, бірақ ол іске қатысы жоқ сұрақтарға жауап беруден бас тартуға құқылы» делінген. Алайда, 1996 жылы Қылмыстық процестік кодекске енгізілген өзгерістерге сәйкес, 15-бапта: «Азаптау арқылы жақындықтауға мәжбүрлеуге, қорқыту, алдау, ұсыныс жасау немесе басқа да заңсыз жолдармен дәлелдер жинауға, сондай-ақ кез келген адамды өзін-өзі айыптауға мәжбүрлеуге қатаң тыйым салынады» деп жазылған. 2012 жылы заңға адам құқықтарын қорғауға бағытталған тармақтар қосылды. Қытай өзін-өзі айыптаудан қорғану құқығын мойындады және мәжбүрлеп алынған жақындықтау заңмен тыйым салынған. 1998 жылы Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық келісімге қол қою, қытай азаматтарына өзін-өзі айыптаудан қорғану құқығын кепілдейді, бірақ бұл келісім Қытайда ратификацияланбаған.

Чехия

Чехия негізгі құқықтар мен бостандықтар жарғысындағы екі бап арқылы үнсіздік құқығын қорғайды. 37-баптың 1-тармағында «әркім өзін немесе жақын туысын қудалау қаупіне ұшыратуы мүмкін болса, мәлімдеме жасаудан бас тартуға құқылы» делінген. 40-баптың 4-тармағында «күдікті адамның мәлімдеме жасаудан бас тартуға құқығы бар; оны осы құқығынан ешқандай жолмен айыруға болмайды» делінген.

Гонконг

Үндемеу құқығы жалпы құқық бойынша қорғалады. 1992 жылы қауіпсіздік жөніндегі сол кездегі хатшы жариялаған "Күдіктілерді сұрау және жауап алу ережелері мен нұсқаулары" (Ережелер мен нұсқаулар) күдіктіге сұрақ қойылған кезде оның үндемеу құқығын еске салу үшін қолданылатын ескертуді белгілейді. Ескерту ағылшын, кантон немесе мандарин тілдерінде оқылуы мүмкін: ағылшын тілінде: "Егер қаласаңыз ғана бірдеңе айтуға міндеттісіз, бірақ сіз айтқанның бәрі жазбаға түсіріліп, дәлел ретінде пайдаланылуы мүмкін". Бұл 1994 жылғы Қылмыстық әділет және қоғамдық тәртіп заңы қабылданғанға дейін Англия мен Уэльсте берілген ескертуге ұқсас. Гонконг университетінің докторанты Джессика Уингкай Чиу (趙穎琦) заңда құқық қорғау органдарының үндемеу құқығы туралы хабарлама беру рәсімін нақты белгілемейді деп мәлімдейді.

Үндістан

Үндістан Конституциясы 20-баптың 3-тармағы бойынша әрбір адамның өзін-өзі кінәлауға қарсы құқығы кепілдік берілген: "Қандай да бір қылмыс жасады деп айыпталған ешбір адам өзіне қарсы куәлік беруге мәжбүрленбеуі тиіс". Нандини Сатпати мен П. Л. Дани ісіндегі шешім арқасында айыпталушыға үндемеу құқығы берілгені жақсы белгілі, ешкім айыпталушыдан күштеп мәлімдеме алуға құқылы емес, айыпталушының үндемеу құқығы бар, бірақ бұл құқық тек сотта ғана жүзеге асырылады. Мемлекеттік қызметкерлердің тергеу кезінде айыпталушының үндемеу құқығын пайдалануы мүмкін бе, әлі анық емес. 2010 жылы Жоғарғы сот мәжбүрлеп жүргізілетін наркологиялық талдау, миды картаға түсіру және өтірік анықтағышпен тексерудің 20-баптың 3-тармағын бұзатынын анықтады.

Израиль

Израильде 1996 жылғы Қылмыстық процестік кодекстің (Атқару органы – Қамау) 28-бабы (Ұсталған адамның аргументтерін тыңдау) және 31-бабы (Ұсталған адамға құқықтарын түсіндіру) бойынша күдіктіні тексеру/қамауға алуға уәкілді қызметкер, ең алдымен оған өзін қылқыландыруға болатын ештеңе айтуға міндетті емес екенін, ал ол айтқанның бәрі оған қарсы қолданылуы мүмкін екенін жеткізуі керек. Израиль заңнамасына сәйкес, үндемеу құқығын пайдалану көп жағдайда қосымша дәлел ретінде қарастырылуы мүмкін, және бұл фактіні де күдіктіге түсіндіру қажет. Сонымен қатар, қызметкер күдіктіні өз қамаулылығы туралы отбасы мүшесіне немесе танысына және адвокатына хабарлауға құқығы бар екендігі, адвокат алу құқығы және босатылуға немесе судьяға дейін жеткізілгенге дейін қанша уақытқа дейін ұсталуға болатындығы туралы хабардар етуі керек. Израиль заңдары «Улы ағаштың жемісі» доктринасын қабылдамады, ал оны жинау процесіндегі кемшіліктер тек ластанған дәлелдердің салмағына ғана әсер етеді. Дегенмен, 5121/98 қылмыстық шағымда Исахаровқа қарсы әскери прокурордың ісінде тоғыз судьядан тұратын сот, өкілдік құқығы туралы тиісті ескертусіз берілген айыпталушының мойындауы келісіммен және ерікті түрде берілген деп табылмайды және сот оны қабылдамады деп шешім қабылдады.

Жапония

Жапония Конституциясының 38-бабының 1-тармағына сәйкес, ешбір адам өзіне қарсы куәлік беруге құқылы емес.

Латвия

Латвияда Қылмыстық іс жүргізу заңы (Kriminālprocesa likums) (60.2, 150, 265 және т.б. баптар) қылмыстық іс қозғалған немесе күдік туындаған кез келген адамға үнсіздік құқығын береді. Қылмыстық іс бойынша (ресми немесе бейресми) күдікке ұшыраған адамды тұтқындағаннан кейін және алғашқы жауап алу алдында, оған үндемеу құқығы туралы, сондай-ақ оның айтқан әр сөзі қылмыстық іс жүргізу кезінде оған қарсы пайдаланылуы мүмкін екендігі туралы ескерту жасалуы тиіс. Куәлер, жәбірленушілер және қылмыстық іс жүргізу нәтижесінде мүліктік құқықтары бұзылған адамдар өздерін және жақындарын кінәлаудан бас тартуға, тікелей немесе жанама түрде өздерін кінәлайтын немесе олардың жақындарын кінәлайтын кез келген ақпаратты ұсынудан құқылы. Өзін-өзі кінәлаудан бас тарту құқығы негізінде куәлік беруден немесе барлық немесе кез келген сұрақтарға жауап беруден бас тарту, ешқандай жағдайда сол адамға қарсы қолданылмайды немесе оның кінәлі екенін дәлелдеу үшін пайдаланылмайды. Ешбір судья, прокурор, тергеуші немесе басқа да мемлекеттік орган, өзін-өзі кінәлаудан бас тарту құқығын пайдаланған адам туралы жағымсыз тұжырым жасауға құқылы емес. Қылмыстық іс жүргізуден тыс, өзін-өзі кінәлаудан бас тарту құқығы, квази-қылмыстық (мысалы, әкімшілік құқық бұзушылықтар туралы заң) және мемлекеттік іс жүргізуде ұзақ жылдар бойы қалыптасқан, жазбада бекітілмеген жалпы құқықтық принцип ретінде құрметтеледі, бұл принцип сот шешімдері мен сот тәжірибесімен бірнеше рет расталған.

Испания

Испанияда, Қылмыстық іс жүргізу кодексінің (Ley de Enjuiciamiento Criminal) 520.2-бабына сәйкес, күдіктіге оның қамауға алынуына себеп болған айыптамалар және бостандығынан айырылу себептері туралы хабардар ету қажет. Бұдан өзге, адамға келесі құқықтары туралы түсіндірілуі тиіс:

Сөйлемеу құқығы, тек қанағы сұрақтарға жауап беру құқығы немесе мәлімдеме жасауды тек судьяның алдында ғана қалауын білдіру құқығы. Өзіне қарсы куәлік беруден бас тарту құқығы, сондай-ақ өзінің кінәлі екенін мойындамау құқығы. Жеке немесе мемлекеттік қормен қамтамасыз етілген адвокаттың заңдық көмегіне құқығы бар, ол оған тыңдаулар мен іс-шаралар кезінде көмек көрсетеді. Іс жүргізу барысында кез келген уақытта отбасы мүшесіне немесе өзі таңдаған адамға қамауға алынуы және оның орналасқан жері туралы хабарлау құқығы. Шет ел азаматтары Испаниядағы елшіліктеріне немесе консулдықтарына хабарласуға құқылы. Егер шет ел азаматы испан тілін білмесе, тегін аудармашының қызметін алуға құқығы бар. Сот медициналық сарапшысынан медициналық тексеруден өту құқығы.

Әскери сот төрелігінің бірыңғай кодексі

АҚШ Қарулы Күштерінің мүшелері Әскери Соттың Бірыңғай Кодексімен (UCMJ) қамтылған. UCMJ бойынша, қатардағы, уорант немесе офицерлік шендегі серіктердің барлығының, Миранданың Аризонаға қарсы сотынан 16 жыл бұрын бекітілген үнсіздік құқығы бар. UCMJ-дің 31-бабында мәжбүрлеу арқылы өз кінәсін мойндаудан қорғау шаралары көзделген, бірақ бұл шаралар Миранда ескертуінен өзгеше және одан да кең қамтиды.