Романи тілі: тарихы мен түрлері

Кіріспе

Рома қауымдастықтарының индо-арий макротілі (сондай-ақ, Рома, Romanes '/r//ɒ//m//ə//n//ɪ//s/ ROMəniss, Roma;) – рома қауымдастықтарының индо-арий макротілі. Этнолог мәліметінше, рома тілінің жеті нұсқасы дербес тілдер деп есептелуге жеткілікті деңгейде ерекшеленеді. Олардың ішіндегі ең ірілері – Влак рома тілі (шамамен 500 000 адам), Балқан рома тілі (600 000 адам) және Синте рома тілі (300 000 адам). Кейбір рома қауымдастықтары айналасындағы тілдің негізінде аралас тілдерде сөйлейді, олар рома тілінің диалекттері емес, парарома тілдері деп белгілі. Әртүрлі нұсқалар арасындағы айырмашылықтар, мысалы, славян тілдері арасындағы айырмашылықтардай үлкен болуы мүмкін.

Атауы

Роман тілінде сөйлейтін адамдар әдетте тілді "rromani ćhib" ("роман тілі") немесе "rromanes" (үстеу, "романша түрде") деп атайды. Бұл "rrom" рома сөзінен туындаған, ол "роман (халық) тобының мүшесі" немесе "ер" деген мағынаны білдіреді. Ағылшын тіліндегі "Roma" термині де осы сөзден шыққан, алайда кейбір роман топтары өздерін басқа этнонимдермен атайды (мысалы, "Kaale", "Sinti").

Жіктеу

XVIII ғасырда салыстырмалы зерттеулер рома тілінің үнді-еуропалық тілдер отбасына жататынын көрсетті. 1763 жылы Трансильваниядағы Сату-Маре қаласынан келген кальвинист пастор Валий Истван, Гьёрдің рома диалектісін Нидерландыда кездескен үш шри-ланкалық студенттің тілімен (мүмкін сингал тілімен) салыстыра отырып, рома мен үнді-арий тілдерінің ұқсастығын бірінші болып байқады. Бұған лингвист Иоганн Кристиан Кристоф Рудигер (1751–1822) ілесіп, оның "Von der Sprache und Herkunft der Zigeuner aus Indien" (1782) кітабында рома тілі санскриттен тараған деп болжады. Бұл философ Кристиан Якоб Краусты Кенигсберг түрмесіндегі ромалармен жүйелі түрде сұхбаттасу арқылы тілдік дәлелдерді жинауға итермеледі. Краустың зерттеулері жарияланбады, бірақ олар кейінгі тілшілерге, әсіресе Август Потт пен оның "Darstellung der Zigeuner in Europa und Asien" (1844–45) еңбегіне әсер еткен болуы мүмкін. XIX ғасырдың ортасында лингвист және жазушы Джордж Борроу бұл тілдің Үндістандағы тіл екенін нақты айта алды, содан кейін "Romano Lavo lil" сөздігін жариялады. Рома диалектілерінің таралу жолдарын зерттеуді 1872 жылы славяншы Франц Миклошич бірнеше мақаласында бастады. Алайда, филолог Ральф Тернердің 1927 жылғы "The Position of Romani in Indo Aryan" мақаласы рома тілінің үнді тілдері тарихына енгізілуіне негіз болды. Рома тілі – Балқан тілдер тобының бір бөлігі болып табылатын үнді-арий тілі. Бұл Үндістаннан тыс жерде қолданылатын жалғыз жаңа үнді-арий тілі. Рома тілі кейде Орталық немесе Солтүстік-батыс аймақтық үнді-арий тілдеріне жатқызылады, ал кейде жеке топ ретінде қарастырылады. Рома тілі Орталық аймақ тілдерімен бірқатар ерекшеліктерді бөліседі. Ең маңызды изоглостар – көне үнді-арий тіліндегі r дыбысының u немесе i (санскритте śrṇ, ромада šun 'есту') және kṣ дыбысының kh (санскритте akṣi, ромада jakh 'көз') дыбысына ауысуы. Алайда, басқа Орталық аймақ тілдерінен айырмашылығы, рома тілінде көптеген тіс кластерлері сақталған (ромада trin 'үш', phral 'бауыр', салыстырыңыз: хинди tīn, bhāi). Бұл рома тілінің Орталық аймақ тілдерінен орта үнді-арий кезеңінен бұрын бөлінгенін көрсетеді. Дегенмен, рома тілінде жаңа үнді-арий тілінің кейбір ерекшеліктері де бар, мысалы, бастапқы номинативтік жақ жүйесінің номинативтік/көлбеу дихотомиясына қарай эрозияға ұшырауы, сондай-ақ жаңа грамматикалық жақ жұрнақтарының қосылуы. Бұл рома халқының Үндістаннан көшіп кетуі бірінші мыңжылдықтың соңында ғана болғанын білдіреді. Көптеген сөздер Үндістанның көптеген аймақтарында қолданылатын марвари және ламбади тілдеріне ұқсас. Рома тілі Солтүстік-батыс аймақтық тілдермен де ұқсастықтарды көрсетеді. Атап айтқанда, етістіктердегі тұлға белгілері ретінде инклитикалық жалғаулы есімдіктердің грамматикалануы (kerdo 'істелді' + me 'мен' → kerdjom 'мен істедім') Кашмир және Шина сияқты тілдерде де кездеседі. Бұл Орталық аймақ тілдерінен бөліну кезінде солтүстік-батысқа қарай миграция болғанын көрсетеді, бұл кейінірек Еуропаға көшумен сәйкес келеді. Осы деректерге сүйене отырып, Ярон Матрас рома тілін "инді гибридінің бір түрі: солтүстік үнді тілдерімен ішінара үйлесімді болған орталық үнді диалектісі" деп қарастырады. Грамматикалық құрылымы жағынан рома тілі орта үнді-арий тіліндегі қазіргі кездегі жақ келісім белгілерін және номинативтік жаққа арналған консонанттық аяқталуларды сақтап қалуда консервативті. Рома тілінде басқа үнді-арий тілдерінен ерекшеленетін бірқатар фонетикалық өзгерістер бар, атап айтқанда, дауысты аспираттардың (bh dh gh > ph th kh) өзгерісі, медиалдық t d-ның l-ге ауысуы, қысқа a-ның e-ге ауысуы, бастапқы kh-ның x-қа ауысуы, ретрофлекстің ротификациясы ḍ, ṭ, ḍḍ, ṭṭ, ḍh және т.б. r және ř, және инфлекциялық a-ның o-ға ауысуы. Үндістаннан шыққаннан кейін рома тілі еуропа тілдерімен байланысқа түсті. Олардың ішіндегі ең маңыздысы – ортағасырлық грек тілі, ол ерте рома тіліне лексикалық, фонемиялық және грамматикалық жағынан әсер етті (10-13 ғасырлар). Бұл есімдерге инфлекциялық жұрнақтарды, қарыз сөздермен әлі де өнімді етістіктерді, VO сөз ретіне ауысуды және алға қойылған анықталған артикльді қабылдауды қамтиды. Алғашқы рома тілі армян және парсы тілдерінен де сөздер алды. Рома және домари тілдерінің кейбір ұқсастықтары бар: екінші қабаттың постпозицияларын (немесе жақ белгілеу клитикаларын) номиналды сабаққа агглютинациялау, өткен шаққа келісім белгілері, көпше түрінде жыныс белгілерін бейтараптандыру және айыптау ретінде көлбеу жақты пайдалану. Бұл екі тілдің қарым-қатынасы туралы көптеген талқыуларға әкелді. Домари тілі бір кезде рома тілінің "қарындас тілі" деп есептелген, екі тіл Үндістаннан шыққаннан кейін бөлінген, бірақ соңғы зерттеулер олардың арасындағы айырмашылықтар оларды Орталық аймақ (Хиндустани) тілдер тобындағы екі жеке тіл ретінде қарастыруға жеткілікті дейді. Сондықтан, дом және рома халқы Үндістаннан бірнеше ғасырлар бұрын жасалған екі әртүрлі көші-қон толқындарынан шыққан болуы мүмкін.

In the 18th century, it was shown by comparative studies that Romani belongs to the Indo European language family. In 1763 Vályi István, a Calvinist pastor from Satu Mare in Transylvania, was the first to notice the similarity between Romani and Indo Aryan by comparing the Romani dialect of Győr with the language (perhaps Sinhala) spoken by three Sri Lankan students he met in the Netherlands. This was followed by the linguist Johann Christian Christoph Rüdiger (1751–1822) whose book Von der Sprache und Herkunft der Zigeuner aus Indien (1782) posited Romani was descended from Sanskrit. This prompted the philosopher Christian Jakob Kraus to collect linguistic evidence by systematically interviewing the Roma in Königsberg prison. Kraus's findings were never published, but they may have influenced or laid the groundwork for later linguists, especially August Pott and his pioneering Darstellung der Zigeuner in Europa und Asien (1844–45). By the mid nineteenth century the linguist and author George Borrow was able to state categorically his findings that it was a language with its origins in India, and he later published a glossary, Romano Lavo lil. Research into the way the Romani dialects branched out was started in 1872 by the Slavicist Franz Miklosich in a series of essays. However, it was the philologist Ralph Turner's 1927 article “The Position of Romani in Indo Aryan” that served as the basis for the integration of Romani into the history of Indian languages. Romani is an Indo Aryan language that is part of the Balkan sprachbund. It is the only New Indo Aryan spoken exclusively outside the Indian subcontinent. Romani is sometimes classified in the Central Zone or Northwestern Zone Indo Aryan languages, and sometimes treated as a group of its own. Romani shares a number of features with the Central Zone languages. The most significant isoglosses are the shift of Old Indo Aryan r̥ to u or i (Sanskrit śr̥ṇ , Romani šun 'to hear') and kṣ to kh (Sanskrit akṣi, Romani j akh 'eye'). However, unlike other Central Zone languages, Romani preserves many dental clusters (Romani trin 'three', phral 'brother', compare Hindi tīn, bhāi). This implies that Romani split from the Central Zone languages before the Middle Indo Aryan period. However, Romani shows some features of New Indo Aryan, such as erosion of the original nominal case system towards a nominative/oblique dichotomy, with new grammaticalized case suffixes added on. This means that the Romani exodus from India could not have happened until late in the first millennium. Many words are similar to the Marwari and Lambadi languages spoken in large parts of India. Romani also shows some similarity to the Northwestern Zone languages. In particular, the grammaticalization of enclitic pronouns as person markers on verbs (kerdo 'done' + me 'me' → kerdjom 'I did') is also found in languages such as Kashmiri and Shina. This evidences a northwest migration during the split from the Central Zone languages consistent with a later migration to Europe. Based on these data, Yaron Matras views Romani as "kind of Indian hybrid: a central Indic dialect that had undergone partial convergence with northern Indic languages." In terms of its grammatical structures, Romani is conservative in maintaining almost intact the Middle Indo Aryan present tense person concord markers, and in maintaining consonantal endings for nominal case – both features that have been eroded in most other modern Indo Aryan languages. Romani shows a number of phonetic changes that distinguish it from other Indo Aryan languages – in particular, the devoicing of voiced aspirates (bh dh gh > ph th kh), shift of medial t d to l, of short a to e, initial kh to x, rhoticization of retroflex ḍ, ṭ, ḍḍ, ṭṭ, ḍh etc. to r and ř, and shift of inflectional a to o. After leaving the Indian subcontinent, Romani was heavily affected by contact with European languages. The most significant of these was Medieval Greek, which contributed lexically, phonemically, and grammatically to Early Romani (10th–13th centuries). This includes inflectional affixes for nouns, and verbs that are still productive with borrowed vocabulary, the shift to VO word order, and the adoption of a preposed definite article. Early Romani also borrowed from Armenian and Persian. Romani and Domari share some similarities: agglutination of postpositions of the second layer (or case marking clitics) to the nominal stem, concord markers for the past tense, the neutralisation of gender marking in the plural, and the use of the oblique case as an accusative. This has prompted much discussion about the relationships between these two languages. Domari was once thought to be the "sister language" of Romani, the two languages having split after the departure from the Indian subcontinent, but more recent research suggests that the differences between them are significant enough to treat them as two separate languages within the Central Zone (Hindustani) group of languages. The Dom and the Rom therefore likely descend from two different migration waves out of India, separated by several centuries.

Географиялық таралуы

Роман тілі – Еуропада ғана кеңінен таралған жалғыз үнді-арий тілі. Роман тілінде сөйлейтін адамдардың ең көп шоғырланған аймақтары Балқан және Орталық Еуропа, әсіресе Румыния, Болгария, Солтүстік Македония және Словакияда орналасқан. Роман тілінде сөйлейтін адамдардың нақты саны туралы сенімді деректер жоқ болғанымен, Еуроодақта шамамен 3,5 миллион адам осы тілде сөйлейді, бұл оны Еуропалық Одақтағы ең ірі азшылық тіліне айналдырады. Сонымен қатар, Солтүстік Македонияның астанасы Скопье қаласының әкімшілік шекараларындағы Шуто Оризари муниципалитетінде де осы тіл кеңінен қолданылады. Роман тілінде алғашқы жарияланымдар соғыстар аралығындағы Кеңес Одағында (кириллица әрпін пайдаланып) және социалистік Югославияда жасалды. Әртүрлі роман тілінің нұсқаларына Киелі кітаптың бөліктері аударылған. Ал Киелі кітаптың толық мәтіні Кальдераш роман тіліне аударылған. Кейбір дәстүрлі қауымдастықтар роман тілін қалыпқа келтіруге немесе оны қоғамдық іс-шараларда пайдалануға қарсылық білдіргенімен, басым бағыт – тілді стандарттау болып табылады. Қазіргі уақытта роман халқы көп шоғырланған елдерде (мысалы, Словакияда) тілдің әртүрлі нұсқаларын қалыпқа келтіру жұмыстары жүргізілуде. Сондай-ақ, бірыңғай стандартты тілді құруға бағытталған әрекеттер де жасалып жатыр. Сербияда роман тілінің стандартталған түрі қолданылады, ал Сербияның Воеводина автономиялық провинциясында роман тілі – өз радиостанциялары мен жаңалықтар бағдарламаларын таратушы азшылықтардың ресми танылған тілдерінің бірі. Румынияда, онда роман халқының үлесі халықтың 3,3% құрайды, елдегі барлық диалекттер үшін бірыңғай оқыту жүйесі бар. Бұл, негізінен, рома балаларына роман тілінде оқыту үшін рома оқулықтарын жасаған Георге Сараутың еңбегінің нәтижесі. Ол тазаланған, жұмсақ нұсқамалы тілді үйретеді, әртүрлі диалекттерден түпнұсқалы үнді-арий сөздерін және грамматикалық элементтерін таңдайды. Айтылуы бірінші қабаттағы диалекттерге ұқсас. Диалектілерде көптеген нұсқалар болған жағдайда, ең көне формаларға жақын нұсқа таңдалады, мысалы, *бьяв* – *абьев* орнына, *акана* – *аканак* орнына, *шунав* – *ашьунов* немесе *ашьунау* орнына және т.б. Сонымен қатар, қолданыстағы сөздіктерден жаңа сөздер жасауға тырысады, мысалы, *xuryavno* (ұшақ), *vortorin* (слайд ережесі), *palpaledikhipnasko* (ретроспективті), *pashnavni* (сурет). Румын тілінен де қарыз сөздер көптеп кездеседі, соның ішінде *vremea* (ауа райы, уақыт), *primariya* (қалалық әкімдік), *frishka* (қаймақ), *sfïnto* (әулие, қасиетті) сияқты терминдер бар. Үнді тіліне негіделген жаңа сөздерге *bijli* (шам, электр энергиясы), *misal* (мысал), *chitra* (сурет салу, дизайн), *lekhipen* (жазу) кіреді, ал ағылшын тілінен алынған жаңа сөздер де бар, мысалы, *printisarel* < "басып шығару". Қазіргі уақытта роман тілі интернетте, кейбір жергілікті БАҚ-та және кейбір елдерде оқу құралы ретінде қолданылады.

Romani is the only Indo Aryan language spoken almost exclusively in Europe. The most concentrated areas of Romani speakers are found in the Balkans and central Europe, particularly in Romania, Bulgaria, North Macedonia and Slovakia. Although there are no reliable figures for the exact number of Romani speakers, the estimated amount of Romani speakers in the European Union is around 3.5 million, this makes it the largest spoken minority language in the European Union. and the Šuto Orizari Municipality within the administrative borders of Skopje, North Macedonia's capital. The first efforts to publish in Romani were undertaken in the interwar Soviet Union (using the Cyrillic script) and in socialist Yugoslavia. Portions and selections of the Bible have been translated to many different forms of the Romani language. The entire Bible has been translated to Kalderash Romani. Some traditional communities have expressed opposition to codifying Romani or having it used in public functions. However, the mainstream trend has been towards standardization. Different variants of the language are now in the process of being codified in those countries with high Romani populations (for example, Slovakia). There are also some attempts currently aimed at the creation of a unified standard language. A standardized form of Romani is used in Serbia, and in Serbia's autonomous province of Vojvodina, Romani is one of the officially recognized languages of minorities having its own radio stations and news broadcasts. In Romania, a country with a sizable Romani minority (3.3% of the total population), there is a unified teaching system of the Romani language for all dialects spoken in the country. This is primarily a result of the work of Gheorghe Sarău, who made Romani textbooks for teaching Romani children in the Romani language. He teaches a purified, mildly prescriptive language, choosing the original Indo Aryan words and grammatical elements from various dialects. The pronunciation is mostly like that of the dialects from the first stratum. When there are more variants in the dialects, the variant that most closely resembles the oldest forms is chosen, like byav, instead of abyav, abyau, akana instead of akanak, shunav instead of ashunav or ashunau, etc. An effort is also made to derive new words from the vocabulary already in use, i. e., xuryavno (airplane), vortorin (slide rule), palpaledikhipnasko (retrospectively), pashnavni (adjective). There is an ever changing set of borrowings from Romanian as well, including such terms as vremea (weather, time), primariya (town hall), frishka (cream), sfïnto (saint, holy). Hindi based neologisms include bijli (bulb, electricity), misal (example), chitro (drawing, design), lekhipen (writing), while there are also English based neologisms, like printisarel < "to print". Romani is now used on the internet, in some local media, and in some countries as a medium of instruction.

Фоналогия

Келесісі - рома тілінің негізгі дыбыстық құрамы. Кейбір дыбыстар тек белгілі бір диалектілерде ғана кездеседі. Сыртқы тілдерден алынған сөздер жиі жат фонемалардың қолданылуына мүмкіндік береді.

Іс-әрекеттер

Ромалық түзілімдер жоғары синтетикалық және ішінара агглютинативті. Дегенмен, олар соңғы өзгерістерге де сезімтал, мысалы, жалпы алғанда, славян елдеріндегі рома тілінде өнімді әрекет түрінің морфологиясы қабылданады. Этистіктің негізі – лексикалық түбір, этистіктің морфологиясы жұрнақтармен жасалады. Этистік түбірі (туынды белгілерімен бірге) өзіндігінен аяқталмаған түрде болады және қазіргі немесе шартты райда қолданылады.

Түрлері

Номинальдарға ұқсас, рома тіліндегі етістіктер де бірнеше классқа бөлінеді, бірақ номинальдардан өзгеше, бұл классфикация тарихи тегіне негізделмейді. Дегенмен, қарыз сөздерден алынған етістіктерді грек тілінен келген ерекше жұрнақтары арқылы тануға болады.

Қалыпсыз етістіктер

Кейбір сөздер ерекше, мысалы, "te jel" – "болу" етістігі.

I сынып

Келесі үш класс үшінші тұлға жекеше түріндегі жұрнақ арқылы анықталады. Бірінші класс, I., sg pl 1. psme keravamen keras 2. pstu kerestumen keren 3. psjov kereljon keren.

Бір сөздің түрлі шақтары, барлығы екінші тұлғада.

Батырлық

Валенттілік белгілері етістік түбіріне валенттілікті арттыру немесе азайту мақсатымен қосылады. Қай белгілердің жиі қолданылатыны диалектілік айырмашылықтарға байланысты; валенттілікті арттыруға жиі қолданылатын белгілер – av, ar және ker, ал валенттілікті азайтуға – jov және áv. Бұлар зат есімдер мен сын есімдерден етістік жасау үшін де пайдаланылуы мүмкін. Романи тілінде етістіктердің валенттілігін арттыратын немесе азайтатын валенттілік өзгерту морфологиясы қолданылады.

Синтаксисі

Роман тілінің синтаксисі көптеген үнді-арий тілдерінен едәуір өзгеше, және Балқан тілдерімен көбірек ұқсастық көрсетеді. Šebková және Žlnayová словак рома тілін сипаттағанда, роман тілі сөздердің еркін тәртіппен орналасуына мүмкіндік беретін тіл екенін айтады. Британдық сленгтегі басқа рома сөздерінің арасында gadgie (адам) бар. Қалалық британдық сленг рома тілінің күшейіп бара жатқан ықпалын көрсетеді, кейбір сөздер стандартты ағылшын тілінің лексикасына енді (мысалы, англо-рома сөзінен шыққан chav). Рома тілінің жаңа буынына влах ромасын үйрету және таныстыру бойынша жұмыстар жүргізілуде, осылайша әлемнің әртүрлі аймақтарында сөйленетін рома тілдері рома тілінің бір диалектісі арқылы байланысады. Чандигардағы Үнді рома зерттеулер институты 1970 жылдары Roma журналы арқылы бірнеше рома тілі сабақтарын жариялады. Кейде хинди сияқты басқа үнді-иран тілдерінен алынған сөздер, олардың сыртқы ұқсастығына байланысты (олардың ортақ түбірі болғандықтан) қате түрде рома тіліне жатқызылады, мысалы, "өте жақсы, денсау, бақытты" деген мағына беретін cushy сөзі урду тілінен (өзі парсы тілінен алынған khuš сөзінен) келген.