Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Алтай халқы, сондай-ақ алтайлықтар - негізінен Ресейдің Алтай Республикасында тұратын Сібірдің жергілікті халықтарының түркі этносы. Алтайлықтардың бірнеше мыңы Монғолияда (Алтай таулары) және Қытайда (Алтай префектурасы, Шинжаң) тұрады, бірақ ресми түрде бөлек топ ретінде танылмайды және "Оираттар" атауымен монғолдардың бір бөлігі ретінде, сондай-ақ Қазақстанда олардың саны 200-ге жуық. Алдыңғы этнонимдер үшін Теле, Қара татар және Оираттар деген беттерді қараңыз. Солтүстік Юань династиясы кезінде олар Теленгид провинциясы деп аталатын әкімшілік аймақта билік жүргізді.
Turkic people living in the Siberian Altai Republic, Russia
The Altai people , also the Altaians , are a Turkic ethnic group of indigenous peoples of Siberia mainly living in the Altai Republic, Russia. Several thousand of the Altaians also live in Mongolia (Altai Mountains) and China (Altay Prefecture, Xinjiang) but are not officially recognized as a distinct group and listed under the name "Oirats" as a part of the Mongols, as well as in Kazakhstan where they number around 200. For alternative ethnonyms see also Tele, Black Tatar, and Oirats. During the Northern Yuan dynasty, they were ruled in the administrative area known as Telengid Province.
Тарих
Алтай аймағы скифтердің, шионгулардың, руран қағанатының, түркі қағанатының, ұйғыр империясының және енисей қырғыздарының ықпал ету аясына кірді. 2016 жылғы бір зерттеуге сәйкес, алтайлықтар, нақты айтқанда кейбір оңтүстік алтайлықтар, палеоэскимолық топтарға жақын болған жергілікті енисейліктерді ассимиляциялады. Алтай халқының саяси және мәдени дамуына 13 - 18 ғасырларда монғолдар ықпал етті. Оңтүстік алтайлықтардың шығу тегі осы кезеңде қыпшақ пен моңғол тайпаларының араласуынан басталған. Сол арада Солтүстік алтайлықтар түркі тайпаларының самоидтар, кеттер және басқа да Сібір топтарымен бірігуінің нәтижесі болды. 18 ғасырда Зунгар хандығының құлдырауынан кейін алтайлықтар Цинь әулетіне бағынды, олар оларды Алтан Нуур Уриянгхай деп атады. Алтайлықтар генетикалық тұрғыдан Уриянгхаймен туыс, ол Моңғолиядағы жалпы көршілес орат монғол этносы. Алтай 18 ғасырда Ресеймен байланысқа түсті. Патшалық дәуірінде Алтай Оирот немесе Ойрот деп те аталды (бұл атау Ойрат дегенді білдіреді және кейіннен Ойрот автономиялық облысы деп аталды). Атауы олардың 17 ғасырдағы Орат басқарған Джунгар хандығының бұрынғы азаматтары болуынан мұрагерлікпен алынған. Алтайлықтардың көбі орыстардың "отты су" деп аталатын водкасына тәуелді болып қалған. Дінге қатысты алтайлықтардың кейбірі шамандықты ұстанып, ал басқалары (XIX ғасырдың ортасынан басталған үрдіс бойынша) орыс православие шіркеуіне айналды. Алтай миссиясы "Алтай елшісі" деп аталатын Қасиетті Макарий Глухаревтің (1847 жылы қайтыс болған) басқаруымен дамыған. 1904 жылы осы халықтың арасында "Ак Жанг" немесе "Бурхан" деп аталатын мыңжылдықтар аралығындағы жергілікті дін қозғалысы пайда болды. 1917 жылға дейін Алтайда көптеген түрлі этникалық топтар бар деп саналған. 1917 жылғы революцияның өрлеуімен Алтай ұлтшылдары мен Социалистік революционерлер Ресей Федерациясының құрамына кірсе де, Алтай Конфедеративтік Республикасы (Каракорум Алтай облысы) деп аталатын бөлек Бурхан республикасын құруға тырысты. Олар сондай-ақ өз аумағын кеңейтіп, Дзюнар хандығының басқа да бұрынғы субъектілерін немесе тіпті Сібірдің барлық түркі халықтарын қамтитын үлкен Ойрот республикасын құруға үміттенді. Алтайдың көптеген басшылары Азамат соғысы кезінде меньшевиктерді қолдады. Большевиктердің жеңісінен кейін Алтайдың ұлттық мекені ретінде жеке Ойрот автономиялық облысы құрылды. 1940 жылдары, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Иосиф Сталиннің үкіметі Алтай ұлтшылдарын жапондықтарға қарсы деп айыптады. Соғыстан кейін "Ойрот" сөзі КСРО-дан бөлініп шыға алатын үлкен Ойрот мемлекеті идеясымен байланысты болғандықтан контрреволюциялық деп жарияланды. Осыған байланысты, облыс Горно-Алтай автономиялық облысы деп аталды. 1950 жылы Кеңес Одағының индустрияландыру саясаты мен осы аймақтың дамуы ресейліктердің осы республикаға едәуір көшіп келуіне әкеліп соқты, алтайлықтардың жалпы халық санының үлесі 50%-дан 20%-ға дейін азайды. 1990 жылы облыс автономиялы республика деп жарияланды, Горно-Алтай автономиялы Кеңес Социалистік Республикасы 1992 жылы Алтай Республикасы деп қайта аталды. XXI ғасырдың басында алтайлықтар Алтай Республикасының халқының 31% құрайды. Бүгінде алтайлықтардың ерекше мүдделерін Алтайдың солтүстік этностарының қауымдастығы білдіріп, қорғайды.
The Altai region came within the sphere of influence of the Scythians, Xiongnu, the Rouran Khaganate, the Turkic Khanganate, the Uyghur Empire, and the Yenisei Kyrgyz. According to one study in 2016, the Altaians, precisely some southern Altaians, assimilated local Yeniseian people which were closely related to the Paleo Eskimo groups. From the thirteenth to eighteenth century the Altai people were dominated politically and culturally by the Mongols. The origin of the southern Altaians can be traced during this period from the result of the mixing of Kipchak and Mongol tribes. Meanwhile, the Northern Altaians were a result of the fusion of Turkic tribes with Samoyeds, Kets and other Siberian groups. After the fall of the Zunghar Khanate in the 18th century, the Altaians were subjugated by the Qing Dynasty, which referred to them as Altan Nuur Uriyangkhai. Altaians are genetically related to the Uriyangkhai, which is a common neighbouring Oirat Mongol ethnic group in Mongolia. The Altai came into contact with Russians in the 18th century. In the tsarist period, the Altai were also known as Oirot or Oyrot (this name means Oirat and would later be carried on for the Oyrot Autonomous Oblast). The name was inherited from their being former subjects of the 17 th century Oirat led Dzungar Khanate. The Altai report that many of them became addicted to the Russians' vodka, which they called "fire water". With regard to religion, some of the Altai remained shamanists and others (in a trend beginning in the mid 19th century) have converted to the Russian Orthodox Church. The Altai mission was developed under Saint Makarii Glukharev († 1847), known as the 'Apostle to the Altai'. In 1904, a millenarian indigenist religious movement called Ak Jang or Burkhanism arose among these people. Prior to 1917 the Altai were considered to be made up of many different ethnic groups. With the rise of the 1917 revolution, Altai nationalists and Socialist Revolutionaries attempted to make a separate Burkhanist republic called the Confederated Republic of Altai (Karakorum Altai Region), although only as part of the Russian Federation. They also hoped to extend its territory to form a larger Oyrot republic that would include other former subjects of the Dzungar Khanate or even all Turkic peoples of Siberia. Many Altai leaders supported the Mensheviks during the Civil War. After the Bolshevik victory, a separate Oyrot Autonomous Oblast was established as a national home for the Altais. In the 1940s, during World War II, Joseph Stalin's government accused Altai nationalists of being pro Japanese. After the war, the word "Oyrot" was declared to be counterrevolutionary due to its associations with the idea of a larger Oyrot state that could secede from the USSR. Because of that, the oblast was renamed to Gorno Altai Autonomous Oblast. By 1950, Soviet industrialization policies and development in this area resulted in considerable migration of Russians to this republic, reducing the proportion of Altai in the total population from 50% to 20%. In 1990, the oblast was declared an autonomous republic, the Gorno Altai Autonomous Soviet Socialist Republic, which was renamed to the Altai Republic in 1992. In the early 21st century, ethnic Altaians make up about 31% of the Altai Republic's population. Today, the special interests of the Altaians are articulated and defended by the Association of Northern Ethnoses of Altai.
Тұрғын үйлер
Оңтүстік Алтайдың көпшілігі дәстүрлі түрде юрталарда өмір сүрді. Солтүстік Алтайдың көптеген тұрғындары көбінесе бүркеме мен қабықпен жасалған шоқ тәрізді шатырлы көпбұрышты үйлер салған. Алтайдың кейбір кишилері қайыңның қабықпен шатырланған, қабырғалары бүркеме немесе тақтайдан жасалған саз үйлерде тұратын. Телеуттер мен кейбір солтүстік алтайлықтар бұта немесе қабықпен салынған шоқ тәрізді үйлерде тұратын. Алтайдың отанына жақын жерде ресейліктердің ағылуымен ресейліктердің ықпалынан екі-төрт қабатты шатырлы үлкен күркелер құрылысының көбеюі болды. Киімдері: кең шымшықтары бар ұзын көйлек, шапан, теріден жасалған пальто. Сондай-ақ, көбінесе жүнді шапқыштар, биік ботинкалар мен қой терісінен жасалған пальто киетін.
Most of the Southern Altaians traditionally lived in yurts. Many Northern Altaians mainly built polygonal yurts with conic roofs made out of logs and bark. Some Altai Kizhi also lived in mud huts with birch bark gable roofs and log or plank walling. The Teleuts and a few Northern Altaians lived in conic homes made out of perches or bark. With the influx of Russians near the homeland of the Altaians, there was an increase of the construction of large huts with two to four slope roofs in consequence of Russian influence. Average clothing consisted of long shirts with wide breeches, robes, and fur coats. Other apparel often included fur hats, high boots, and sheepskin coats.
Ас мәзірі
Алтайлық тағамдар жылқы еті немесе қой етімен дайындалады. Алтайлықтардың тағамдары арасында бұғы, көкбауыр, мармот, ашытылған сүт, қаймақ (сұйылған сүттен), қан пудинг, сары май, қуырылған арпа ұны және кейбір көкөністер бар. Көпшілік ішімдіктерге арик (кумистен жасалған қатты арақ) жатады.
Altaian cuisine consists of soups of horseflesh or mutton. Dishes with gopher, badger, marmot, fermented milk, cream (from boiled milk), blood pudding, butter, fried barley flour, and certain vegetables are also staples of Altaian cuisine. Popular drinks include aryki (hard liquor made from kumis).
Тарих
Алтай шаманизмі мифология мен табиғаттан тыс жаратылыстарға бай. Халықтың құдайлары арасында жер астының құдайы Ерлік және тарихи Зунгар (Ойрат) хандары мен ежелгі аңыздар батырларының араласқан ерлігі бар Ойрот хан бар. Алайда көптеген көші-қон, қоныс аударулар, орыстардың болуы және олардың Ресей империясымен бірігуі нәтижесінде алтайлықтар үш әлемдік дінге тап болды: ислам, буддизм және христиандық. Алғашында алтайлықтар бұл діндерге немқұрайды қарады, кейде тіпті оларға қарсы болды. 1829 жылы аймақ Ресей империясының протектораты болғаннан кейін көп ұзамай аймақта (қазіргі Алтай Республикасы) православие миссиясы құрылды. Алтайлықтар көбінесе христиан дінін қабылдауға мәжбүр болды. XIX ғасырда моңғол буддасы моңғолдықтар арасында өз дінін таратуға тырысты. Буддистік миссионерлер алтайлықтарды ресейліктерге қарсы бірігуге шақырды. Алайда олардың қызметі мен уағыздауын Ресей үкіметі мен мәсіхші миссионерлер тоқтатты. Алтайлықтар арасында буддизмнің жетістігі аз болды, бірақ буддизмнің көптеген идеялары мен қағидалары алтайлықтардың рухани ойларына енді. Миссия мен оның миссионерлері бастапқыда мәдениет жағынан алтайлықтар мен олардың әдет-ғұрыптарына сезімтал және төзімді болды. Алайда, XIX ғасырдың аяғында орыс ұлтшылдығының өрлеуі православие христиан дінін русластыруға әкелді, ал Сібірдегі көбінесе орыс дінбасылары да идеологияны қабылдады. Бұл Сибірдің (соның ішінде алтайлықтардың) жерлестері мен олардың мәдениетіне деген төзімсіздікке әкелді. Бұл көптеген алтайлықтардың мәсіхшілікті қабылдамауына себеп болды, өйткені олар оны орыстардың жат діні деп қарастырды. Алайда Ресей билігі саяси және діни жағынан да қатаңдықты арттыра берді. немесе 86% (Алтаялық зерттеулер ғылыми-зерттеу институтының деректері бойынша) алтайлықтар "Алтай дініне" сенуді жалғастыруда: бурхандық, шаманизм және басқа да жергілікті рухани секталар мен дәстүрлер. Наталья Жуковскаяның айтуынша, алтай шаманизмі алтай халқының басым көпшілігінің ең жоғарғы діні болып табылады. Алтайлықтардың қазіргі діндарлығы үшін бурхандықтар мен шамандықтарға бөлінудің маңызы жоқ. Бірқатар зерттеулерге сәйкес, ХХІ ғасырдың басында дәстүрлі шамандар немесе классикалық бурхандықтар анти-шамандықтар болған жоқ. Негізгісі - бір "Алтай сенім" - бурхандықтың шаманизм және басқа да тайпалық нанымдар мен әдет-ғұрыптардың қалдықтарымен синтез түріндегі дәстүрлі этникалық дін.
Traditional Altaian shamanism is rich with mythology and supernatural beings. Popular deities included Yerlik, the god of the underworld and Oyrot Khan, a sagely and heroic figure who is a composite blend taken from historical Zungarian (Oirat) Khans and ancient legendary heroes. However, with many migrations, settlement changes, and the presence of the Russians and their eventual union with the Russian Empire, the Altaians encountered three world religions: Islam, Buddhism, and Christianity. At first, the Altaians were indifferent and at times even hostile to these faiths and their expansion. In 1829, an Orthodox mission was founded in the region (modern Altai Republic) soon after the region became a protectorate of the Russian Empire. Altaians were often forcefully converted to Christianity. Mongolian Buddhist missionaries attempted to spread the faith among the Altaians during the 19th century. The Buddhist missionaries also encouraged the Altaians to unite together against the Russians. However, their activities and preaching were suppressed by the Russian state and Christian missionaries. Buddhism made little headway among the Altaians but many Buddhist ideas and principles entered into Altaian spiritual thought. The mission and its missionaries were initially culturally sensitive and tolerant to the Altaians and their customs. However, the rise of Russian nationalism during the late nineteenth century caused the Russification of Orthodox Christianity and the mostly Russian clergy in Siberia also took up the ideology. This created intolerant views of the natives of Siberia (including the Altaians) and of their culture. This led to the rejection of Christianity by many Altaians who saw it as a foreign Russian religion. However, Russian rule continued to grow increasingly strict both politically and religiously. or 86 % (data of the Research State Institute of Altaic Studies) of the Altaians continue to profess "Altai Faith": Burkhanism, shamanism and other native spiritual cults and traditions. According to Natalia Zhukovskaia, the Altaian shamanism is supreme religion of the majority of the Altai people. In principle, the division into the Burkhanists and shamanists has ceased to be relevant for the contemporary religiosity of the Altaians. According to a number of studies, by the beginning of the 21st century, there were practically no traditional shamans or classical Burkhanists anti shamanists. The main one was the single "Altai Faith" —a traditional ethnic religion in the form of a synthesis of Burkhanism with the remnants of shamanism and other tribal beliefs and customs.