Кіріспе

Алтай халқы, сондай-ақ алтайлықтар - негізінен Ресейдің Алтай Республикасында тұратын Сібірдің жергілікті халықтарының түркі этносы. Алтайлықтардың бірнеше мыңы Монғолияда (Алтай таулары) және Қытайда (Алтай префектурасы, Шинжаң) тұрады, бірақ ресми түрде бөлек топ ретінде танылмайды және "Оираттар" атауымен монғолдардың бір бөлігі ретінде, сондай-ақ Қазақстанда олардың саны 200-ге жуық. Алдыңғы этнонимдер үшін Теле, Қара татар және Оираттар деген беттерді қараңыз. Солтүстік Юань династиясы кезінде олар Теленгид провинциясы деп аталатын әкімшілік аймақта билік жүргізді.

Тарих

Алтай аймағы скифтердің, шионгулардың, руран қағанатының, түркі қағанатының, ұйғыр империясының және енисей қырғыздарының ықпал ету аясына кірді. 2016 жылғы бір зерттеуге сәйкес, алтайлықтар, нақты айтқанда кейбір оңтүстік алтайлықтар, палеоэскимолық топтарға жақын болған жергілікті енисейліктерді ассимиляциялады. Алтай халқының саяси және мәдени дамуына 13 - 18 ғасырларда монғолдар ықпал етті. Оңтүстік алтайлықтардың шығу тегі осы кезеңде қыпшақ пен моңғол тайпаларының араласуынан басталған. Сол арада Солтүстік алтайлықтар түркі тайпаларының самоидтар, кеттер және басқа да Сібір топтарымен бірігуінің нәтижесі болды. 18 ғасырда Зунгар хандығының құлдырауынан кейін алтайлықтар Цинь әулетіне бағынды, олар оларды Алтан Нуур Уриянгхай деп атады. Алтайлықтар генетикалық тұрғыдан Уриянгхаймен туыс, ол Моңғолиядағы жалпы көршілес орат монғол этносы. Алтай 18 ғасырда Ресеймен байланысқа түсті. Патшалық дәуірінде Алтай Оирот немесе Ойрот деп те аталды (бұл атау Ойрат дегенді білдіреді және кейіннен Ойрот автономиялық облысы деп аталды). Атауы олардың 17 ғасырдағы Орат басқарған Джунгар хандығының бұрынғы азаматтары болуынан мұрагерлікпен алынған. Алтайлықтардың көбі орыстардың "отты су" деп аталатын водкасына тәуелді болып қалған. Дінге қатысты алтайлықтардың кейбірі шамандықты ұстанып, ал басқалары (XIX ғасырдың ортасынан басталған үрдіс бойынша) орыс православие шіркеуіне айналды. Алтай миссиясы "Алтай елшісі" деп аталатын Қасиетті Макарий Глухаревтің (1847 жылы қайтыс болған) басқаруымен дамыған. 1904 жылы осы халықтың арасында "Ак Жанг" немесе "Бурхан" деп аталатын мыңжылдықтар аралығындағы жергілікті дін қозғалысы пайда болды. 1917 жылға дейін Алтайда көптеген түрлі этникалық топтар бар деп саналған. 1917 жылғы революцияның өрлеуімен Алтай ұлтшылдары мен Социалистік революционерлер Ресей Федерациясының құрамына кірсе де, Алтай Конфедеративтік Республикасы (Каракорум Алтай облысы) деп аталатын бөлек Бурхан республикасын құруға тырысты. Олар сондай-ақ өз аумағын кеңейтіп, Дзюнар хандығының басқа да бұрынғы субъектілерін немесе тіпті Сібірдің барлық түркі халықтарын қамтитын үлкен Ойрот республикасын құруға үміттенді. Алтайдың көптеген басшылары Азамат соғысы кезінде меньшевиктерді қолдады. Большевиктердің жеңісінен кейін Алтайдың ұлттық мекені ретінде жеке Ойрот автономиялық облысы құрылды. 1940 жылдары, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Иосиф Сталиннің үкіметі Алтай ұлтшылдарын жапондықтарға қарсы деп айыптады. Соғыстан кейін "Ойрот" сөзі КСРО-дан бөлініп шыға алатын үлкен Ойрот мемлекеті идеясымен байланысты болғандықтан контрреволюциялық деп жарияланды. Осыған байланысты, облыс Горно-Алтай автономиялық облысы деп аталды. 1950 жылы Кеңес Одағының индустрияландыру саясаты мен осы аймақтың дамуы ресейліктердің осы республикаға едәуір көшіп келуіне әкеліп соқты, алтайлықтардың жалпы халық санының үлесі 50%-дан 20%-ға дейін азайды. 1990 жылы облыс автономиялы республика деп жарияланды, Горно-Алтай автономиялы Кеңес Социалистік Республикасы 1992 жылы Алтай Республикасы деп қайта аталды. XXI ғасырдың басында алтайлықтар Алтай Республикасының халқының 31% құрайды. Бүгінде алтайлықтардың ерекше мүдделерін Алтайдың солтүстік этностарының қауымдастығы білдіріп, қорғайды.

Тұрғын үйлер

Оңтүстік Алтайдың көпшілігі дәстүрлі түрде юрталарда өмір сүрді. Солтүстік Алтайдың көптеген тұрғындары көбінесе бүркеме мен қабықпен жасалған шоқ тәрізді шатырлы көпбұрышты үйлер салған. Алтайдың кейбір кишилері қайыңның қабықпен шатырланған, қабырғалары бүркеме немесе тақтайдан жасалған саз үйлерде тұратын. Телеуттер мен кейбір солтүстік алтайлықтар бұта немесе қабықпен салынған шоқ тәрізді үйлерде тұратын. Алтайдың отанына жақын жерде ресейліктердің ағылуымен ресейліктердің ықпалынан екі-төрт қабатты шатырлы үлкен күркелер құрылысының көбеюі болды. Киімдері: кең шымшықтары бар ұзын көйлек, шапан, теріден жасалған пальто. Сондай-ақ, көбінесе жүнді шапқыштар, биік ботинкалар мен қой терісінен жасалған пальто киетін.

Ас мәзірі

Алтайлық тағамдар жылқы еті немесе қой етімен дайындалады. Алтайлықтардың тағамдары арасында бұғы, көкбауыр, мармот, ашытылған сүт, қаймақ (сұйылған сүттен), қан пудинг, сары май, қуырылған арпа ұны және кейбір көкөністер бар. Көпшілік ішімдіктерге арик (кумистен жасалған қатты арақ) жатады.

Тарих

Алтай шаманизмі мифология мен табиғаттан тыс жаратылыстарға бай. Халықтың құдайлары арасында жер астының құдайы Ерлік және тарихи Зунгар (Ойрат) хандары мен ежелгі аңыздар батырларының араласқан ерлігі бар Ойрот хан бар. Алайда көптеген көші-қон, қоныс аударулар, орыстардың болуы және олардың Ресей империясымен бірігуі нәтижесінде алтайлықтар үш әлемдік дінге тап болды: ислам, буддизм және христиандық. Алғашында алтайлықтар бұл діндерге немқұрайды қарады, кейде тіпті оларға қарсы болды. 1829 жылы аймақ Ресей империясының протектораты болғаннан кейін көп ұзамай аймақта (қазіргі Алтай Республикасы) православие миссиясы құрылды. Алтайлықтар көбінесе христиан дінін қабылдауға мәжбүр болды. XIX ғасырда моңғол буддасы моңғолдықтар арасында өз дінін таратуға тырысты. Буддистік миссионерлер алтайлықтарды ресейліктерге қарсы бірігуге шақырды. Алайда олардың қызметі мен уағыздауын Ресей үкіметі мен мәсіхші миссионерлер тоқтатты. Алтайлықтар арасында буддизмнің жетістігі аз болды, бірақ буддизмнің көптеген идеялары мен қағидалары алтайлықтардың рухани ойларына енді. Миссия мен оның миссионерлері бастапқыда мәдениет жағынан алтайлықтар мен олардың әдет-ғұрыптарына сезімтал және төзімді болды. Алайда, XIX ғасырдың аяғында орыс ұлтшылдығының өрлеуі православие христиан дінін русластыруға әкелді, ал Сібірдегі көбінесе орыс дінбасылары да идеологияны қабылдады. Бұл Сибірдің (соның ішінде алтайлықтардың) жерлестері мен олардың мәдениетіне деген төзімсіздікке әкелді. Бұл көптеген алтайлықтардың мәсіхшілікті қабылдамауына себеп болды, өйткені олар оны орыстардың жат діні деп қарастырды. Алайда Ресей билігі саяси және діни жағынан да қатаңдықты арттыра берді. немесе 86% (Алтаялық зерттеулер ғылыми-зерттеу институтының деректері бойынша) алтайлықтар "Алтай дініне" сенуді жалғастыруда: бурхандық, шаманизм және басқа да жергілікті рухани секталар мен дәстүрлер. Наталья Жуковскаяның айтуынша, алтай шаманизмі алтай халқының басым көпшілігінің ең жоғарғы діні болып табылады. Алтайлықтардың қазіргі діндарлығы үшін бурхандықтар мен шамандықтарға бөлінудің маңызы жоқ. Бірқатар зерттеулерге сәйкес, ХХІ ғасырдың басында дәстүрлі шамандар немесе классикалық бурхандықтар анти-шамандықтар болған жоқ. Негізгісі - бір "Алтай сенім" - бурхандықтың шаманизм және басқа да тайпалық нанымдар мен әдет-ғұрыптардың қалдықтарымен синтез түріндегі дәстүрлі этникалық дін.