Кіріспе

1987 жылғы фильм Төртінші хаттама - Майкл Кейн мен Пирс Броснанның қатысуымен түсірілген 1987 жылғы британдық суық соғыстың тыңшы фильм. Джон Маккензи режиссерлік еткен бұл фильм Фредерик Форсайттың 1984 жылғы "Төртінші протокол" романының желісі бойынша түсірілген.

Сюжет

1968 жылы ядролық қаруды таратпау үшін Шығыс-Батыс келісімшарты жасалды. Оның бір тармағы - Төртінші хаттамада ядролық қаруды мақсатқа беймәдени жеткізуге тыйым салынады. МИ5 офицері Джон Престон жаңа жыл қарсаңында британдық үкімет өкілі Джордж Беренсонның үйіне кіріп, онда болмауы тиіс бірқатар құпия НАТО файлдарын табады. Ол өзінің зерттеулерін ағылшын құпия қызметінің жоғары лауазымды қызметкері, сер Найджел Ирвинге, ол ақпараттың ағып кетуін қадағалайды. Престонның құжатты қайтарып алудың рұқсат етілмеген әдісі МИ5 директоры Брайан Харкорт Смитті ұялтады, ал оның бағынбауы үшін жаза ретінде Престон "Аэропорттар мен порттарға" жіберіледі. КГБ офицері майор Валерий Петровскийді КГБ басшысы генерал Говоршин Ұлыбританияға тапсырмамен жібереді. Говоршиннің бағыныстысы Павел Борисов өзінің ескі досы генерал Евгений Карповқа өзінің бөлімінің ресурстары мен адамдарынан айырылып қалғаны туралы, әсіресе оның жұлдызды офицері Петровский туралы шағымданады. Карпов тыныш тергеп, Петрофскийдің төртінші хаттаманы бұзатын, жалған жалау ретінде атом құрылғысын құрастыру және жарыту жөніндегі тапсырмасын біледі. Бұл оқиға жақын маңдағы әскери базада болған америкалық ядролық апат болып көрінуі керек, бұл британдық-американдық қарым-қатынасты бұзады және Кеңес Одағының пайдасына сайлау алдында антиядролық қозғалысты күшейтуді көздейді. Глазго қаласында порт күзетшісінен қашып бара жатқан совет теңізшісін жүк көлігі соқты. Мәйіттің ішінде Престон полоний дискісін табады, ол тек бомбаның детонаторының құрамына ғана пайдалы болуы мүмкін. Ол Харкорт Смитке хабарлайды, бірақ дереу тоқтатылады, өйткені Харкорт Смит Престон МИ5-ке қайта оралу үшін жалған оқиға жасап жатыр деп санайды. Престонға МИ5 директоры Сер Бернард Хемингс, сондай-ақ Харкорт Смиттің нұсқауларын бұзып жүрген Ирвиннің сенімдері артады. Престон жұмысқа кіріседі және ақырында танымал чех КГБ агенті Винклермен кездеседі және оны әуежайдан аңдып жүреді. Осы арада Петровский КГБ агенті Ирина Васильевнамен кездеседі, ол оның әйелі болып жүр. Оның басшылығымен олар контрабандалық заттардан құрылғыны құрастырады және ол оны келісілгендей екі сағатқа кешіктіреді. Петрофскийге беймәлім, Васильевна өзінің бұйрықтарын орындап, кідіртуді нөлге қайтарады. Петрофскиймен жыныстық қатынасқа түскеннен кейін, ол өзін жою үшін өзінің құпия орденімен танысады және оны екі жүзділік туралы ескертуге тырысады, бірақ ол оны өлтіреді. Кейін Петрофский Винклермен байланысқа шығады. Престон оны Ипсвичке дейін іздеп, жоғалтып, қайтадан табады. Престон ақырында Петровскийдің нысанасы RAF Baywaters екенін түсінеді және базаның жанында орналасқан Петровскийдің үйін анықтайды. Петрофский бомбаны іске қосуға кіріскенде, ол бірінші рет таймерді тексеріп, өзіне сатқындық жасалғанын түсінеді. Сол сәтте SAS тобы үйге шабуыл жасайды және күрес кезінде Престон Петровскийді жеңіп, әрекетсіз етеді. Престонның ашуына орай, SAS командасының бірі Петровскийді өлтіреді, кейін ол мұны істеу үшін бұйрық алғанын түсіндіреді. Хемингстің жерлеу рәсімі кезінде Престон Ирвиннің генерал Карповпен жасырын кездесуін көреді. Престон КГБ агенті Винклер оны іздеуді жеңілдететін курьер ретінде қолданылғанда және Петровскийді жауапқа алу үшін ұстап алмастан өлтірген кезде күдікті болды. Ол Говоршиннің беделін кеміту Ирвин мен Карповқа да пайда әкеледі деп болжады (олардың екеуіне де мансабын сақтап қалудың бәрі маңызды екенін білдірді). Престон оларды ашудың еш пайдасын көрмейді және олардың циникалық билік ойынына деген жеккөрушілігін білдіргеннен кейін кетеді (Ирвин Карповты Престонды бақылайтындарына жасырын сендіреді, өйткені олар оны жас ұлымен қайта қосылуын бақылайды).

Өндіріс

Майкл Кейн романның қолжазба жобасын оқып, Форсайтқа бірге фильм түсіруді ұсынды. Олар Джордж Аксельродты сценарий жазуға, ал Джон Франкенхаймерді режиссерлікке жалдады, бірақ қаржыны таба алмады. Аксельрод пен Франкенхаймер жобадан шығып кетті, Форсайт сценарийді өзі жазды және олар жаңа продюсер мен режиссерді алды.

Романнан айырмашылықтары

Фильм Ким Филбидің өлтірілуімен басталады, ол операцияны жоспарлаған, өйткені ол көп біледі. Кітапта ол басты кейіпкер болып қала береді. Фильм Престонның Беренсонның үйіне кіріп, оны сатқын ретінде әшкерелеуімен басталады. Романда Jim Rawlings, кәсіби ұры, Беренсонның пәтерінен зергерлік бұйымдарды ұрлайды. Осы процесте ол портфель ішінен құпия құжаттардың заңсыз көшірмелерін табады. Патриотикалық азамат ретінде ол оларды алып, МИ-5-ге жасырын түрде жібереді. Роулингс кейіпкері фильмнен алынып тасталады және ұрланған зергерлік бұйымдарды жоюдың қосымша сюжеті жалғастырылмайды. Фильмде зергерлік бұйымдарды Престон алады, ал Ирвин Беренсонға қайтарады. Романда, зергерлік бұйымдар Роулингстің қоршауымен бұзылып, кейіннен қоршау үшін жұмыс істейтін алмаз жылтыратушыдан азаптап, өлтіргеннен кейін алынып тасталады. Беренсонның байланыс адамдары цирконий тастарынан жасалған зергерлік бұйымдардың көшірмесін жасап, оларды кейіннен өз банкіне тұрақты түрде салады. Кітаптың саяси сюжеті лейбористік партияның жалпы сайлауда жеңіске жетуіне және партияның коммунистік басқаруына мүмкіндік беруіне мүмкіндік берді. Фильмде Престонның Оңтүстік Африкадағы Ян Марайс туралы тергеуіне қатысты кітаптың үлкен бөлігі алынып тасталады. Кітаптағы құрастырушының кейіпкері ер адам, бірақ тегі бірдей. Ол төсекте оқ атудың орнына орманда мойнын сындырып өлтіреді. Романда кеңес теңізшісіне көше қарақшылары шабуыл жасайды, кейін аурухананың ең жоғарғы қабатынан секіріп, өз-өзіне қол жұмсайды, ал фильмде оны жүк көлігі соқтырады. Кітапта Беренсон туралы оқиға атомдық жоспармен байланысты, өйткені ол Ирвинге Карповка операцияны бұзғанын білдіретін жалған хабар жіберудің жолын ұсынады. Карпов, жанжалдан қорқып, Престонға Петровскийді табуға көмектесу үшін өзінің ең нашар агенті Винклерді жібереді, ал алмасу үшін Ирвин кез-келген жанжалдың басылып кетуін қамтамасыз етеді деп үміттенеді. Бұл тақырып өз үкіметтері ішіндегі қауіпті оппортунизмге қарсы жұмыс істейтін барлау қызметіне қарсы адамдардың арасындағы тыныш байланыс туралы. Фильмнің соңы Ирвин мен Карповтың мансабына көмектесу үшін әлдеқайда циникалық ынтымақтастық жасағанын білдіреді. Сэр Найджл Ирвин - бұл кітаптағы әлдеқайда оңды түрде ұсынылған кейіпкер, ол Престонды қолдайды, өйткені ол оның қабілеттерін шын жүректен құрметтейді, КГБ-ны соғысқа бармай-ақ (кітапта Престон мұны фильмде көрсеткен ашудың орнына жұмсақ ұнжырғасы түсіп) жеңілдету үшін Петровскийді өлтіреді және Престонға жеке секторда табысты жұмыс табуға мүмкіндік береді. Брайан Харкорт Смит фильмде де, кітапта да менмен, бірақ фильм оны соңғы үштен бір бөлігінде елемеді. Кітапта оның Петровскиймен жағдайды дұрыс қолданбауы МИ-5 басшыларын оның бас директор болып тағайындалуын тоқтатуға мәжбүр етеді, ал ол ашуланып банкте жұмыс істеуге кетеді.

Кассалық жинақ

Фильмнің дебюті No. 4 фильмнің билеттер сатылымы 3,6 миллион долларға жетті. Ұлыбританияда ол 766 413 фунт стерлингті құрады.

Сыни жауап

Rotten Tomatoes 21 сыншыдан алынған пікірлер негізінде фильмге 67% баға берді. The Globe and Mail'дің кино сыншысы Джей Скотт "фильм көңілді, бірақ ешқашан маңызды емес. Кейде ол материалдан жоғары көтеріледі, себебі Пирс Броснан жыланның дене температурасы бар қылмыскер ретінде өте тиімді. Басқаша айтқанда, бұл "Мисс-импосибил" секілді ғана, "гласность" дәуіріне арналған". Скотт Майкл Кейннің тамаша өнерін мақтады, бірақ "роль оған "Шыбыртқышының" (1986) әкесін бейнелеуде ұсына алған үш өлшемнің біреуін ғана көрсетуге мүмкіндік береді. "Halliwell's Film and Video Guide" журналы оны "өте білікті, бірақ қандай да бір ескі шпиондық триллер" деп сипаттап, мүмкін болатын төрт жұлдыздың бірін берді. Ол туралы "Дейли вариетти" газетінде: "Бұл оқиғаның жақсы мини-сериалға айналуы мүмкін еді" деп жазылған.