Кіріспе

Харлинген (Харлинген) – Нидерландының солтүстігінде, Фрисландия провинциясындағы муниципалитет және қала.

Кемежай

Харлинген Фризеланд жағалауының төбесінде, Вадден теңізіне сәл кіріп жатқан жерде орналасқан. Харлингеннің орналасқан жері Вадден теңізі арқылы жүзуге болатын табиғи су жолдарына іргелес. Осының арқасында қала әлі де теңіздік мінезге ие. Дегенмен, Вадден теңізіндегі орналасуы Харлингенге келу-кетуді әрдайым шектеп келген. Қазіргі кезде ең ірі желкенді кемелер Харлингенге жете алады, бірақ тарихта бұлай болған емес.

Туризм

Харлингеннің орталығында көптеген ескерткіш ғимараттар бар. Жалпы алғанда, орталық ерекше архитектуралық орта (beschermd stadsgezicht) деп саналады. Вадден теңізінде орналасқандығымен және Харлинген портынан шығатын тарихи, аз суға жүзетін желкенді кемелердің көп санының үйлесімі, қаланың Фризеландтағы туризм орталығы болуына себеп болады. Әкімдік осы тартымдылықтардың арасындағы байланысты күшейту жұмыстарын жүргізуде, осылайша туризмнің толыққанды дамуына қол жеткізуді көздейді.

Қоғамдық көлік

Харлинген Лиуварденнен келген темір жол желісінде екі станцияға ие. Rederij Doeksen компаниясы Харлингеннен Влиланд және Тершеллинг Вадден аралдарына бағытталған паромдарды іске қосады.

Орта ғасырлар

Харлинген – балық аулау және кеме қатынасының ұзақ тарихы бар қала. Тарихи тұрғысынан алғанда, бұл қала Франекерден батысқа қарай екі сағаттық жолмен орналасқан. Деректерге сәйкес, қала қабырғалармен қоршалғанға дейін қала құқығын алған. 1462 жылы елді мекеннің көп бөлігі өрттен қирады. Харлинген Веткоперлер мен Ширингерлер соғыстарына қатысқан. 1496 жылы Ширингер партиясын қолдаған Франекер тұрғындары, еш күтпеген жерден, нашар бекітілген қаланы басып алды. Гронингендіктер Харлинген мен Веткоперлерді қолдады және бұрын теңіз жағасында берік қамал салған болатын, бірақ шабуыл салдарынан оны жоғалтып қойды. 1498 жылы Саксония герцогы Альберт III Ширингер партиясын қолдау үшін Харлингенге келді және сол жерде жаңа қамал салды, осылайша Харлингеннің бекініс құрылысы басталды.

Ерте заманауи кезең (15001800)

Ерте заманауи кезеңнің алғашқы маңызды оқиғасы 1543 жылы бекітілген қаланың алғашқы кеңеюі болды. Сегіз жылдық соғыстың (1566–1648) бастапқы кезеңдерінде көптеген діни қашқындар Харлингенге қоныстанды. Олардың көпшілігі протестанттық баптист тармағы – меннониттер еді. 1579 және 1580 жылдары бұл қаланың екінші ірі кеңеюіне әкелді, нәтижесінде Алменум ауылы қала шегіне кірді. Алменум Фризияның христиан тарихында ерекше орынға ие. 1597 жылы үшінші кеңею орын алды. Ол ескі қала қабырғаларының, су жағасындағы екі дөңгелек мұнарадан басқа, бұзылуына әкелді. Оның орнына топырақтан жасалған жаңа қамалдар салынды. Онда шығыс жағында бес бекініс болды және айналасындағы ауылды су басуға мүмкіндік болды. 1645 жылы Фризеланд адмиралтействосы Харлингенге көшірілді. Бұрын 1597 жылы Докумда құрылған болатын. Бұл адмиралтействода он кеңесші болды: Фризеландтан төртеу, Гельдерландтан, Утрехттен, Голландиядан және Оверайсселден бір-бір, ал Гронингеннен екеу. 1770 жылы Nieuwe Haven-дегі адмиралтейство ғимараты бірнеше іргелес қоймалармен бірге өртенді. 1791 жылға дейін олар қайта салынбады. Реформациядан кейін Нидерланд протестант шіркеуінің екі шіркеуі болды: Алменумдағы «Харлингеннің күмбезі» деп аталатын шіркеу және кішкентай Wester Kerk. Көптеген меннониттердің екі пасторы болды. Лютерандардың өз шіркеуі болды. Католиктердің құпия шіркеуі болды, ол заңды болғанмен, жасырын болуы керек еді. Қала әкімшілігі Оуд-Хавеннің оңтүстік жағында орналасқан. Оның артында салмақтау үйі және жақын жердегі Коренбюрс – астық саудасы жүзеге асырылатын ғимарат болды. Қалада үш мұғалімі бар латын мектебі болды. Кедейлердің балаларына арналған жетімдер үйі немесе паналау орны да болды. 18 ғасырдың соңында Харлинген шамамен 7500 тұрғыны бар Фризеландтың екінші ірі қаласы болды. Қала саудаға үлкен тәуелді болды. Балтық теңізінен саудагерлер астық, ағаш, зығыр, қымыз, шайыр, қарақұмық және басқа да кеме жүруге қажетті заттар әкелді. Харлингенге көп мөлшерде шарап та әкелінді. Бұл тауарлар провинцияның барлық аймақтарына, сондай-ақ Гронинген провинциясына жеткізілді. Импорттың нәтижесінде жақын маңдағы желмен жұмыс істейтін бірнеше пилорамалар құрылды. Харлинген мыналарды экспорттады: май, ірімшік, бұршақ, жылқы, ірі қара және қой. Жануарлар Харлингеннен Голландияға және тіпті Нидерланд Республикасының шегінен тыс жерлерге тасымалданды. Өнеркәсіп саласында тұрғындар желкендер, бомбазин, Velours d'Utrecht, жіп және т.б. жасады. Қаланың жанында көп мөлшерде тұз өндірілді. Шатырлар, табақтар мен ыдыстар жасау үшін бірнеше шеберханалар болды. Харлингенде әйнек пештері де болды. Бұл алғашқы өнеркәсіптік кәсіпорындардың дамуына себепкер болған фактор – шөпті су арқылы Харлингенге арзан бағамен тасымалдау мүмкіндігі еді. Балық аулау да халықтың өмір сүрудің тұрақты тәсілі болды. Осы сауда мен өнеркәсіптің бірнеше себебі болды. Біріншісі – Харлингенге жалғасқан Вадден теңізіндегі кеме жүруге қолайлы табиғи арналар. Екіншісі – 1597 жылы үшінші қала кеңеюімен едәуір жақсартылған порт құрылысы. Сол кезде қала шегінде Nieuwe Haven және Oude Buitenhaven салынды. Buitenhaven екі бөгетімен Вадден теңізіне қарай созылып тұрды. Бұл Харлингеннің порты екенін білдірді. Алайда, ауыр жүк тасымалдайтын көптеген кемелер Buitenhaven-ге кірмес бұрын, қала алдындағы жолда немесе портта ауыстырудан өтуі керек болды. Харлингендегі теңіз шаруашылығының үшінші себебі – Вестергоның барлық суы Nieuwe және Oude Haven шығатын екі шлюз арқылы Вадден теңізіне құйылатындығы еді. Бұл Вадден теңізіндегі арналардың сақталуына кепілдік берді. Сонымен қатар, қала Вестерго каналдарындағы су деңгейін бақылауға мүмкіндік берді. Олардың ең маңыздысы Харлингеннен Франкерге, содан кейін Лиуварденге дейінгі Харлингнертреквейт болды, оның көп бөлігі кейіннен ван Харинксмаканальдың бір бөлігіне айналды. 1640 жылдары Харлинген және Лиуварден муниципалитеттері Харлингертреквейт бойымен жол салды. Бұл қаланың арт жағына сенімді және жиі тасымалдауға мүмкіндік берді. 18 ғасырда Харлингеннен Амстердамға және кері бағытта күнделікті қайық қатынасы болды.

19 ғасыр

Харлинген порты 19 ғасырда маңыздылығын сақтап келді. 1820 жылдары Amsterdamsche Stoomboot Maatschappij компаниясы Амстердам-Гамбург бағытында Харлингенде тоқтап тұрды. Бұл кейіннен жойылғанмен, Харлинген Амстердамға бу кемелерімен жүзе тасымалын жалғастырды. Бу кемелері, әсіресе Англияға ауыл шаруашылығы өнімдерін экспорттауға жаңа мүмкіндіктер ашты. 1846 жылға қарай бұл Фризия экономикасы үшін өте маңызды болды және кеме компаниялары арасында күшті бәсекеге әкелді. Біраз уақыттан соң Санкт-Петербург пароход компаниясы Лондонға экспортты бақылауға алды. Тірі мал экспорттау бу кемелерінің арқасында жеңілдеді, себебі мал тұтыну орталығына жақын жерде сойылуы тиіс болды. 1870 жылға қарай General Steam Navigation Company (GSNC) компаниясы Лондон мен Харлинген арасында мал тасымалын жүзеге асырды. 1876 жылдың сәуір айында GSNC Петербург пароход компаниясының кемелерін сатып алып, бәсекелесін жойды. 1896 жылы Харлингенге бағыты GSNC-нің ең табысты бағыттарының біріне айналды. 1890 жылдардың соңында осы бағыттағы GSNC кемелері салқындату жүйелерімен жабдықталды. Бұл Фризияның танымал сүт өнімдерін, әсіресе майды тасымалдау кезінде зақымдануды азайтуға мүмкіндік берді. Харлинген-Ньювешанс темір жолы 1863 және 1868 жылдар аралығында салынды, бұл Лиуварден және Гронинген станциялары оңтүстікке қосылғанға дейін болды. Бұл Харлинген портының маңыздылығымен байланысты болуы мүмкін. Кейін Харлинген жергілікті жеңіл темір жол желісіне қосылды. 1904 жылдан 1935 жылға дейін Солтүстік Фризеланд темір жолында жолаушылар тасымалы жүргізілді, ал жүк тасымалы 1938 жылдың қаңтарына дейін жалғасты. Белгілі голланд жазушысы Саймон Вестдик Харлингенде дүниеге келді және туған қаласын шығармаларында Ларинген деп бейнеледі. АҚШ-тағы Техас штатындағы Харлинген қаласы осы қаланың құрметіне аталған, өйткені Техас қаласына алғашқы қоныс аударушылардың көп бөлігі Харлингеннен келген.