Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Харлинген (Харлинген) – Нидерландының солтүстігінде, Фрисландия провинциясындағы муниципалитет және қала.
Harlingen (; ) is a municipality and a city in the northern Netherlands, in the province of Friesland.
Кемежай
Харлинген Фризеланд жағалауының төбесінде, Вадден теңізіне сәл кіріп жатқан жерде орналасқан. Харлингеннің орналасқан жері Вадден теңізі арқылы жүзуге болатын табиғи су жолдарына іргелес. Осының арқасында қала әлі де теңіздік мінезге ие. Дегенмен, Вадден теңізіндегі орналасуы Харлингенге келу-кетуді әрдайым шектеп келген. Қазіргі кезде ең ірі желкенді кемелер Харлингенге жете алады, бірақ тарихта бұлай болған емес.
Harlingen is located on a tip of the Friesland coast that sticks out a bit into the Wadden Sea. Harlingen's location is adjacent to some natural navigable routes through the Wadden Sea. This makes that the town still has a maritime character. However, the location on the Wadden Sea has always put limits on traffic to Harlingen. Even though the largest sailing ships can now reach Harlingen, this was not the case historically.
Туризм
Харлингеннің орталығында көптеген ескерткіш ғимараттар бар. Жалпы алғанда, орталық ерекше архитектуралық орта (beschermd stadsgezicht) деп саналады. Вадден теңізінде орналасқандығымен және Харлинген портынан шығатын тарихи, аз суға жүзетін желкенді кемелердің көп санының үйлесімі, қаланың Фризеландтағы туризм орталығы болуына себеп болады. Әкімдік осы тартымдылықтардың арасындағы байланысты күшейту жұмыстарын жүргізуде, осылайша туризмнің толыққанды дамуына қол жеткізуді көздейді.
The center of Harlingen has many monumental buildings. As a whole, the center is a protected view (beschermd stadsgezicht). In combination with its location on the Wadden Sea and the large fleet of historical shallow draught sailing vessels that operate out of Harlingen, this makes the town a center for tourism in Friesland. The municipality works to improve the connection between these attractions so the tourism can grow to its full potential.
Қоғамдық көлік
Харлинген Лиуварденнен келген темір жол желісінде екі станцияға ие. Rederij Doeksen компаниясы Харлингеннен Влиланд және Тершеллинг Вадден аралдарына бағытталған паромдарды іске қосады.
Harlingen is served by two stations on the railway line from Leeuwarden. Rederij Doeksen operate ferries to the Wadden islands of Vlieland and Terschelling that depart from Harlingen.
Орта ғасырлар
Харлинген – балық аулау және кеме қатынасының ұзақ тарихы бар қала. Тарихи тұрғысынан алғанда, бұл қала Франекерден батысқа қарай екі сағаттық жолмен орналасқан. Деректерге сәйкес, қала қабырғалармен қоршалғанға дейін қала құқығын алған. 1462 жылы елді мекеннің көп бөлігі өрттен қирады. Харлинген Веткоперлер мен Ширингерлер соғыстарына қатысқан. 1496 жылы Ширингер партиясын қолдаған Франекер тұрғындары, еш күтпеген жерден, нашар бекітілген қаланы басып алды. Гронингендіктер Харлинген мен Веткоперлерді қолдады және бұрын теңіз жағасында берік қамал салған болатын, бірақ шабуыл салдарынан оны жоғалтып қойды. 1498 жылы Саксония герцогы Альберт III Ширингер партиясын қолдау үшін Харлингенге келді және сол жерде жаңа қамал салды, осылайша Харлингеннің бекініс құрылысы басталды.
Harlingen is a town with a long history of fishing and shipping. Historically, it was a two hour walk west from Franeker. It supposedly received city rights before it was walled. In 1462 most of the settlement was lost to a fire. Harlingen was involved in the Vetkopers and Schieringers wars. In 1496 the inhabitants of Franeker, which supported the Schieringer party, conquered the lightly fortified city by surprise. Those of Groningen supported Harlingen and the Vetkopers, and had previously built a strong castle near the sea, but due the surprise it was lost. In 1498 Albert III, Duke of Saxony landed in Harlingen to support the Schieringer party and founded a new castle at the same place, which started the fortification of Harlingen.
Ерте заманауи кезең (15001800)
Ерте заманауи кезеңнің алғашқы маңызды оқиғасы 1543 жылы бекітілген қаланың алғашқы кеңеюі болды. Сегіз жылдық соғыстың (1566–1648) бастапқы кезеңдерінде көптеген діни қашқындар Харлингенге қоныстанды. Олардың көпшілігі протестанттық баптист тармағы – меннониттер еді. 1579 және 1580 жылдары бұл қаланың екінші ірі кеңеюіне әкелді, нәтижесінде Алменум ауылы қала шегіне кірді. Алменум Фризияның христиан тарихында ерекше орынға ие. 1597 жылы үшінші кеңею орын алды. Ол ескі қала қабырғаларының, су жағасындағы екі дөңгелек мұнарадан басқа, бұзылуына әкелді. Оның орнына топырақтан жасалған жаңа қамалдар салынды. Онда шығыс жағында бес бекініс болды және айналасындағы ауылды су басуға мүмкіндік болды. 1645 жылы Фризеланд адмиралтействосы Харлингенге көшірілді. Бұрын 1597 жылы Докумда құрылған болатын. Бұл адмиралтействода он кеңесші болды: Фризеландтан төртеу, Гельдерландтан, Утрехттен, Голландиядан және Оверайсселден бір-бір, ал Гронингеннен екеу. 1770 жылы Nieuwe Haven-дегі адмиралтейство ғимараты бірнеше іргелес қоймалармен бірге өртенді. 1791 жылға дейін олар қайта салынбады. Реформациядан кейін Нидерланд протестант шіркеуінің екі шіркеуі болды: Алменумдағы «Харлингеннің күмбезі» деп аталатын шіркеу және кішкентай Wester Kerk. Көптеген меннониттердің екі пасторы болды. Лютерандардың өз шіркеуі болды. Католиктердің құпия шіркеуі болды, ол заңды болғанмен, жасырын болуы керек еді. Қала әкімшілігі Оуд-Хавеннің оңтүстік жағында орналасқан. Оның артында салмақтау үйі және жақын жердегі Коренбюрс – астық саудасы жүзеге асырылатын ғимарат болды. Қалада үш мұғалімі бар латын мектебі болды. Кедейлердің балаларына арналған жетімдер үйі немесе паналау орны да болды. 18 ғасырдың соңында Харлинген шамамен 7500 тұрғыны бар Фризеландтың екінші ірі қаласы болды. Қала саудаға үлкен тәуелді болды. Балтық теңізінен саудагерлер астық, ағаш, зығыр, қымыз, шайыр, қарақұмық және басқа да кеме жүруге қажетті заттар әкелді. Харлингенге көп мөлшерде шарап та әкелінді. Бұл тауарлар провинцияның барлық аймақтарына, сондай-ақ Гронинген провинциясына жеткізілді. Импорттың нәтижесінде жақын маңдағы желмен жұмыс істейтін бірнеше пилорамалар құрылды. Харлинген мыналарды экспорттады: май, ірімшік, бұршақ, жылқы, ірі қара және қой. Жануарлар Харлингеннен Голландияға және тіпті Нидерланд Республикасының шегінен тыс жерлерге тасымалданды. Өнеркәсіп саласында тұрғындар желкендер, бомбазин, Velours d'Utrecht, жіп және т.б. жасады. Қаланың жанында көп мөлшерде тұз өндірілді. Шатырлар, табақтар мен ыдыстар жасау үшін бірнеше шеберханалар болды. Харлингенде әйнек пештері де болды. Бұл алғашқы өнеркәсіптік кәсіпорындардың дамуына себепкер болған фактор – шөпті су арқылы Харлингенге арзан бағамен тасымалдау мүмкіндігі еді. Балық аулау да халықтың өмір сүрудің тұрақты тәсілі болды. Осы сауда мен өнеркәсіптің бірнеше себебі болды. Біріншісі – Харлингенге жалғасқан Вадден теңізіндегі кеме жүруге қолайлы табиғи арналар. Екіншісі – 1597 жылы үшінші қала кеңеюімен едәуір жақсартылған порт құрылысы. Сол кезде қала шегінде Nieuwe Haven және Oude Buitenhaven салынды. Buitenhaven екі бөгетімен Вадден теңізіне қарай созылып тұрды. Бұл Харлингеннің порты екенін білдірді. Алайда, ауыр жүк тасымалдайтын көптеген кемелер Buitenhaven-ге кірмес бұрын, қала алдындағы жолда немесе портта ауыстырудан өтуі керек болды. Харлингендегі теңіз шаруашылығының үшінші себебі – Вестергоның барлық суы Nieuwe және Oude Haven шығатын екі шлюз арқылы Вадден теңізіне құйылатындығы еді. Бұл Вадден теңізіндегі арналардың сақталуына кепілдік берді. Сонымен қатар, қала Вестерго каналдарындағы су деңгейін бақылауға мүмкіндік берді. Олардың ең маңыздысы Харлингеннен Франкерге, содан кейін Лиуварденге дейінгі Харлингнертреквейт болды, оның көп бөлігі кейіннен ван Харинксмаканальдың бір бөлігіне айналды. 1640 жылдары Харлинген және Лиуварден муниципалитеттері Харлингертреквейт бойымен жол салды. Бұл қаланың арт жағына сенімді және жиі тасымалдауға мүмкіндік берді. 18 ғасырда Харлингеннен Амстердамға және кері бағытта күнделікті қайық қатынасы болды.
The first significant event of the early modern period was the first expansion of the fortified town in 1543. During the opening phases of the Eighty Years' War (1566–1648) a lot of religious fugitives settled in Harlingen. Many of these were Mennonites, a baptist branch of Protestantism. In 1579 and 1580 this led to a second major expansion of the town, which brought the village of Almenum into the city perimeter. Almenum holds a special place in the Christian history of Frisia. In 1597 a third expansion followed. It led to the demolition of the old city walls, except for two round towers on the water front. A more modern system of earthen fortifications replaced it. It had five bastions on the east side and the ability to inundate most of the surrounding countryside. In 1645, the Admiralty of Friesland was moved to Harlingen. It had previously been established in Dokkum in 1597. This admiralty had ten councilors: four from Friesland; one each from Gelderland, Utrecht, Holland, and Overijssel; and two from Groningen. In 1770 the admiralty building on the Nieuwe Haven burned down together with a number of adjacent warehouses. These had not been rebuilt by 1791. After the reformation, the Dutch Protestant Church had two churches; the church called the "Dome of Harlingen" in Almenum, and the smaller Wester Kerk. The many Menonites, had two ministers. The Lutherans had their own church. The Catholics had a clandestine church, which was legal, but had to remain discreet. The town hall was on the southern side of the Oude Haven. Behind it was the Weigh house and nearby the Korenbeurs a building where the grain trade took place. The town had a Latin school with three teachers. There was an orphanage or shelter for the children of the poor. In the later 18th century, Harlingen was the second city of Friesland with about 7,500 inhabitants. The city was heavily dependend on trade. From the Baltic, it merchants brought cereals, timber, flax, hemp, pitch, tar, and other shipping necessities. Harlingen also imported a lot of wine. All these goods were forwarded through the whole province as well as to Groningen province. The imports also led to the foundation of multiple wind powered sawmills in the vicinity. Harlingen exported: butter, cheese, peas, beans, horses, cattle, and sheep. The animals were embarked at Harlingen and shipped to Holland and even outside of the Dutch Republic. As regards industry, the inhabitants made sails, bombazine, Velours d'Utrecht, yarn, etc. Near the city a lot of salt was made. There were several works for roof tiles and for saucers and dishes. Harlingen also had some lime kilns. These early industrial enterprises relied on the fact that peat could cheaply be transported over water to Harlingen. Fishing was another steady means of existence for the population. All this trade and industry had multiple causes. The first consisted of the natural navigable trenches in the Wadden Sea that connected to Harlingen. The second were the harbor works, which were greatly improved with the third city expansion in 1597. At that time, the Nieuwe Haven and the Oude Buitenhaven were created, both within the city limits. The Buitenhaven stuck out into the Wadden Sea with two dams. It meant that Harlingen was a port. However most of the heavily loaded ships had to transload on the roadstead or harbor before the town, before they could enter the Buitenhaven. The third reason for the maritime activity in Harlingen was that the whole of Westergoa discharged its water on the Wadden Sea via two locks that exited in the Nieuwe and Oude Haven. This was somewhat of a guarantee that the trenches in the Wadden Sea would remain in place. It also allowed the city to control the water level in the canals of Westergo. The most important of these was the Harlingertrekvaart from Harlingen to Franeker and then to Leeuwarden, most of which would later become part of the van Harinxmakanaal. In the 1640s, the municipalities of Harlingen and Leeuwarden constructed a towpath along the Harlingertrekvaart. This allowed for reliable and frequent transport to the town's hinterland. In the 18th century, there was a daily connection by boat from Harlingen to Amsterdam and vice versa.
19 ғасыр
Харлинген порты 19 ғасырда маңыздылығын сақтап келді. 1820 жылдары Amsterdamsche Stoomboot Maatschappij компаниясы Амстердам-Гамбург бағытында Харлингенде тоқтап тұрды. Бұл кейіннен жойылғанмен, Харлинген Амстердамға бу кемелерімен жүзе тасымалын жалғастырды. Бу кемелері, әсіресе Англияға ауыл шаруашылығы өнімдерін экспорттауға жаңа мүмкіндіктер ашты. 1846 жылға қарай бұл Фризия экономикасы үшін өте маңызды болды және кеме компаниялары арасында күшті бәсекеге әкелді. Біраз уақыттан соң Санкт-Петербург пароход компаниясы Лондонға экспортты бақылауға алды. Тірі мал экспорттау бу кемелерінің арқасында жеңілдеді, себебі мал тұтыну орталығына жақын жерде сойылуы тиіс болды. 1870 жылға қарай General Steam Navigation Company (GSNC) компаниясы Лондон мен Харлинген арасында мал тасымалын жүзеге асырды. 1876 жылдың сәуір айында GSNC Петербург пароход компаниясының кемелерін сатып алып, бәсекелесін жойды. 1896 жылы Харлингенге бағыты GSNC-нің ең табысты бағыттарының біріне айналды. 1890 жылдардың соңында осы бағыттағы GSNC кемелері салқындату жүйелерімен жабдықталды. Бұл Фризияның танымал сүт өнімдерін, әсіресе майды тасымалдау кезінде зақымдануды азайтуға мүмкіндік берді. Харлинген-Ньювешанс темір жолы 1863 және 1868 жылдар аралығында салынды, бұл Лиуварден және Гронинген станциялары оңтүстікке қосылғанға дейін болды. Бұл Харлинген портының маңыздылығымен байланысты болуы мүмкін. Кейін Харлинген жергілікті жеңіл темір жол желісіне қосылды. 1904 жылдан 1935 жылға дейін Солтүстік Фризеланд темір жолында жолаушылар тасымалы жүргізілді, ал жүк тасымалы 1938 жылдың қаңтарына дейін жалғасты. Белгілі голланд жазушысы Саймон Вестдик Харлингенде дүниеге келді және туған қаласын шығармаларында Ларинген деп бейнеледі. АҚШ-тағы Техас штатындағы Харлинген қаласы осы қаланың құрметіне аталған, өйткені Техас қаласына алғашқы қоныс аударушылардың көп бөлігі Харлингеннен келген.
Harlingen's port remained significant in the 19th century. Already in the 1820s, the Amsterdamsche Stoomboot Maatschappij made a stop at Harlingen part of her Amsterdam Hamburg line. While this was later omitted, Harlingen would retain a steam powered line to Amsterdam. Steam powered ships opened some new opportunities, especially for the export of agricultural products to England. By 1846 this was very important for the Frisian economy and led to severe competition between the shipping lines. After some time, the St. Petersburg Steamship Company came to dominate the export to London. The export of life cattle was much easier with steam boats and became important because cattle had to be slaughtered near the place of consumpton. By 1870 the General Steam Navigation Company (GSNC) also had a regular cattle line between London and Harlingen. In April 1876 GSNC acquired the boats of the Petersburg Steamship Company and thus elimated this competitor. In 1896 the route to Harlingen was one of GSNC's most profitable lines. In the late 1890s, the GSNC ships on this line got cooling facilities. This allowed the export of the famous Frisian dairy products, especially butter with even less damage during transport. The Harlingen–Nieuweschans railway was constructed between 1863 and 1868, before either Leeuwarden station or Groningen station got a connection to the south. This might have been related to the importance of the harbor of Harlingen. Later on Harlingen got a connection to a local light rail train service. From 1904 to 1935 there was a passenger service on the North Friesland Railway, freight being carried until January 1938. The famous Dutch writer Simon Vestdijk was born in Harlingen and used to depict his hometown in his writings as Lahringen. The town of Harlingen, Texas, in the United States is named after this city because many of the original settlers of the Texas town came from Harlingen.