Кіріспе

Протестанттық реформация кезінде әйелдердің мәртебесіне Киелі кітапты зерттеу қатты әсер етті, өйткені реформация қоғамның қандай болуы керектігін зерттеу үшін сауаттылықты және Киелі кітапты зерттеуді алға тартты. Бұл әйелдердің өмірлеріне қандай тармақтардың зерттеліп, талқыланғанына байланысты жақсы да, жаман да әсер етті. Киелі кітапты қарапайым адамдар үшін зерттеу идеалы әйелдердің сауаттылығын және білімін арттырды, және көптеген әйелдер Реформация кезінде қоғамдық пікірталасқа қызығушылығы және қатысуымен танылды. Алайда, әйелдер үндемеуі керек деген Киелі кітаптың өсиеті бойынша, олардың дауыстары жиі басылып тұрды. Әйелдер монастырларының жойылуы әйел мен ананың рөлі әйел үшін қалған жалғыз идеалға айналды.

Білім

Реформация қоғамның Құдай алдында қандай болу керектігін зерттеу үшін сауаттылықты және Киелі кітапты халық тілінде зерттеуді алға тартты. Ал енді тек дінбасылар ғана емес, қарапайым халық та Киелі кітапты зерттеуге шақырылды. Әйелдер де әртүрлі деңгейде сауаттылық пен Киелі кітапты зерттеуге шақырылды, олар балалары мен күйеулеріне Киелі кітапқа негізделген ықпал етуі керек. Осыдан кейін қыздарды мектепке оқыту және әйелдерді сауатты ету бірте-бірте кең таралды. Мысалы, 1571 жылы швед шіркеуінің жарлығымен қыздарды да, ұлдарды да білім алуға міндетті етті. Киелі кітап зерттеулері әйелдердің жағдайына әртүрлі әсер етті, бұл қандай жазба орындары зерттеліп, қалай түсіндірілгеніне байланысты. Кейбір жағдайларда әйелдерге пайдасы тиді, өйткені олар әйелдердің еркектерге тең екендігін көрсететін үзінділерді тапты. Ал басқа жағдайларда, Киелі кітаптың әйелдерді жек көретін жерлері баса айтылғанда, керісінше болды. Реформация кезінде әйелдердің идеалы әйелдердің үнсіз және мойынсұнғыш әйелдер мен аналар болуы керек, олар үй шаруасына және бала күтіміне арналған. Әйелдерді оқытудың мақсаты неке туралы түсінік пен үй шаруасына үйрену болды. Әйелдер бала-шағаға қамқорлық жасауды, үй шаруасын атқаруды, отбасына киім тігуді, мал бағуды үйренген.

Неке

Реформация діни қызметкерлер, монахтар мен монахтар үшін ерлі-зайыптысыздықты жойды, ал ерлер мен әйелдер үшін некеге отыруды идеалдық жағдай ретінде ұсынды. Ер адамдар әлі де діни қызметкер бола алатын болса, әйелдер енді монах бола алмады, ал әйелдің жалғыз дұрыс рөлі неке болып саналды. Сондықтан некеге деген көзқарас идеалды болып, әйелдердің некедегі рөлі Киелі кітап зерттеулерінің аясында зерттелді. Киелі кітапта әйелдің рөлі күйеуінің серігі ретінде қарастырылды, бірақ ол әрқашан күйеуінің бағыныстысы болды. Күйеулер бойсұнуды талап етті, ал әйелдер өз әрекеттерінде шектеулер қойылды. Кейбір жағдайларда реформа еркектердің көп әйел алуына әкелді, өйткені еркектер үшін көп әйел алу Киелі кітапта жол берілген. Гессендік Елизавета ағасы Филипптің жасырын қос жұбайлылығын әшкереледі. Филипп I реформатор Мартин Лютердің мақұлдауымен қос әйелге үйленген.

Монахинялардың некелері

Реформация кезінде әйелдер монастырларын жою және бұрынғы монахтардың некелесуі жаңа құбылыс болды. Монастырлар жабылғаннан кейін монафиктерге өз отбасыларына қайтуға немесе үйленуге ресми түрде рұқсат етілді. Бұрынғы монах Катарина фон Бораның мысалы ең танымал, ол реформатор Мартин Лютерге үйленген. Бұған тағы бір мысал: бұрынғы абысы Шарлотта Бурбон, бұрынғы абысы Катарина фон Циммерн Фраумюнстер аббатшылығыннан Цюрихте және бұрынғы абысы Биргитта Ботольфсдоттер Швециядағы Вадстена аббатшылығынан. Шарлотта Бурбондық, отбасымен өз еркіне қарсы монах болуға мәжбүр болған, монастырьдан Пфальц протестанттық электоратына қашып кетті және 1575 жылы протестант Вильгельм Үнсізге, Оранж принсіне үйленді. Бұрынғы монахтар бұрынғы монахтарға үйленген жағдайлар болды, мысалы швед монахтары Ингеборг Акесдоттер швед реформасынан кейін лютеран діни қызметкері болған бұрынғы монах Ханс Классон Кеккеместерге үйленген. Алайда, монахтардың некелесуі әлі де көпшілік арасында даулы болып қала берді. Бұл некелерді реформаторлар ресми түрде көтермелегенмен, олар іс жүзінде діни қызметкерлер, монахтар мен монахтар бойдақ болудың қасиеттілігіне сенумен өскен жұртшылықта даулы болып көрінді. Кейбіреулер Катарина фон Бораны өзі сияқты діни қызметкерлерге үйленген әйелдер үшін, сондай-ақ ресми ілімге қарамастан, монастырьларын тастап кеткен бұрынғы монахтар үшін қорқынышты үлгі деп санады.

Пастордың әйелі

Монастырлар жойылғаннан кейін әйелдерге шіркеуде пастордың әйелі ретінде жаңа бейресми қызмет берілді. Көп жағдайда діни қызметкерлер үйленуіне рұқсат етілместен бұрын бірге тұрған әйелдерімен некелеседі. Бұған мысал ретінде католик діни қызметкері Куратус Петрус (Пер Джоенсон) мен оның үй шаруасындағы сүйіктісі Анна Пехрсенерс модер арасындағы неке болды, олармен оның екі ұлы болды: оған және басқа швед діни қызметкерлеріне Реформация енгізілгеннен кейін үй шаруасындағы сүйіктілерімен некеге тұру бұйырылды. Діни қызметкерлердің некелері қоғамдағы жаңа рөлдің, яғни пастордың әйелі рөлінің нормасын белгіледі. Пастордың әйелі қоғамдағы әйелдердің жаңа рөлі болды, онда пастордың әйелі күйеуінің еншілес мүшелерінің әл-ауқатын қамтамасыз етуі керек еді. Жаңа құбылыс қиындықтар тудырды, өйткені пастор өзінің пасторлық үйіне ие болған жоқ, сондықтан жесірі оның өлімінен кейін өзін қамтамасыз етудің мүмкіндігісіз қалды. Германия мен Скандинавия елдерінде бұл проблема жесірлерді сақтау деп аталатын құбылысқа әкелді, онда жаңадан тағайындалған пастор өзінің алдыңғысының жесіріне үйленуі керек еді.

Қоғамдық және кәсіби рөлі

Реформация кезінде қолға алынған Киелі кітапты зерттеу мен сауаттылықты арттыру әйелдердің жағдайына әсер етті, өйткені зайырлы әйелдер бұрын әдебиет жазушылар ретінде танымал болды. Кальвинист Энн Локк - ағылшын тіліндегі алғашқы сонетті жариялаған аудармашы және ақын. Реформация арқылы дамыған үй шаруасындағы әйелдердің идеалдарына қарамастан, әйелдер өздерінің таптарына байланысты әртүрлі рөлдерді атқара берді. Кейбір әйел бизнесмендер Реформация кезінде дін қызметкерлерінің меншігін секуляризациялаудан пайдаланды, олардың еркек әріптестері де солай істеді. Анна Карлсдоттер (ж. 1552) - ата-бабаларының шіркеуге берген садақаларын қайтарып алған ақсүйек әйел. Мыс пен темірді сәтті саудаға шығарған саудагер Анна Таскомакаре де реформация кезінде діни қызметкерлердің меншігін зайырлы етуден пайда көрді.

Әйел билеушілер мен реформация

Өздерінің билік құрған кезінде өз мемлекеттерінде реформалар жүргізіп, тіпті пайдасын тигізген әйел билеушілердің мысалдары бар. Мұндай мысалдардың бірі 1540-1545 жылдары регент болған кезінде Брансвик Каленберг Геттингеннің герцогинясы Брансвик Каленберг Геттингеннің реформациясын енгізген Бранденбургтің Елизаветасы және регенттік кезінде өз иелігінде реформацияны қолдаған Барбара фон Вертхайм болды. Тағы бір мысал - Наварраның королевасы Жоанна III, ол Наваррада реформацияны енгізді. Ол сондай-ақ Франциядағы гугенот соғыстары кезінде француз гугеноттарының көшбасшысы болды және Реформация кезінде протестантизмде үлкен рөл атқарды. Цвинглиге қолдауды императордың өкілі және Цюрихтің іс жүзіндегі билеушісі Фраумюнстердің абысыны Катарина фон Циммерн көрсетті, ол Цюрихте Реформацияны табысты енгізуде және осылайша Цвинглидің протестантизмін Еуропада таратуда маңызды рөл атқарды. Әйел билеушілерден басқа, күшті әйелдер реформациялардың қамқоршысы болды және өздері билеуші болмаған кезде де өз ықпалын пайдасына қолданды. Англия королі Генрих VIII-нің әйелі король Анна Болейн өзінің бірінші әйелі Арагонның Екатеринасынан күйеуінің ануляциясын қабылдамағанына қарамастан, корольдің оған үйленуіне байланысты ағылшын реформациясының жанама себебі ғана емес, ол сол кезде Англиядағы протестантизмнің қамқоршысы ретінде тікелей әрекет етті. Францияда Маргарет Валуа Ангулем протестанттарды қорғағаны үшін әйгілі болды, Рене Франция және Наварра Изабелла Рохан виконтесі.

Саясат және меценаттық

Реформация кезінде әйелдердің рөлі талқылау тақырыбына айналған кезде, әйелдердің саяси күші, сондай-ақ әйелдердің басқа салаларда дұрыс Киелі кітаптағы орны талқылау тақырыбына айналды. Әйелдердің билігі мен саясаттағы әйелдердің рөлі кейбір протестанттық реформаторлар үшін даулы болды, ең танымал Джон Нокстің "Әйелдердің айбынды полкіне қарсы кернейдің бірінші жарылысы" кітабында. Сол кезде Шотландия мен Англияны әйелдер басқарды. Еуропада болған кезінде Нокс бұл мәселе туралы Джон Кальвин мен Генрих Буллинджермен талқылады. Нокс гинархияны табиғатқа қайшы деп санаса, Кальвин мен Генрих жағдай талап еткенде әйелдердің билік етуі дұрыс деп санайды.

Діндік мәртебе

Әйелдер Еуропаның барлық жерінде реформацияға қатысуға тырысты. Реформация Киелі кітапты зерттеуді жақтағандықтан, бұл даулы болды, және Реформациядағы әйелдердің дауыстары көбінесе басылды, олардың жазбалары жойылды, өйткені Киелі кітаптағы әйелдер үндемеуі керек деген жарлықтан. Осыған қарамастан, көптеген әйел протестант реформаторлары белгілі, ал кейбір ер реформаторлардың әйелдердің қоғамдық пікірталасқа қатысуына қарсылық білдірмегендігі белгілі. Реформатор Джон Кальвин діни тақырыптар туралы пікірлерін білу үшін бірнеше ақсүйек әйелдермен сөйлескенімен танымал болды.

Реформашы әйелдер

Әйелдер Реформацияға белсенді түрде қатысқандығы белгілі. Олар 1566 жылы Амстердамдағы иконалық тәртіпсіздіктерге қатысқан атақты Вейн Оккерс сияқты иконалық тәртіпсіздіктерге қатысушылар ретінде төменгі деңгейде, бұл әйелдерге қарама-қарсы жақта, католик шіркеулері мен иконаларын қорғаушылар ретінде, мысалы, Энгель Корсендохтер сияқты. Бұл құлшынысты мысалдарды олардың замандастары мақтады. Реформация кезінде әйелдердің басшы лауазымдарға және жоғары деңгейлерге, мысалы теологияға қатысуына қатысты жағдай қиындады. Реформация кезінде қарапайым халықты Киелі кітапты зерттеуге және Құдайдың сөзін түсіндіруге шақырған кезде, әйелдер де қоғамдық пікірталасқа араласты. Алайда әйелдердің уағыздау немесе жариялау материалы әйелдерге үйрету немесе уағыздауды бұрмалаған Пауылға (1 Тімотеге 2: 1115) қатысты сөздерге тікелей қарсы тұрды, сондықтан барлық жариялаған әйелдер өз әрекеттерін ақтауы керек деп санайды. Бұл діннің жалғыз ерекшелігі анабаптистер дінінде әйелдерге шіркеуде уағыздауға рұқсат етілді. Англияның Елизавета I әйел болғандықтан, Парламент оны Англия шіркеуінің Жоғарғы Басшысы емес, Англия шіркеуінің Жоғарғы Губернаторы етіп тағайындады. Ол елизаветалық діни қонысты дамытып, бүгінгі Англия протестанттық шіркеуі болып қалыптастырды. Реформация протестант аймақтарында әйелдердің некеден тыс өмір сүрген жалғыз балама рөлі - монастырға кіру енді қол жетімді емес, дегенмен кейбір монастырьлар Реформацияға ерікті түрде қатысты. Мысалы, Мекленбургтік Екатеринаның католиктік күйеуіне қарсы шығып, Мюнстербергтік Урсулаға және басқа да монахтарға лютерандық кітаптарды жасырын түрде әкелуін таңдағаннан кейін, Урсула (1528 жылы) монахтар үйін тастау себептерін негіздейтін 69 мақала жариялады. Оның жазбалары Мартин Лютерге жеткенімен, олар 1596 жылдан 1900 жылға дейін Index Librorum Prohibitorum-да тізімделген. Әйелдердің жазған еңбектері мен жазбаларының көпшілігі олардың хаттарынан немесе сенімдері туралы сұрақталған әйелдердің куәліктері арқылы дәлелденген. Реформация кезінде әйелдердің берген куәліктерін ер адамдар жазғанын атап өту керек. Киелі кітапта әйелдің үнсіз болуы туралы айтылған идеалға қарамастан, әйелдер Реформация кезінде қоғамдық пікірталасқа жазушылар ретінде қатысты, мысалы Аргула фон Грумбах пен Мари Дентьер. Элизабет Круцигер Мартин Лютердің досы және Реформация дәуіріндегі алғашқы әйел гимн жазушы болды. 1590 жылы Гессендегі Кристина "Гайстлише Псалм мен әндер" атты жырлар кітабын шығарды. Олимпия Фулвия Мората грек және латын тілдерінде еркін сөйлесе алды және жасөспірім кезінде Цицерон мен Кальвиннің еңбектері туралы дәріс берді. Оның еңбектері қайтыс болғаннан кейін жарық көрді және Индекске енгізілді. Магдалена Хеймер өзінің жазбалары Index Librorum Prohibitorum тізіміне енгізілген алғашқы әйел болды. Бастауыш сынып оқушылары үшін педагогикалық еңбектер жинағын шығарды, сондай-ақ өлеңдер жазды. Лютерандық ақын Катарина Регина фон Грейфенберг Контрреформация кезінде Австриядағы үйінен жер аударылды.

Монастырлар мен монахтар

Реформация кезінде әйелдердің рөліндегі ең үлкен өзгерістердің бірі - әйелдер үшін монастырларды жабу болды, ол сол кезге дейін әйелдерге әйел мен ананың рөлін алмастыратын. Реформаторлар әйелдерді әйел және ана ретінде қарастырған, ал монахтар монастырдан шығып, үйленуге шақырылған. Монастырлар жабылған жерлерде протестант әйелдерінің толық уақытты діни рөлге ие болу мүмкіндігі жойылды. Ерлер әлі де діни қызметкер бола алатын болса, әйелдер үшін ең қолайлы рөл тек әйелдің рөлі болды. Монастырлар жабылып, жаңа мүшелерді қабылдауға тыйым салынды, ал қазіргі мүшелерге қаласа, үйленуге немесе өз отбасыларына оралуға рұқсат етілді. Іс жүзінде ерлер мен әйелдер монастырларына қатысты кейбір айырмашылықтар болды. Монахтар көп жағдайда бірден монастырьлардан шығарылған, ал монахтар өмір бойына бұрынғы монастырлық ғимараттарда тұруға рұқсат етілген, бірақ олар жаңа мүшелерді қабылдамаған. Бұл, әрине, әйелдерге өздерін асырау қиын болғандықтан, егер олар сол кездегі ерлер үстемдік еткен қоғамда құлантаза шығарылса, бұған байланысты болды. Тағы бір себеп - монахтар монах болудан бұрын ақсүйектердің қатарынан шыққандықтан, олар ықпалды адамдармен туысқан. Бұған мысал ретінде Швециядағы монастырларды жоюды қарастырамыз, онда реформациядан кейін бірнеше онжылдықтар бойы әйелдер монастыры өмір сүрді, мысалы, Врета абатханасы, онда соңғы монахтар 1582 жылы қайтыс болды, ал Вадстена абатханасы, соңғы монахтар 1595 жылы көшіп кетті, реформация енгізілгеннен кейін жарты ғасырдай уақыт өткен соң. Бұл үрдісті монахтар реформациялаған кездің өзінде барлық елдерде байқауға болады. Англияда Шафтсбери абатшылығының абысы Элизабет Зуч пен Уилтон абатшылығының абысы Сессили Боденхэм екеуіне де монахтармен бірге жәрдемақы берілді, ал Швецияда Ско абатшылығының бұрынғы монахтары мемлекеттік жәрдемақымен өмір сүрді, сондай-ақ қыздар мектебіне басшылық етті. Шотландияда да осыған ұқсас жағдай болды, Перттегі Эльхо монастырының приоресі Евфемия Лесли 1560 жылы реформация енгізілгеннен кейін өз монахтарының экономикалық қолдауы мен зейнетақысын қамтамасыз етті; Исландияда Рейнистадаркластурдың абысыны Сольвейг Рафнсдотир және оның монахтары жабық монастырда өмір бойы тұруға рұқсат етілді; Норвегияда, 1537 жылы Баке аббатшылығы ресми түрде жабылып, монахтар кем дегенде 1561 жылға дейін қалды; Финляндияда, 1527 жылы Нэдендал аббатшылығы жабылып, монахтар елу жыл бойы қалды; және Данияда, Марибо аббатшылығы 1536 жылы жабылып, монахтар 1551 жылға дейін қалды, содан кейін аббат үйді тұрмысқа шықпаған әйелдер үшін лютерандық дүниежүзілік канонисттер үйіне айналдырды. Сондықтан да монахиняларды өздерінің монастырларынан күштеп шығару жиі кездеспейді, бірақ бұл орын алды. Мұндай оқиғалар Женевада болды, онда монахиня Жанна де Юсси Женевадағы Кедейлер монастырының монахинялары Реформация енгізілген кезде қаланы тастап кетуге мәжбүр болғанын жазды; сондай-ақ Нидерландыда Реформация Голландияның Тәуелсіздік соғысы кезінде болған кезде; Тер Хаж аббатшылығының абыстайлары Амальберга Вос және Луиза Хансенс монахиняларды эвакуациялауға және иконокластармен бұзылған және қиратылған аббатханадан қашуға мәжбүр болды. Мартин Лютер үйленуге ниеттенген жоқ, бірақ бұрынғы монах Катарина фон Бора оны үйленуі жақсы идея болатынына сендірді. Оның орташа бай болғаны және сыра пісіріп, сатуға үй лицензиясы болғандықтан, ол Лютерді қаржылай қолдауға мүмкіндік алды. Мартин Лютердің өзі үйреткендей, "әйел үйде тұрып, үй шаруасына, сыртқы істерді басқаруға құқы жоқ адам ретінде қарау керек". Кейбір монастырлар (мысалы, Уэльзен қаласына жақын Эбсторф монастырі мен Бурсфельдедегі Бурсфельде монастыры) лютерандық христиан дінін қабылдады. Анна II, Кведлинбургтің абысы, өзінің аймақтарында реформаны енгізу үшін ханшайым абысы ретінде өзінің айтарлықтай құқығынан бас тартты. Бұл протестанттық монастырлар damenstift деп аталды. Бүгінде әйелдер үшін ашылған үш тек әйелдер лютерандық ордендер - Communität Casteller Ring, Марияның қыздары және Марияның евангелистік бауырластығы. Communität Christusbruderschaft Selbitz аралас болса да, ол толығымен әйелдер.