Кіріспе

1094 жылы Шотландия королі Доннхад мак Маэль Колуим (қазіргі гэль тілінде: Donnchadh mac Mhaoil Chaluim; ағылшыншасы Дункан II; шамамен 1060 – 12 қараша 1094) – Шотландия королі болған. Ол Малкольм III (Máel Coluim mac Donnchada) мен оның бірінші әйелі Ингибиорг Финнсдоттирдің ұлы, Торфинн Сигюрдссонның жесірі.

Ерте өмір

Дунканның анасының жеке басын Оркней сагасы береді, ол Малкольм мен Ингибиоргтың некесін жазып, кейін «олардың ұлы – Шотландия королі Дункан, Уильямның әкесі» дейді. Дункан II өзінің атын Шотландияның I Дунканынан алған. Алайда, шотланд және ағылшын жылнамашыларының бастапқы деректерінде Ингибиорг есім аталмайды. Ол Малкольмның күйеу баласы болған немесе шіркеу мойындамаған некеде болған болуы мүмкін. Вильгельм Малмсбери Дунканды Малкольм III-нің заңсыз ұлы деп атайды. Бұл пікір ортағасырлық бірқатар түсіндірушілерге әсер етті, олар да Дунканды заңсыз бала деп санады. Дегенмен, бұл мәлімдеме – Малкольмның Маргареттен тараған ұрпақтарының Дунканның ұрпақтары – Мейк Уильямдердің талаптарын жоққа шығаруға бағытталған үгіт. 1072 жылы Дунканды Вильгельм Жеңімпазға кепіл ретінде тапсырды. Ольстер жылнамасында «француздар Шотландияға барып, шотланд патшасының ұлын кепіл ретінде алып кетті» делінген (мұндағы «француздар» нормандықтарды білдіреді). Бұл оқиға Малкольм III пен Вильгельм арасындағы алғашқы қақтығыстың салдары болды. Англия корольдік отбасының соңғы еркек мүшесі Эдгар Этелинг 1068 жылы нормандықтардан қорғаныш іздеп Шотландияға қашып келді. Эдгар Вильгельмге қарсы күресте Малкольмның көмегін сұрады. 1071 жылы Малкольм Этелингтің қарындасы Маргаретке үйленгеннен кейін бұл қарым-қатынас нығайды. Шотландия мен Уэссекс патшалық үйлері арасындағы ресми байланыс және Малкольмның Солтүстік Англияға жасаған шабуылдары 1072 жылы Шотландияның оңтүстігіне толыққанды шабуыл жасаған Вильгельм үшін айқын қауіп тудырды. Малкольм Вильгельммен Абернетиде кездесті. Абернети шарты бойынша Малкольм Вильгельмге Англиядағы (Камбрия және Нортумбрия) жерлерін берді, бірақ Шотландияны емес. Деректер нақты болмаса да, келісімнің бір шарты Эдгар Этелингтің Шотландия сарайынан кетуі болуы мүмкін. Малкольмның үлкен ұлы Дунканды кепіл ретінде беру де келісімнің бір шарты болды. Дункан Вильгельм I-нің ағылшын-норман сарайында өсті, ол оның мәдениетімен, білімімен және институттарымен танысты. Ол нормандық рыцарь ретінде тәрбиеленді және Вильгельмнің жорықтарына қатысты. 1087 жылы Вильгельм қайтыс болды, ал оның ең үлкен тірі ұлы Роберт Куртоз Нормандия герцогы болды. Флоренция Ворчестердің айтуынша, Роберт Дунканды босатып, оны рыцарь атағына ие етті. Дункан Нормандия герцогтығынан кетуге рұқсат алды. Ол Роберттің інісі Вильгельм II-нің сарайына қосылуды жөн көрді. Оның әкесі, сол кезде көп ұлға ие болған, Дунканды қайтарып алуға тырыспады. Дунканның әкесі жағынан туған ағасы Эдвард оның жоқ кезінде мұрагер болып тағайындалды. Дункан өзінің асырап алған мәдениетінде қалуды жөн көрді, бұл 15 жылдық нормандық өмірдің әсерінен және жеке байлық пен даңққа ұмтылысынан болды, бірақ ол бір күні әкесі мен атасы сияқты Шотландияның патшасы болатынын ойлаған болуы мүмкін. Эдвард сол шайқаста қаза тапты. Малкольмның патшайымы Маргарет олардың өлімі туралы ұлы Эдгардан хабар алғаннан кейін бірнеше күннен кейін қайтыс болды. Соның салдарынан туған билік вакуумы Малкольмның кіші інісі Дональд III (Домналл Бан мак Доннхада) таққа отыруға мүмкіндік берді. Жаңа монарх «наразы жергілікті аристократияның» мүддесін білдірді, ол Малкольм мен Маргарет сарайына келген англосаксондықтар мен нормандықтарды қуды. 1094 жылы Дункан жалдамалы рыцарьдар мен жаяу әскерден тұратын үлкен армияға басшылық етті. Бұл сарбаздардың көптегені Нортумбриядан келген болуы мүмкін, бұл Дунканның Госпатрикпен туыстық байланысын көрсетеді. Жаздың басында Дункан өз армиясын Шотландияға басып кіргізді. Дональд өз жақтастары мен әскерлерін жұмылдырды. Соғыстың алғашқы кезеңі маусым айында өтті, нәтижесінде Дункан жеңіске жетті. Дональд Шотландияның таулы аймақтарына шегінуге мәжбүр болды. Дункан Сконде патша болып тағайындалды, бірақ оның қолдауы мен билігі Форт өзенінің солтүстігіне дейін созылмады. Оның билігі англо-нормандық одақтастарының болуына тәуелді болды. Вильгельм Малмсбери кейінірек Дунканның «қарындасы Дональдтың зұлымдығынан өлтірілгенін» хабарлады. Флоренция Ворчестер Дунканның өлтірілгенін мәлімдеді, бірақ кім өлтіргенін ешқашан айтпады. «Пикттер мен шотландтардың жылнамасында» (1867) 13-ғасырлық жазбада Дунканды Дональдтың сатқындығы арқылы Маэль Петер (Мальпедер) өлтіргені жазылған. Джон Фордун (14-ғасыр) оқиғаның жақсы белгілі нұсқасын жазды, онда Дункан «Монтехин шайқасында Мернс графының, Дональдтың алаяқтығы арқылы өлтірілді» делінген. Дункан II-нің жерленген жері туралы екі қайшы пікір бар. Бірі – оның Данфермлин аббаттығында жерленгені, екіншісі – Йона аралында жерленгені.

Интерпретация

Уильям Форбс Скене Дональд III пен Дункан II арасындағы қақтығысты «кельт және саксон мұрагерлік заңдары» арасындағы қақтығыс ретінде қарастырды. Яғни, бұл танистри және тұқым қуалайтын монархия арасындағы қақтығыс еді, Дональд бұрынғысында заңды мұрагер, ал Дункан мен оның бауырлары – кейінгісінде. Дональдтың қолдауы, басым көпшілігі гаэлдерден болған Шотландия халқынан шыққан болуы мүмкін. Оның жақтастары Малкольм III билігі тұсында Шотландияға келген көптеген англосаксондықтардың болуынан қорқыныш сезінген болуы керек. Малкольмның ұрпақтары «туғандықтан басқа барлық жағынан» англосаксондықтар еді. Олардың билікке талаптануы гаэлдер үшін кем дегенде алаңдатушы болды. Скене екі шетелдік билеушінің де осы қақтығыста өз рөлдерін атқарғанын айтты. Норвегияның Магнус III және оның флоты Ирландия теңізіндегі науқанда Аралы Корольдығына билігін орнатуға тырысты. Дональд III пен Магнус III арасындағы қақтығыстың болмауы олардың арасындағы одаққа нұсқауы мүмкін – Магнус Дональдтың таққа құқығын мойындап, ал Дональд аталған аймаққа қатысты Шотландияның барлық талаптарынан бас тартар еді. Дунканға Англияның Вильгельм II-і де қолдау көрсетті, оған «көптеген ағылшын және нормандық әскерлерді» берді. Дункан II-нің қысқа ғана билігі, өзінің қол астындағылардың қолынан қаза табуымен аяқталуы, оның танымалдылығының жоқтығын көрсетеді. Гаэлдердің көзқарасынан ол тақтан тонаушы еді. Оның жартылай бауыры Эдгар, Шотландия королі, Вильгельм II-нің араласуы арқасында ғана таққа отыра алды, оның талаптары тағы да көптеген гаэлдер тарапынан қарсылыққа ұшырады. Эдгардың жеңісінің маңызды салдары болды, өйткені Шотландия Корольдігінде англосаксондық заңдар, институттар мен үкімет нысандары қабылданып, «ағылшын патшалықтарын үлгі етіп» алынды. Дәуіт I (1124–1153 жылдары билеген) елге англо-нормандық институттарды енгізгенге дейін осылай болды. «Шотланд әдебиетінің Эдинбург тарихы: Колумбадан 1707 жылға дейін, одаққа дейін» кітабында Бенджамин Хадсонның Корольдік тарихы бар. Хадсон Дункан II өзінің билігін «қателіктің» құрбаны еткенін, өйткені шетелдік әскерлерін қайтарғаннан кейін өзінің қолдаушыларын жоғалтқандығын айтады. Ол Малкольм III және Әйгершінің ұрпақтары 13 ғасырға дейін таққа отыра алған себебінің бірі – ешқайсысы осы қателікті қайталаған жоқ екендігін айтады. Эдгардың он жыл бойы тақты сақтап қалуға сәттілік танытқанын атап өтеді, өйткені ол Вильгельм II және Генрих I сияқты саяси демеушілерінен көмекке тәуелді болды, олардың ресурстары Дональд III және оның жақтастарының мүмкіндіктерін асып түсті.

Мұра

Дунканның Этельредадан туған ұлы, Уильям Фиц Дункан, Дунканның жартылай бауырлары Александр мен Давидтің билік кезінде көрнекті тұлға болды. Уильям олардың билік ету мерзімінің бір бөлігінде олардың тағайындалған мұрагері болған сияқты. Оның ұрпақтары – мейк уиллеймдер кейінгі шотланд патшаларына қарсы түрлі көтерілістер ұйымдастырды. Соңғы қалған мейк уиллейм, Гилл Эскойбтың немесе оның ұлдарының бірінің нәресте қызы, 1229 немесе 1230 жылы өлім жазасына кесілді: "[О]сы Мак Уильямның қызы, анасының құрсағынан көп уақыт өтпеген, әділ болғандықтан, Форфар қаласында, базар алаңына қарап, жария етуден кейін өлім жазасына кесілді. Оның басы базардың айқыш тірегіне соғылып, миы шашырап кетті". Дункан II-нің сақталған жалғыз жарғысы Тиннингхэмді және оның төңірегіндегі жерді Дурхам монахтарына сыйлады. Жарғының куәгерлерінің арасында "Уигет" деген есімді адам болды. Бұл есім, мүмкін, ежелгі ағылшын тіліндегі "Wulfgeat" сөзінің берілісі, ол "Domesday Book"-та "Uviet" деп аударылған. Бұл есім Англияның орталық және оңтүстік аймақтарында кең таралған. 11 ғасырда Йоркширде осы есімді кем дегенде бір маңызды жер иесі болған. Г. У. С. Барроу бұл "Уигеттің" іс жүзінде Треверлен (қазіргі Дуддингстон) иегері, Ақ Увиет екенін айтады. Увиет корольдер Эдгардың (1097–1107 жылдары билеген), Александр I-нің (1107–1124 жылдары билеген) және Давид I-нің (1124–1153 жылдары билеген) жарғыларына қол қоюымен де белгілі. Ол ондаған жылдар бойы патшалық үйдің ішкі кеңістігімен тығыз байланыста болды, оның ұрпақтары Uviet(h)s, Eviot(h)s және Ovioths деп әртүрлі аталатын жер иеленуші династияларды құрды, олардың кейбір тармақтары 17 ғасырға дейін сақталды. Барроудың пікірінше, Ақ Увиет бастапқыда Дункан II-нің серігі ретінде Шотландияға келген, және екеуі де Уильям II сарайындағы амбициялы рыцарь ретінде ұқсас өмір жолынан өткен. Дунканның жартылай бауырларына үздіксіз қолдау көрсетуі, олардың Дункан құрған қолдаушылар шеңберіне ие болғанын көрсетеді.

Беделі

Джордж Бьюкененнің тарихы Дунканның Шотландия халқы шақыруымен келгенін көрсетеді, себебі Дональд «Малькольм мен Маргарет есімін қадір тұтқан барлық жақсы адамдарды» және оған адалдық серт беруден бас тартқан ақсүйектерді өшіріп жіберген. Бьюкенен Дунканды көрнекті және тәжірибелі әскери қолбасшы ретінде бағалайды, бірақ «әскери адам болғандықтан және бейбіт өнерде осылай шебер болмағандықтан», ол өзінің мақтаншақтығымен және жоғарыпарлы мінезімен халқының наразылығын тудырды.