Канар аралдарының жергілікті тұрғындары: Гуанчтер тарихы

Кіріспе

Канар аралдарының жергілікті тұрғындары – гуанчтер Атлант мұхитындағы Канар аралдарының тарихи жергілікті тұрғындары болды. Олар гуанч тілінде сөйледі. Солтүстік Африканың бербер тілдерімен байланысты деп саналады және аралдар отарланғаннан кейін 17 ғасырда жойылып кетті. Гуанчтардың б.з.б. бірінші мыңжылдықта архипелагқа келген болуы мүмкін деп есептеледі. Гуанчтер – еуропалықтар келгенге дейін Макаронезия архипелагы аймағында өмір сүрген жалғыз жергілікті халық. Кабо-Верде аралдары, Мадейра және Азор аралдарында адамдар тұрғандығына қатысты нақты дәлелдер жоқ. 15 ғасырдың басында Испания Канар аралдарын жаулап алғаннан кейін көптеген жергілікті тұрғындар испан жаулап алушыларынан қаза тапты немесе әлеуметтік дүрбелең кезінде аурудан қайтыс болды. Олардың бастапқы мәдениетінің элементтері Канар әдет-ғұрыптары мен дәстүрлерінде сақталған, мысалы, Ла Гомера аралының сыбызғымен (Silbo) сөйлеу тілі, сондай-ақ Канар испан тілінің кейбір сөздері. Кейбір ғалымдар гуанч халқы мен мәдениетінің жойылуын отаршылдық геноцидтің ерте мысалы деп қарастырады. 2017 жылы гуанчтердің геномдық деректері Солтүстік Африкадан шыққандығын растады. Олар генетикалық тұрғыдан Африка құрлығының жақын орналасқан көне бербер халықтарына ең жақын болды.

Этимология

Туған термин guanachinet сөзбе-сөз аударғанда "Тенерифе адамы" дегенді білдіреді (Гуан = адам және Ахинет = Тенерифе). Этимологиялық тұрғыдан ежелгі, Тенерифеге тән термин болғанымен, гуанч сөзі қазір көбінесе бүкіл архипелагтың испандықтар келгенге дейінгі жергілікті тұрғындарына сіңіріледі.

Кастилияның жаулауы

Канар аралдарын жаулап алу 1402 жылы Жан де Бетенкур мен Гадифер де ла Салдың Лансароте аралына жасаған экспедициясымен басталды. Гадифер Лансароте мен Фуэртевентураға басып кірді. Қалған бес арал қарсы тұрды. Эль-Хиеро және бимбаше халқы ең алдымен құлдырады, содан кейін Ла-Гомера, Гран-Канария, Ла-Пальма және 1496 жылы Тенерифе. Ацентехо шайқасының біріншісінде (1494 жылдың 31 мамыры), «Ла Матанса» (қырғын) деп аталған шайқаста гуанчтер кастильдіктерді бір шатқалда шабуылдап, көптеген әскерлерін өлтірді. Кастильдіктердің тек бестен бірі ғана, оның ішінде басшысы Алонсо Фернандес де Луго аман қалды. Луго кейін аралдың оңтүстік бөлігінің патшаларымен одақтасып, аралға қайта оралды. Ол Агуэре шайқасында гуанчтерді жеңді. Солтүстік менсеятос немесе провинциялар Бенкомоның мұрагері Бентордың жеңілісінен кейін, 1496 жылы қазіргі Оротава аңғарындағы Таоро менсеесімен бірге Екінші Ацентехо шайқасынан кейін құлады. Әртүрлі ғалымдар Канар аралдарын жаулап алуды сипаттау үшін «геноцид» терминін қолданды. Мохамед Адхихари Канар аралдарында «Еуропаның алғашқы теңіз арқылы жасалған отаршылдық геноцидінің» болғанын, ал жергілікті халықты жаппай өлтіру және құлдыққа салу, мәжбүрлі түрде жер аудару, сексуалдық зорлық-зомбылық және жер мен балаларды тартып алу Гуанч халқын «толыққанды жою» әрекеті болды деп мәлімдейді. Дегенмен, гуанч тілінде бербер тілінен алынған сөздер (әсіресе ауыл шаруашылығына қатысты) болғанымен, бербер грамматикалық өзгерістері анықталған жоқ; бербер тіліне мүлдем ұқсамайтын үлкен сөздік қоры бар. Бербер тілдерімен басқа да айқын ұқсастықтар олардың санау жүйесінде көрінеді, ал кейбір авторлар Канар тармағының құрлықтағы бербер тілдерінің туысқан тармағы болуы мүмкін екенін айтады, тілдер отбасының ерте даму кезеңінде және протобербер тілінің пайда болу мерзімінен бұрын бөлініп кеткенін көрсетеді.

Дін және мифология

Гванчилердің діні туралы аз мәлімет бар. Тенерифеде Ахаман, Гран-Канарияда Акоран, Иеррода Эрараранхан және Ла-Пальмадағы Абора деп аталатын жоғарғы күшке сенім болды. Иерро әйелдері Монейба деген қасиетті құдайға табынған. Дәстүр бойынша, ер және әйел құдайлар тауларда мекендеген, ал адамдардың дұғаларын тыңдау үшін төмен түскен. Басқа аралдардағы халық күнге, айға, жерге және жұлдыздарға құрмет көрсеткен. Зұлым рухқа сенім кең таралған. Тенерифедегі зұлым рух Гуайота деп аталды және Тейде жанартауының шыңында тұрды, ол Эчайде деген тозақ еді; ал Тибиценалар таулардың терең үңгірлерінде мекендеп, түнде мал мен адамдарға шабуыл жасау үшін шығатын. Тенерифеде Магек (күн құдайы) мен Шаксираксиге (ана құдайға) де табынылған. Құрғақшылық болған кезде гуанчтар малдарын қасиетті жерге айдап әкеліп, қозыларды аналарынан бөліп, олардың қайғылы маңырауы Ұлы Рухтың жүрегін ерітеді деген сенімде болған. +Тенерифедегі басты құдайларҚұдайРольАхаманТенерифе аралындағы гванчилердің ең жоғарғы құдайы; ол әке құдай және жаратушы. ШаксираксиГуанчилердің "дүниеге иелік еткеннің қолдаушысы" деп танылған қасиетті құдайы [Абру (шамамен 1590, III, 13) д. 1676: 90r]. ГуаяксэраксШаксираксидің ұлы, құдай баласы және "Жер мен Көкке қолдау көрсетуші" [Абру (шамамен 1590, III, 13) д. 1676: 90r]. МагекКүн мен жарықтың құдайы, сондай-ақ басты құдайлардың бірі саналады. АчугайоАуызша дәстүр бойынша "Жоғарғы Күш". [Бетенкорт Альфонсо (1911) 1994б: 260]. АчуаканакЖаңбыр құдайы, ең жоғарғы құдаймен (Ахаманмен) теңестірілген. ГуайотаТейде тауының ішінде мекендейтін, Ахаманның басты жауыз құдайы. +Мифтік жандарЖанРольМаксиосМейірімді кіші құдайлар немесе жындар; үй рухтары және белгілі бір жерлердің қорғаушылары. ТибиценаларҚара иттің кейпіндегі жын-шайтандар, олар зұлымдық құдайы Гуайотаның балалары.

Little is known of the religion of the Guanches. There was a general belief in a supreme being, called Achamán in Tenerife, Acoran in Gran Canaria, Eraoranhan in Hierro, and Abora in La Palma. The women of Hierro worshipped a goddess called Moneiba. According to tradition, the male and female gods lived in mountains, from which they descended to hear the prayers of the people. On other islands, the natives venerated the sun, moon, earth, and stars. A belief in an evil spirit was general. The demon of Tenerife was called Guayota and lived at the peak of Teide volcano, which was the hell called Echeyde; in the first and Tibicenas in the latter, which lived in deep caves of the mountains, emerging at night to attack livestock and human beings. In Tenerife, Magec (god of the Sun) and Chaxiraxi (the goddess mother) were also worshipped. In times of drought, the Guanches drove their flocks to consecrated grounds, where the lambs were separated from their mothers in the belief that their plaintive bleating would melt the heart of the Great Spirit. +Principal gods of TenerifeGodRoleAchamánThe supreme god of the Guanches on the island of Tenerife; he is the father god and creator. ChaxiraxiThe native Guanche goddess known as "supporter of he who holds the world [Abreu (ca. 1590, III, 13) d. 1676: 90r]. "GuayaxeraxA divine child, son of Chaxiraxi and "supporter of Heaven and Earth." [Abreu (ca. 1590, III, 13) d. 1676: 90r]. MagecThe god of the Sun and the light, and also thought to be one of the principal divinities. AchuguayoThe "Supreme Being," according to oral tradition. [Bethencourt Alfonso (1911) 1994b: 260]. AchuhucanacRain god, identified with the supreme god (Achamán). GuayotaThe principal malignant deity and Achamán's adversary, who dwells inside Mount Teide. +Mythical beingsBeingRoleMaxiosBenevolent minor gods or genies; domestic spirits and guardians of specific places. TibicenasDemons in the form of black dogs, these were children of Guayota, the malignant deity.

Мерекелік шаралар

Бенесмен немесе Бенесмер – гуанчтардың шаруашылық күнтізбесіндегі мереке (гуанчтардың жаңа жылы), ол Шахираксиге арналған (15 тамызда) егін жинаудан кейін өткізілетін. Осы шарада гуанчтар сүт, гофио, қой немесе ешкі етімен бөлісетін. Бүгінгі күні бұл Канар аралдарының қамқоршысы – Канделярия Әзіретінің базиликасына жасалатын қажырлы сапармен (паломниттікпен) сәйкес келеді. Мерекелерде және қазіргі Гуимардағы (Тенерифе) Ромерия Рельефі мен Агаэтедегі (Гран-Канария) Раманы түсіру рәсімінде ежелгі дәстүрлердің айқын іздері сақталып қалған.

Жерлеулер мен мумиялар

Мумификациялау барлық аралдарда кеңінен таралмаған, бірақ әсіресе Тенерифеде жақсы дамыған. Гран-Канарияда аралдың ежелгі тұрғындарының мумияларының нағыз мәні туралы пікірталас жүріп жатыр, себебі зерттеушілер марқұмдарды мумиялауға ешқандай нақты ниет болмағанын, ал кейбіреулерінің жақсы сақталуына қоршаған орта факторлары себеп болғанын айтады. Ла-Пальмада оларды осы қоршаған орта факторлары сақтап қалды, ал Ла-Гомера мен Эль-Хьеррода мумификацияның болғаны расталмаған. Лансароте мен Фуэртевентурада бұл практика болмаған. Гванчилер өздерінің қайтыс болғандарын бальзамдаған; көптеген мумиялар қатты кептірілген күйде табылған, олардың әрқайсысының салмағы екі килограмнан аспайды. Санта-Круздан (Тенерифе) жағалауда тік таста орналасқан, өте қол жеткізі қиын екі үңгірде әлі де қалдықтар бар деген әңгіме бар. Бальзамдау процесі әртүрлі болған сияқты. Тенерифе мен Гран-Канарияда мәйіт тек ешкі мен қой терісіне оралған, ал басқа аралдарда денені сақтау үшін шайыр тәрізді зат қолданылып, содан кейін оны қол жеткізу қиын үңгірге немесе обаға жерленген. Бальзамдау жұмысы арнайы топқа жүктелген, әйелдер әйелдердің мәйітін, ал еркектер еркектердің мәйітін бальзамдаған. Бальзамдаудың барлық жерде қолданылмаған сияқты.

Құрбандықтар

Олардың бұл салты туралы көп мәлімет болмаса да, олардың жануарлар мен адамдарды құрбандыққа шалғандары белгілі. Тенерифеде жазғы күн тойында гуанчтер мал сойып, құдайларға құрбандық ретінде отқа лақтыратын. Балаларды құрбандыққа шалу басқа мәдениеттерде де кездеседі, әсіресе Жерорта теңізі аймағында – Карфагенде (қазіргі Тунис), қазіргі Сириядағы Угарит, Кипр және Критте. Басқа жерлерде үкімет сайлау арқылы құрылған. Тенерифедегі барлық жер патшаларға тиесілі болған, олар оны өз халқына жалға берген. Кейбір аралдарда полиандрия қалыпты болған; сонымен қатар, бір гуанчтың еуропалық аңшы-терішілерге байланысты тегі болғаны анықталды, бұл Еуропадан ежелгі гендер ағынының тағы бір дәлелі. Қазіргі Канар аралдарының тұрғындарының 16–31% ДНК-сы гуанчтардан келген деп есептеледі. Зерттеулер Мароккодағы Келиф-эль-Бороудтың соңғы неолиттік кезеңіне (шамамен б.з.д. 3780–3650 ж.) қатысты қалдықтарын зерттеді. Келиф-эль-Бороуд халқы Мароккодағы Ифри-Н'Аммардың неолиттік жерлерінен (шамамен б.з.д. 5325–4786 ж.) және Испаниядағы Эль-Торо үңгірінен (б.з.д. 5280–4750 ж.) шыққан адамдардан тең дәрежеде тараған деп есептелді. Осылайша, Келиф-эль-Бороуд халқының 50% EEF тегі болғаны анықталды, бұл неолит дәуірінде Кардиал мәдениетінің Ибериядан Солтүстік Африкаға таралуымен байланысты болуы мүмкін. Келиф-эль-Бороуд халқынан кейін, Ибериядан келген Белл Бикер мәдениетінің өкілдері аймаққа қосымша еуропалық текті әкелген болуы мүмкін. Гуанчтар генетикалық тұрғыдан Келиф-эль-Бороуд халқына өте ұқсас екені анықталды. 2020 жылғы шолуда Фрегель және авторлар тобы гуанчтардың Еуропаның қола дәуіріне тән тегін анықтады, бұл «Солтүстік Африка археологиялық жазбаларында Белл Бикер ыдыстарының болуымен» түсіндірілуі мүмкін, сондай-ақ «Сахара арқылы көші-қонмен байланысты болуы мүмкін» белгілі бір араласуды байқады. 48 гуанчтың ДНК-сын зерттеді, олар Канар аралдарының барлық аралдарында жерленген. Олардың аналық тегі Солтүстік Африка, Еуропа және Таяу Шығысқа тән, ал еуразиялық тегі Жерорта теңізі аймағында шоғырланған. Бұл еуразиялық гаплогруппалардың кейбіреулері Еуропадан халколит және қола дәуіріндегі көші-қон арқылы аймаққа келген болуы мүмкін. Генетикалық әртүрлілік Гран-Канария, Тенерифе және Ла-Пальма аралдарында ең жоғары болды, ал Лансароте, Фуэртевентура және әсіресе Ла-Гомера мен Эль-Иеррода төмен болды. Батыс және шығыс аралдардағы гуанчтардың арасында маңызды генетикалық айырмашылықтар байқалды, бұл гуанчтар екі түрлі көші-қон толқынынан шыққан деген пікірді қолдайды. Осы уақытқа дейін зерттелген гуанчтардың 40% аналық гаплогруппа H-ға жататыны маңызды деп есептелді.

Although little is known about this practice among them, it has been shown that they performed both animal sacrifices and human sacrifices. In Tenerife during the summer solstice, the Guanches killed livestock and threw them into a fire as an offering to the gods. Child sacrifice has been seen in other cultures, especially in the Mediterranean—Carthage (now Tunisia), Ugarit in the current Syria, Cyprus and Crete. in others the government was elective. In Tenerife all the land belonged to the kings who leased it to their subjects. In some islands, polyandry was practised; One Guanche was also found to have ancestry related to European hunter gathers, providing further evidence of prehistoric gene flow from Europe. It was estimated that modern Canary Islanders derive 16–31% of their atDNA from the Guanches. examined remains at the Late Neolithic site of Kelif el Boroud, Morocco (c. 3780–3650 BC). The Kelif el Boroud people were modeled as being equally descended from people buried at the Neolithic sites of Ifri N'Ammar, Morocco (c. 5325–4786 BC) and the Cave of El Toro, Spain (5280–4750 BC). The Kelif el Boroud were thus determined to have carried 50% EEF ancestry, which may have spread with the Cardial Ware culture from Iberia to North Africa during the Neolithic. After the Kelif el Boroud people, additional European ancestry may have been brought to the region from Iberia by people of the Bell Beaker culture. Guanches were found to the genetically very similar to the Kelif el Boroud people. In a 2020 review Fregel et al. identified European Bronze Age ancestry in the Guanches, which could be explained by "the presence of Bell Beaker pottery in the North African archaeological record," as well as observing a certain admixture "possibly related to trans Saharan migrations". examined the mtDNA of 48 Guanches buried on all the islands of the Canaries. They were found to be carrying maternal lineages characteristic of North Africa, Europe and the Near East, with Eurasian lineages centered around the Mediterranean being the most common. It was suggested that some of these Eurasian haplogroups had arrived in the region through Chalcolithic and Bronze Age migrations from Europe. Genetic diversity was found to be the highest at Gran Canaria, Tenerife, and La Palma, while Lanzarote, Fuerteventura and particularly La Gomera and El Hierro had low diversity. Significant genetic differences were detected between Guanches of western and eastern islands, which supported the notion that Guanches were descended from two distinct migration waves. It was considered significant that 40% of all examined Guanches so far belonged to the maternal haplogroup H.

Серрано және авторлар тобы 2023 жылы 49 гуанч адамдарының геномдық деректерін талдады, олардың тегі орташа есеппен 73,3% Марокконың соңғы неолиті, 6,9% Марокконың ерте неолиті, 13,4% Германияның Белл Бикер және 6,4% Мотадан құралған. Германияның Белл Бикер тегі Гран-Канарияда 16,2% және Лансароттеде 17,9% құрады.

Митохондриялық ДНК

Митохондриялық ДНК-ға қатысты, аналық желілер Солтүстік Африкалық желілердің басымдығымен сипатталады, одан кейін еуропалықтар және соңында шағын пайызбен субсахаралықтар келеді. Әртүрлі зерттеулерге сәйкес, көрсеткіштер мынадай:

Солтүстік Африкалық Еуропалық Субсахаралық Канар аралдары 57% 43% 0 Канар аралдары 50,2% 43,2% 6,6% Гран-Канария 55% 45% 0

Автосомалық ДНК

2018 жылы Ла Грациоса аралдарынан басқа барлық аралдардағы 400 ересек ер және әйел адамдар арасында жүргізілген зерттеу, Канар генетикалық әртүрлілігі мен архипелагтағы кең таралған күрделі аурулар арасындағы байланысты қарастырды. Зерттеу нәтижесінде Канар ДНК-сының ерекше генетикалық ерекшеліктері анықталды, бұл аралдардың географиялық оқшаулануы, ортаға бейімделуі және архипелагтың Испаниялықтарға дейінгі халқының (Солтүстік Африкадан келген) еуропалық және Сахара астындағы Африка халқымен тарихи қарым-қатынасы сияқты факторлардың нәтижесі болып табылады. Атап айтқанда, зерттеу Канар халқының автосомалық деңгейде 75% еуропалық, 22% Солтүстік Африка және 3% Сахара астындағы Африкалық текті құрайтынын көрсетті. Төмендегі кестеде аралдар бойынша Солтүстік Африка және Сахара астындағы Африка тегінің геномдық үлесі көрсетілген.

| Солтүстік Африка | Сахара астындағы Африка |
|---|---|
| Минималды | Орташа | Максималды | Минималды | Орташа | Максималды |
| Фуэртевентура | 0.218 | 0.255 | 0.296 | 0.011 | 0.027 | 0.046 |
| Лансароте | 0.214 | 0.254 | 0.296 | 0.014 | 0.032 | 0.057 |
| Гран-Канария | 0.155 | 0.200 | 0.264 | 0.005 | 0.032 | 0.082 |
| Тенерифе | 0.149 | 0.208 | 0.255 | 0.002 | 0.015 | 0.057 |
| Ла Гомера | 0.160 | 0.221 | 0.289 | 0.013 | 0.048 | 0.092 |
| Ла Пальма | 0.170 | 0.200 | 0.245 | 0.000 | 0.013 | 0.032 |
| Эль-Херро | 0.192 | 0.246 | 0.299 | 0.005 | 0.020 | 0.032 |

Мұражайлар

Канар аралдарының көптеген мұражайларында архипелагтың тарихы мен тарихқа дейінгі кезеңдерінен археологиялық материалдар мен адам қалдықтары сақталған. Олардың ең маңыздылары: Museo de la Naturaleza y el Hombre (Санта-Крус-де-Тенерифе). Museo Canario (Лас-Пальмас де Гран-Канария). Тенерифе тарихы және антропологиясы мұражайы (Casa Lercaro, Сан-Кристобаль-де-Ла-Лагуна, Тенерифе). Пуэрто-де-ла-Крус археологиялық мұражайы (Пуэрто-де-ла-Крус, Тенерифе).

Жаңа діни ағым

2001 жылы Сан-Кристобаль-де-Ла-Лагунада (Тенерифе) бірнеше жүз жақтасы бар Гуанч халқының шіркеуі (Iglesia del Pueblo Guanche) жаңа діни қозғалысы құрылды.