Кіріспе

Шотландия королі 1097–1107

Эдгар немесе Этгар мак Майл Чолуим (қазіргі гель тілінде: Eagar mac Mhaoil Chaluim), «Батыр» лақап атымен белгілі (шамамен 1074 – 8 қаңтар 1107), 1097 жылдан 1107 жылға дейін Шотландия королі болды. Ол Малкольм III және Вессекстік Маргареттің төртінші ұлы, бірақ әкесі қайтыс болғаннан кейін таққа талапкер деп есептелген алғашқысы еді.

Билік

Эдгар 1094 жылдың соңында өзінің жартылай ағасы Дункан II-нің қазасынан кейін, 1095 жылдың басында патшалыққа талап қойды. Оның үлкен ағасы Эдмунд, Дональдтың жағына шықты, болжам бойынша, атақ-даңқ пен ұлсыз Дональдтың мұрагері ретінде мойындалу үшін. Эдгар Дункан сияқты Англияның Вильгельм II-нен шектеулі қолдау алды; алайда, ағылшын патшасы Дональд пен Эдмунд қолдаған Нортумбрия графы Роберт де Моубрей бастаған көтеріліспен айналысты. Руфус 1095 жылдың көп бөлігінде Солтүстік Англияда жорық жасады, ал осы уақыт ішінде Эдгар тек Лотианды бақылауға алды. Осы кезде Дурхемде шыққан жарғыда ол "Шотландия королі Маэль Колуимнің ұлы, лотиан жерін және шотландтардың патшалық билігін ағылшын королі Уильямның сыйы ретінде иеленген" деп көрсетілген. Эдгардың талаптарына оның ағалары Александр мен Давид қолдау көрсетті. Этельред Дункельд аббаты болды, ал Эдмунд Дональдты және оның ағасы Эдгар Этелингті қолдауымен бауырларынан ерекшеленді, өйткені олар Дархемдегі жарғыға куә болды. 1096 жылы Уильям Руфус ағасы Роберт Куртоздан сатып алған Нормандияда болды, ал 1097 жылы ғана Эдгар Эдгар Этелинг басқарған қиын шайқаста Дональд пен Эдмундты жеңген одан әрі қолдау алды. Джеффри Гаймар Эдгар Уильям Руфусқа феодалдық міндеттемелерге бағынуға тиіс деп мәлімдегенмен, Руфустың Эдгар ағылшын сарайында болғанда күн сайын 40 немесе 60 шиллинг жұмсауға келіскенінен бұл рас емес екені анық. Дегенмен, ол бірнеше рет сарайға келді. Мысалы, 1099 жылдың 29 мамырында Эдгар Вестминстер залының ашылу салтанатында қылыш ұстаушы ретінде қызмет етті. Алайда Уильям Руфустың қайтысынан кейін Эдгар ағылшын сарайына қатысуын тоқтатты. Ол Генрих I-нің таққа отыруына қатыспады. Шотландия тағының мұрагерлігі тұңғыш балаға берілмейтін, өйткені Дункан II-нің заңды ұлы және мұрагері Уильям Фитц Дункан болды. Алайда, Дональд пен Эдмундты жойғаннан кейін Эдгар Шотландияның даусыз патшасы болды және оның билігінде үлкен дағдарыстар болған жоқ. Эдгардың билікке келуімен салыстырғанда, оның патшалық кезеңі көлеңкеде қалды. Бір ерекше оқиға – оның Ирландияның жоғары патшасы Мурчертах Уа Брианға Бірінші крест жорығының "ескерткіші" ретінде түйе (немесе, мүмкін, піл) сыйлауы. 1098 жылы Эдгар Норвегия королі Магнус Бос аяқпен келісімге қол қойып, шотландтар мен норвегиялықтардың батыстағы талаптары арасындағы шекараны белгіледі. Эдгар Магнусқа Гебридтер мен Кинтайрдың құқығын беру арқылы қазіргі жағдайдың нақтылығын мойындады. Эдгардың діни құрылымдарына 1098 жылы Дурхам монастырімен байланысты Колдингэмдегі монастырь кірді. Дунфермлин аббаттығында ол анасының негізін қолдау үшін Кентерберийлік Анзельмге жүгінді, одан Кентерберий монахтары Домналл Банмен қуылған болуы мүмкін. Эдгар 1107 жылдың 8 қаңтарында Эдинбургте қайтыс болды және Данфермлин аббаттығында жерленді. Ол үйленбеген және баласыз болғандықтан, өзінің мұрагері ретінде ағасы Александрды таныды. Эдгардың өсиеті бойынша Давидке "Кумбрияда" (бұрынғы Стратклайд патшалығының жерлері) және, мүмкін, Лотианның оңтүстік бөліктерінде де жер берілді. Кейіннен Давид құмбриялықтардың ханзадасы ретінде танымал болды.

Өлім туралы қарама-қайшы мәліметтер

Оның өлімі туралы Orderic Vitalis (XII ғасыр) жазған қарама-қайшы мәліметтер бар. Бұл дерекке сәйкес, Эдгарды оның ағасы Дональд III өлтірді, ал Дональд III-ті Александр I өлтірді. Бұл жазбада былай делінген: "Шотландияның патшасы Малкольм [III] қайтыс болғанда, олардың арасында тәжді мұраға алу мәселесіне байланысты үлкен дау-жанжал туды. Патшаның үлкен ұлы Эдгар бұл құқықты өзінің заңды құқығы деп санады, бірақ король Малкольмның ағасы Дональд билікті тартып алып, оған зор қатыгездікпен қарсылық көрсетті, соңында батыл жас [Эдгар] өзінің ағасынан қаза тапты. Алайда, оның інісі Александр Дональдты өлтіріп, таққа отырды, осылайша ол ағасының өшін алды және оның орнын басты". Бенджамин Хадсон бұл оқиғаны "толыққанды жалған" деп жоққа шығарады. Бірақ оның болуы XI ғасырдың соңында монархтар туралы "дұрыс емес" әңгімелердің таралуын көрсетеді. Берханның болжамында шотландтың тағы бір патшасының өлтірілуі туралы айтылады: "Міне, патша төрт түн мен бір ай билік етеді; менің ойымша, галдардың мақтанышы ауыр, оны тойлағанға уай-қайыр. Ағылшын әйелінің ұлы, менің ойымша, бауыры оны өлтіреді деп қайғырады". Ағылшын әйелінің Малкольмның әйелі, әулие Маргарет екені анық. Бірақ оның балаларының ешқайсысы, ұл немесе қыз, өз бауырларының бірінен өлтірілгені белгілі емес. Бұл шатасу олардың жартылай бауыры, Шотландияның Дункан II, Малкольм III және оның бірінші әйелі Ингибиорг Финнсдоттирдің ұлы өлтірілгеннен туындаған болуы мүмкін. Ольстер жылнамасындағы бір жазбада Дункан II-ні оның ағалары Донмалл [Дональд] мен Эдмунд өлтіргені айтылады. Дунканның осындай есімді ағалары болмағандықтан, мәтін оның ағасы Дональд III және жартылай ағасы Эдмунд туралы болуы мүмкін, бірақ кейінгі мәтіндерде нақты кісі өлтіруші ретінде Меарнс Маэль Петер есімді ақсүйек көрсетілген.