Кіріспе

Б.з.д. 16-шы ғасырдан б.з.д. 4-ші ғасырға дейін қолданылған грек тілінің түрлері. Ежелгі грек тілі – ежелгі Грекияда және ежелгі әлемде б.з.д. 1500 жылдан б.з.д. 300 жылға дейін қолданылған грек тілінің формалары. Ол көбінесе келесі кезеңдерге бөлінеді: Микен гректері (б.з.д. 1400–1200 жж.), Қараңғы дәуір (б.з.д. 1200–800 жж.), Архаикалық немесе Эпикалық кезең (б.з.д. 800–500 жж.), және Классикалық кезең (б.з.д. 500–300 жж.). Ежелгі грек тілі – Гомердің және V ғасырдағы афиналық тарихшылардың, драматургтардың және философтардың тілі болды. Ол ағылшын тілінің сөздік қорына көптеген сөздерді қосты және Ренессанстан бастап Батыс әлемінің білім беру мекемелерінде стандартты оқу пәні болып табылады. Бұл мақалада негізінен ежелгі грек тілінің ең жақсы куәландырылған және ең типтік деп саналатын эпостық және классикалық кезеңдері туралы ақпарат бар. Еллинистік кезеңнен бастап Ежелгі грек тілінен кейін койнелік грек тілі келді, ол жеке тарихи кезең ретінде қарастырылады, бірақ оның ең ерте нұсқасы аттик грек тіліне өте жақын, ал соңғы нұсқасы ортағасырлық грек тіліне жақындасады. Ежелгі грек тілінің бірнеше аймақтық диалектілері болды; Аттик грек тілі койнеге айналды.

Диалектілері

Ежелгі грек тілі көп орталық тіл болды және көптеген диалектілерге бөлінген. Басты диалектілер тобы – аттикалық және иондық, эолдық, аркадокипрлік және дорийлік, олардың көптегені бірнеше тармаққа бөлінеді. Кейбір диалектілер әдебиетте қалыптасқан әдеби формада кездеседі, ал қалғандары тек жазуларда ғана кездеседі. Тарихи формалары да бар. Гомерлік грек тілі – «Илиада» және «Одиссея» эпостары мен басқа авторлардың кейінгі поэмаларында қолданылған архаикалық грек тілінің (негізінен иондық және эолдықтан туындаған) әдеби түрі. Гомерлік грек тілінің грамматикасы мен айтылуы классикалық аттикалық және басқа классикалық дәуірдегі диалектілерден айқын ерекшеленді.

Тілдері

Фригия тілі – Батыс және Орталық Анатолияда сөйлеп, қазірде қолданыстан шыққан үнді-еуропалық тіл. Кейбір тіл білімі мамандары оны грек тілімен тығыз байланысты деп есептейді. Тірі ұрпақтары бар үнді-еуропалық тілдердің ішінде грек тілінің әрмен тілімен (сондай-ақ, грек-әрмен тілдеріне қараңыз) және үнді-иран тілдерімен (үнді-арий тілдеріне қараңыз) ең жақын генетикалық байланысы бар екені жиі айтылады.

Прото-индоевропалық тілден айырмашылықтары

Ежелгі грек тілі Proto Indo European (PIE) және басқа да үнді-еуропалық тілдерден белгілі бір жағынан ерекшеленеді. Фонатикада ежелгі грек сөздері тек дауысты немесе ; соңғы дауыссыз дыбыстар жоғалған, мысалы γάλα "сүт", γάλακτος "сүттен" (жаналама септік) -мен салыстырғанда. Классикалық дәуірдегі көне грек тілі де көптеген дыбыстық өзгерістерге байланысты түпнұсқа PIE фонемаларының тізімі мен таралуы бойынша ерекшеленді, атап айтқанда: PIE сөздің басында (дебукализация) болып келді: латын sex, ағылшын six, көне грек ἕξ. PIE дебукализацияның аралық сатысынан кейін дауыстылар арасында жойылды: санскрит [[wikt:जनस्, латын generis (мұнда s > r рхотацизм арқылы), грек *genesos > *genehos > көне грек γένεος, аттикалық γένους "бір түрлі". PIE (дебукализация) немесе (фортиция) болып келді: санскрит [[wikt:यद्, көне грек ὅς "кім" (сәйкес есімдік); латын iugum, ағылшын yoke, көне грек ζυγός. PIE, Микен және кейбір аттикалық емес диалекттерде кездескен, жойылды: ерте дорийлік ϝέργον, ағылшын work, аттикалық грек ἔργον. PIE және микендік лабиовелярлер кейінгі грек диалекттерінде қарапайым дауыссыз дыбыстарға (лабиалдар, денталдар және велярлар) айналды: мысалы, PIE аттикалықта немесе болып келді: аттикалық грек ποῦ "қайда?", латын quō; аттикалық грек τίς, латын quis "кім?". PIE "дыбысталы аспирацияланған" дауыссыз дыбыстар дауыссызға айналып, ежелгі грек тілінде φ θ χ аспирацияланған дауыссыз дыбыстарына айналды.

Фонемиялық тізім

Ежелгі грек тілінің айтылуы қазіргі грек тілінен өте ерекше болған. Ежелгі грек тілінде ұзын және қысқа дауыстылар, көптеген дифтонгтар, екі және бір дауыстылар, дыбысты және дыбыссыз, сондай-ақ үрленген тоқ дауыстар, және көтеріңкі әуен болған. Қазіргі грек тілінде барлық дауыстылар мен әріптер қысқа болып келеді. Бұрын анық айтылған көптеген дауыстылар мен дифтонгтар енді (иотацизм) ретінде айтылады. Дифтонгтардағы кейбір тоқ дауыстар мен жаңылғыштар ысырылыс дыбыстарға айналды, ал көтеріңкі әуен стресс акцентіне өзгерді. Көптеген өзгерістер койне грек тілінің кезеңінде болды. Дегенмен, қазіргі грек тілінің жазу жүйесі барлық айтылу өзгерістерін көрсетпейді. Төмендегі мысалдар б.з.д. 5 ғасырындағы аттикалық грек тілін көрсетеді. Ежелгі айтылуды нақты анықтау мүмкін емес, бірақ сол кезеңдегі грек тілі жақсы құжатталған, және лингвистер әріптердің көрсететін дыбыстардың жалпы сипаты бойынша көп келіседі.

Морфология

Грек тілі, барлық ескі Үнді-Еуропа тілдері сияқты, жоғары деңгейде жіктеледі. Ол түпнұсқа Үнді-Еуропа тілінің формаларын сақтау тұрғысынан өте архаикалық. Ежелгі грек тілінде есімдер (жеке есімдерді қоса) бес жағдай (номинатив, генетив, датив, аккузатив және вокатив), үш род (еркек, әйел және орта) және үш сан (жекеше, жұптық және көпше) болады. Етістер төрт түрлі (хабарлы, бұйрықты, шартты, тілектес) және үш дауыс (еткіштік, өзара, пассивтік) сондай-ақ үш жақ (бірінші, екінші және үшінші) пен әртүрлі басқа формалары бар. Етістер жеті уақыт-аспект комбинациясы (көбінесе "уақыттар" деп аталады) арқылы жіктеледі: қазіргі, болашақ және толық еместі – аспекті бойынша толық емес; аорист, қазіргі өткен, өткен-өткен және болашақ өткен – аспекті бойынша толық. Көптеген уақыттардың төртеуі түрлі көңіл-күйлер мен үш дауысты көрсетеді, бірақ болашақ шартты немесе бұйрықты формалары жоқ. Сондай-ақ, толық емес шартты, тілектес немесе бұйрықты формалары да жоқ. Инфинитивтер мен партициптер уақыт, аспект және дауыстың шекті комбинацияларына сәйкес келеді.

Қайталау

Кейбір жағдайларда perfect, pluperfect және future perfect формаларының көбісі етістік түбірінің алғашқы буынын қайталайды. (Perfect-тің кейбір ретсіз формалары қайталанбайды, ал аздаған ретсіз aorist формалары қайталанады.) Редупликацияның үш түрі бар:
Сыртқы редупликация: Бір буыннан басталатын немесе сонорантпен тоқталатын көптеген етістіктер алғашқы буыннан тұратын және одан кейін «е» буыны келетін қосымшаны қосады. Аспирацияланған буын, алайда, оның аспирацияланбаған нұсқасында қайталанады (Грасман заңы). Көбейту: Дауысты буыннан басталатын және бұрын көрсетілгеннен басқа буыннан басталатын (сондай-ақ кейбір басқа етістіктер үшін) етістіктер көбейту сияқты қайталанады. Бұл тек индикативті емес, perfect формаларының барлығында сақталады. Аттикалық редупликация: «а», «е» немесе «о» буындарынан басталып, содан кейін сонорант (немесе кейде «d» немесе «g») буындары келетін кейбір етістіктер алғашқы дауысты және келесі буыннан тұратын буынды қосу арқылы қайталанады, сондай-ақ келесі дауысты буынын ұзартады. Мысалы, er → erēr, an → anēn, ol → olōl, ed → edēd. Аты айтылғандай, бұл Аттикалық грек тіліне ғана тән емес, бірақ Аттикалық тілде кеңінен тараған. Бұл бастапқыда ларингиялық және соноранттан тұратын буынды қайталауды білдірді, осылайша ларингиялықтардың грек тіліндегі қалыпты дамуы орын алды. (Тоқтамалы буындар да осыған ұқсас болды.) Ретсіз қайталану диахрондық тұрғыдан түсіндірілуі мүмкін. Мысалы, lambanō (тамыры lab) сөзінің perfect түбірі eilēpha (емес *lelēpha), себебі ол бастапқыда slambanō болып келген, perfect түрі seslēpha, ал өтемақылық ұзарту арқылы eilēpha болып өзгерген. Редупликация кейбір етістіктердің қазіргі шақтағы түбірлерінде де көрінеді. Бұл түбірлер тамырдың алғашқы буынынан тұратын және одан кейін «i» буыны келетін қосымшаны алады. Кейбір етістіктерде редупликациядан кейін мұрындық дауыс пайда болады.

Жазу жүйесі

Ежелгі грек жазуының қазірге дейін сақталған ең ерте мысалдары (шамамен б.з.д. 1450 ж.) буындық жазу түрі – Сызықты Б жазуында жазылған. Алайда, б.з.д. 8 ғасырдан бастап грек әліпбиі қалыптасты, бірақ диалектілер арасында кейбір айырмашылықтар болды. Ерте мәтіндер бострофедон стилімен жазылған, бірақ классикалық кезеңде солдан оңға жазу стандартқа айналды. Ежелгі грек мәтіндерінің қазіргі басылымдары көбінесе әдеби белгілермен және тыныс белгілерімен, сөздер арасында бос орынмен, қазіргі пунктуациямен және кейде әріптердің ірі-кішкілі жазылуымен беріледі, бірақ бұлардың бәрі кейіннен қосылған.

Білім беру саласында

Еуропа елдерінде латын тілінен өзге, ежелгі грек тілін оқыту Ренессанс кезеңінен бастап 20-ғасырдың басына дейін оқу бағдарламасында маңызды орын алды. Бұл АҚШ-та да осылай болды, онда елдің көптеген негізін қалаушылары классикалық білім алды. Американдық колледждерде латын тіліне басымдық берілді, бірақ грек тілі де отарлық және ерте ұлттық кезеңдерде міндетті болды, ал ежелгі Грекияны зерттеу 19-ғасырдың ортасы мен соңында, американдық филогректизмінің дәуірінде кеңінен танымал болды. Әсіресе, сол дәуірдегі әйел зиялылары ежелгі грек тілін меңгеруді "әдебиеттің адамы" болудың қажетті шарты деп есептеді. Ежелгі грек тілі бүгінге дейін Еуропадағы дәстүрлі және элиталық мектептерде, мысалы, Ұлыбританиядағы мемлекеттік және грамматикалық мектептерде міндетті немесе қосымша пән ретінде оқытылады. Италиядағы liceo classico, Нидерландыдағы гимназияда, Австриядағы кейбір сыныптарда, Хорватиядағы классична gimnazija (грамматикалық мектеп – бағыты: классикалық тілдер), Бельгиядағы ASO классикалық оқуларында міндетті, ал Германиядағы гуманитарлық бағытталған гимназияда, әдетте 14-18 жас аралығында латын және ағылшын тілдерінен кейін үшінші тіл ретінде қосымша пән болып табылады. Германия Федеративтік Статистикалық Ведомствосының мәліметтері бойынша, 2006/07 оқу жылында Германияда 15 000 оқушы, ал Италияда 280 000 оқушы ежелгі грек тілін оқыды. Бұл испан бакалавриатының гуманитарлық саласында латын тілімен бірге міндетті пән. Ежелгі грек тілі әлемнің көптеген ірі университеттерінде оқытылады, көбінесе классикалық пәндерді зерттеудің бір бөлігі ретінде латын тілімен біріктіріледі. 2010 жылы Ұлыбританиядағы үш бастауыш мектепте балалардың тілдік дағдыларын арттыру мақсатында ұсынылды және 2014 жылы білім беру деңгейін көтеруге бағытталған ірі жобаның аясында бастауыш мектептерде оқытылатын жеті шет тілінің бірі болды. Ежелгі грек тілі Грекиядағы барлық гимназиялар мен лицейлерде міндетті пән ретінде оқытылады. 2001 жылдан бастап, Грек Ұлттық Білім және Діни Істер Министрлігінің ұйымдастыруымен және грек тілі мен мәдени ұйымдарының қатысуымен жоғары сынып оқушылары арасында жыл сайынғы халықаралық сайыс өткізілді. Алайда, ол мұғалімдердің қолдауын алмағандықтан тоқтатылды.

Қазіргі заманғы нақты әлемдегі қолданысы

Қазіргі заманғы авторлар ежелгі грек тілінде сирек жазады, бірақ Ян Кресадло осы тілде кейбір өлеңдер мен проза жазды, ал «Гарри Поттер мен философ тасы», «Астерикс» пен «Аликс оқиғалары» кітаптарының бірнеше томы ежелгі грек тіліне аударылды. Ὀνόματα Kεχιασμένα (Onomata Kechiasmena) – ежелгі грек тіліндегі кроссвордтар мен жұмбақтарға арналған алғашқы журнал. Оның алғашқы саны 2015 жылдың сәуір айында Hebdomada Aenigmatum журналына қосымша ретінде жарық көрді. Альфред Ральфс 1935 жылғы Септуагинта басылымында алғы сөзді, Септуагинта мәтінінің қысқаша тарихын және басқа да кіріспе материалдарды ежелгі грек тіліне аударды; Роберт Ханхарт 2006 жылғы қайта қарастырылған Ральфс-Ханхарт басылымының кіріспе бөлігін де осы тілге енгізді. Akropolis World News апта сайын ежелгі грек тіліндегі ең маңызды жаңалықтардың шолуын жариялайды. Ежелгі грек тілін, әсіресе гректер, осы тілге деген құрметтерін, бейімділіктерін немесе артық көрулерін білдіру үшін қолданатын ұйымдар мен жеке тұлғалар да бар. Мұндай қолдану кейде көрнекілік, ұлтшылдық немесе әзіл ретінде қарастырылады. Дегенмен, қазіргі гректердің ежелгі грек тілінің архаикалық емес формаларында жазылған мәтіндерді толық немесе ішінара түсінуі, қазіргі грек тілінің оның ежелгі түбіне қаншалықты жақын екенін көрсетеді. Ежелгі грек тілі еуропалық тілдердегі қазіргі техникалық терминдерді жасауда жиі қолданылады: мысалы, ағылшын тіліндегі грек тілінен алынған сөздерді қараңыз. Көне грек түбірлерінің латыншаланған түрлері көптеген түрлердің ғылыми атауларында және ғылыми терминологияда қолданылады.