Кіріспе

Баварияның тарихы оның ең алғашқы қоныстануынан басталып, 6-шы ғасырда тайпалық герцогтық ретінде қалыптасуынан, Киелі Рим империясына енуінен, тәуелсіз патшалыққа дейін және соңында Германия Федеративтік Республикасының ірі Бундесланд (мемлекеті) ретінде жалғасады. Бұл жерді алғашқыда бой сияқты кельт тайпалары қоныстандырған, бірақ б.з.б. 1-ғасырға қарай ол Рим империясының Ретия және Норик провинцияларына айналды.

Көші-қон және ерте ортағасырлық кезең

V ғасырда Дунайдың оңтүстігіндегі Норикум мен Раетиядағы римдіктер Дунайдың солтүстігіндегі халықтардың күшейген қысымына тап болды. Бұл аймақты солтүстіктен келген суэбтер қоныстандырды және римдіктер оны Германияның бір бөлігі деп есептеді. "Бавария" (лат. Baiovarii) атауының этимологиялық түбірі Дунайдың солтүстігінде, империяның шегінен тыс, бұрын осы жерде тұрған келттік бои тайпаларынан басталады. Олардың аты осы аймақтың бір бөлігіне, орманды аймақта астанасы бар германдық Маркоманн мемлекетін құрған Марободус заманында қолданылған. Бои тайпасы сол кездегі герман тіліндегі тілдік өзгерістерге сәйкес Бай тайпасы болып өзгерді, содан кейін ағылшын тіліндегі "үй" немесе қазіргі неміс тіліндегі "Heim" сөзіне ұқсас герман сөзі қосылды. Сондықтан Страбон "Боихаемон" (грекше Βουίαιμον) деп жазған. Тацит те Боихаэмум – бои тайпаларының қоныстанған жерінің аты екенін айтады. Осы атаулар қазіргі Богемияға айналды, ол қазіргі Баварияның шығысында және Дунайдың солтүстігінде, қазіргі Чехияда орналасқан. Кейінірек "varii” жұрнағы осы географиялық аймақта тұратын, сол кезде Дунайдың екі жағында қоныстанған белгілі бір халықты атау үшін қолданылды (басқа аймақтарға байланысты ұқсас германдық этнонимдер жасалды: Солтүстік Германиядағы Ангриварийлер мен Ампсиварийлер, англосаксондық Кантварелер, Рипуарлық франктар және т.б.). Клавдий Птолемей Жоғарғы Эльба өзені маңында тұратын "Бейнохаймае” тайпасын және Дунай жағасындағы "үлкен халық” – "Баймой” тайпасын атады. Қолға түскен жазбаларда бавариялықтар туралы алғашқы тарихи деректер б.з. 520 жылы жасалған франктердің халықтар тізімінде кездеседі. Олардың орналасқан жерін (швабтардың шығысына қарай) сипаттаған алғашқы құжат – 551 жылы жазылған тарихшы Джорданның "Готтар тарихы”. Венеций Фортунат өзінің Равеннадан Турға (565–571) жасаған саяхатын сипаттап, бавариялықтардың жерінен өткенін, аймақтағы саяхаттың қауіптілігін айтады: “Егер жол ашық болса және бавариялық сізді тоқтатпаса, онда Альпі тауларынан өтіңіз”. V және VI ғасырларға жататын археологиялық деректер Аламан, Ломбард, Тюринг, Гот, Богемия славяндары және жергілікті римдік халық сияқты бірнеше аймақтар мен халықтардың әлеуметтік және мәдени ықпалын көрсетеді. Вольфрам мен Польдің (1990) соңғы зерттеулері бавариялықтардың нақты географиялық шығу тегін іздеуден бас тарды. Қазіргі кезде тайпалық этнос этногенез процесі арқылы қалыптасқан деп есептеледі, яғни этникалық бірегейлік саяси және әлеуметтік қысымдардың нәтижесінде қалыптасады, бірізділікке қажеттілік туады.

Бавария және Агилофингтер франк иелігінің астында

Бавариялықтар көп ұзамай франктардың билігіне қарады, бұл, әдетте, күшті күреске ұласпады. Франктар бұл шекаралық аймақты шығыстағы аварлар мен славяндар сияқты халықтарға қарсы қорғаныш белдеуі және әскерге адам күшін қосатын көз ретінде қарастырды. Шамамен 550 жылға қарай олар оны герцогтың басқаруына берді – мүмкін франк немесе жергілікті билеуші отбасылардан таңдалған, ол франк патшасының аймақтық өкілі ретінде әрекет етуі керек еді. Бірінші белгілі герцог – Агилофингтер әулетінің мүшесі Ғарибальд I. Осымен Агилофингтер герцогтарының 788 жылға дейін жалғасқан кезеңі басталды. Бір жарым ғасыр бойы герцогтар шығыс шекарасында славяндардың басқыншылығына қарсы тұрды және 717 жылы қайтыс болған герцог Теодо I кезінде әлсіз франк патшаларынан толық тәуелсіздікке қол жеткізді. Карл Мартель франк мемлекетінің нақты билеушісі болғанда, бавариялықтарды қатаң тәуелділікке алып келді және қарсылық көрсеткені үшін екі герцогты тікелей қызметтен шеттетуге мәжбүр етті. Оның ұлы және мұрагері Ұзынсыз Пипин де франк билігін сақтап қалды. Оның әулеті мен Агилофингтер арасында, сондай-ақ Ломбардтар патшаларымен де бірнеше некелер болды. Франктардың түрлі көтерілістерді оңай басуы, көтерілістерге себепкер болған халықтың құпиялануы емес, отбасылық даулар болды деген пікірге негіз береді. Бавария заңдары 739 және 748 жылдар аралығында жазылған. Кейіннен қосылған толықтырулар франктардың ықпалын көрсетеді. Осылайша, герцог Агилофингтер әулетіне тиесілі болғамен, оны халық сайлауы керек, ал оның сайлануын франк патшасы бекітуі керек, оған ол адалдықпен міндетті. Герцогтың бес еселенген құны бар, ол кеңес алу үшін ақсүйектер мен дін қызметкерлерін шақырады, әскер жинайды, әділдік жүргізеді және қаржыны реттейді. Бес ақсүйек әулеті бар, олар бұрынғы халықтың бөлінісін білдіруі мүмкін. Ақсүйектерге бағынышты бос адамдар мен азат етілгендер бар. Заң елді графтар басқаратын округтерге бөлді, оларға заңды жариялауға жауапты судьялар көмектеседі.

Христиандық

Баварияда христиан діні рим дәуірінен бері сақталған, бірақ 696 жылы герцог Теодо I шақыруымен Вормстың епискобы Руперт графтыққа келген кезде жаңа дәуір басталды. Ол бірнеше монастырлар құрды, сондай-ақ Пуатье епискобы Эмеран да солай істеді. Нәтижесінде, көп ұзамай, көптеген адамдар христиан дінін қабылдады және Бавария мен Рим арасында қарым-қатынас орнады. VIII ғасырда, шындығында, ескі діндерге қайта оралу болды, бірақ шамамен 734 жылы Баварияға келген әулие Бонифаций бұл құбылысты тоқтатты. Бонифаций Бавария шіркеуін ұйымдастырды және Зальцбург, Фрайзинг, Регенсбург және Пассау епископтықтарын құрды немесе қайта жаңғыртты. 749 жылы бавариялықтардың герцогы болған Тассило III 757 жылы франк корольдігінің патшасы Пипин Ұсқақтың үстемдігін мойындады, бірақ көп ұзамай Аквитаниядағы соғысқа үлес қосудан бас тартты. Сонымен қатар, Карл Ұлының билігінің алғашқы жылдары Тассило діни және азаматтық мәселелерде өз атынан шешім шығарды, франктардың жиналысына қатысудан бас тартты және жалпы алғанда тәуелсіз билеуші ретінде әрекет етті. Альпі тауларындағы жолдарды бақылауы, аварлармен одақтастығы және Ломбард корольдігінің патшасы Дезидерийдің күйеу баласы ретіндегі орны франк корольдігі үшін үлкен қиындық туғызды, сондықтан Карл Ұлы оны басып тастауға бел буды. Бұл қақтығыстың толық мәліметтері әлі де белгісіз. Тассило 781 жылы және 787 жылы құрмет көрсеткен, бұл, әлдебір франк әскерлерінің болуымен байланысты болуы мүмкін. Бірақ жақын арада қайтадан қиындықтар туды, және 788 жылы франктар герцогты Ингельхаймға шақырып, сатқындық айыбымен өлім жазасына кесті. Алайда, король Тассилоны кешірді, ол 794 жылы Франкфуртта монастырға кіріп, герцогтықтан ресми түрде бас тартты. Карл Ұлының қарындасының күйеуі Герольд 799 жылы аварлармен шайқаста қаза болғанға дейін Баварияны басқарды, содан кейін франк графтары басқаруды өз қолына алып, осы жерді Каролинг империясының қалған бөлігімен біріктірді. Карл Ұлының өзінің мемлекетінің рухани және материалдық дамуы үшін қабылдаған шаралары жағдайды жақсартты. Бавариялықтар өз герцогтығының жойылғандығына қарсылық көрсетпеді. Шіркеутің біріктіруші күшіне байланысты олардың франк иеліктерімен толыққандай бірігуіне Карл Ұлы Бавария мәселелеріне қатысты екі капитулярийден артық шығармау жеткілікті деп санады.

Каролингтер дәуіріндегі герцогтік

Баварияның келесі ғасырдағы тарихы Каролингтер империясымен тығыз байланысты. 817 жылы Шығыс франктардың королі Людовик Неміске берілген Бавария, 843 жылы Верден шарты бойынша оған бекітілген ірі аумақтардың бір бөлігін құрады. Людовик Регенсбургті өзінің үкімет орталығы етіп, Баварияны белсенді түрде дамытты және славяндарға қарсы көптеген жорықтар арқылы оның қауіпсіздігін қамтамасыз етті. 865 жылы ол өзінің иеліктерін бөліскенде, бұл жер басқаруын бұрыннан жүргізіп келген үлкен ұлы Карлманға берілді. Карлман 880 жылы қайтыс болғаннан кейін, Бавария император Карл Іркінің кең аумақтарының бір бөлігіне айналды. Бұл тиімсіз билеуші оның қорғауын Карлманның заңды емес ұлы Арнульфқа тапсырды. Арнульф, бавариялықтардың қолдауының арқасында, 887 жылы Карлға қарсы күреске шығып, келесі жылы неміс королі болып сайланды. 899 жылы Бавария Кіші Людовикке өтті, оның тұсында венгрлердің үздіксіз шабуылдары болды. Осы шабуылдарға қарсы тұру күннен-күнге әлсіреп, дәстүр бойынша 907 жылдың 5 шілдесінде Бавария тайпасының көп бөлігі осы қауіпті жауларға қарсы Прессбург шайқасында қырылды. Кіші Людовик билік еткен кезде, Баварияны қорғау үшін оңтүстік-шығыс шебінде құрылған Каринтия маркасын Шеерн графы Люитопольд басқарды, ол Баварияда кең иеліктерге ие болған. Ол 907 жылғы Ұлы шайқаста қаза тапты, бірақ оның ұлы Арнульф, «Жаман» деген лақап атымен белгілі болған, тайпаның қалдықтарын венгрлермен одақтасып біріктірді және 911 жылы Баварияның герцогы атанды, Бавария мен Каринтияны бір билік астына біріктірді. Неміс королі Конрад І Арнульфтің патшалық билігін мойындаудан бас тартқан кезде оған шабуыл жасады, бірақ соңында жеңіліске ұшырады.

Остон және Сали дәуіріндегі герцогтік

920 жылы Конрадтың ізбасары Германия королі Генрих Фоллер болды. Генрих Арнульфті герцог ретінде мойындап, оның епископтарды тағайындау, ақша соғу және заң шығару құқығын растады. Осыған ұқсас жанжал Арнульфтің ұлы және мұрагері Эберхард пен Генрихтің ұлы Ұлы Отто I арасында болды. Эберхард әкесінен гөрі нашар нәтижелер көрсетті және 938 жылы Бавариядан қашып кетті, ал Отто марқұм герцогтің туысы Бертольдқа (құқықтары шектеулі) герцогтікті тапсырды. Отто сондай-ақ корольдік мүдделерді қадағалау үшін Эберхардтың ағасы Арнульфты граф-палатин қызметіне тағайындады. 947 жылы Бертольд қайтыс болғаннан кейін Отто герцогтікті өзінің ағасы Генрихке берді, ол герцог Арнульфтің қызы Юдитке үйленген еді. Бавариялықтар Генрихті ұнатпады, өйткені ол өзінің қысқа билігін көбінесе халқымен дауласуда өткізді. 955 жылы Лехфельдте (955 ж.) венгрлер жеңілгеннен кейін олардың шабуылдары тоқтады, ал герцогтіктің аумағы уақытша Италиядағы жақын аудандарды қосып кеңейтілді. 955 жылы Генрихтің жас ұлы Генрих, Кейбірлермен дауласушы атанды, оның орнына отырды, бірақ 974 жылы патша Отто II-ге қарсы қастандыққа қатысты. Бұл көтеріліс патшаның Генрихтің жауы, Ұлы Оттоның немересі Оттоға Швабия герцогтігін бергеніне және Баварияның жаңа Шығыс маршын, кейіннен Австрия деп аталғанын, Бабенбергтерден Леопольдқа бергеніне байланысты болды. Көтеріліс тез жеңіліске ұшырады, бірақ түрмеден қашқаннан кейін Генрих өз жоспарларын жаңартты және 976 жылы Бавария герцогтігін Швабия герцогы Оттоға жоғалтты. Сонымен қатар, Каринтия жеке герцогтыққа айналдырылды, граф-палатин лауазымы қайта жаңартылды және Бавария шіркеуі герцогтың емес, патшаның билігіне бағынды. Бавария бұл кезеңде Инн алабын (Сальцбург пен Зальцах алабын қоса алғанда) және Лех өзенінің құйылысынан Линцке дейінгі Дунайды қамтыды; Верона маршы (Оңтүстік Тироль) қысқа уақытқа Баварияға (952 ж.) қарады, бірақ кейін Каринтияға (976 ж.) өтті. Сол кезде Баварияның ең маңызды қалалары Фрайзинг, Пассау, Зальцбург және Регенсбург болды. 985 жылы қайта орнатылған Генрих өзін қабілетті басшы ретінде көрсетті, ішкі тәртіпті орнатты, маңызды заңдар шығарды және монастырларды реформалауға шаралар қолданды. 1002 жылы оның ұлы және мұрагері Генрих II Баварияны өзінің күйеуі Генрих Люксембургке берді, оның өлімінен кейін 1026 жылы ол Генрихке, кейіннен император Генрих III-ке және содан кейін Люксембург әулетінің тағы бір мүшесіне, герцог Генрих VII ретінде берілді. 1061 жылы императрица Агнес, неміс королі Генрих IV-тің анасы және регенті герцогтікті Нордхаймнан Оттоға тапсырды.

Велфтер тұсында

1070 жылы король Генрих IV герцог Оттоны тақтан түсіріп, герцогтікті Солтүстік Италияда түп-тамыры бар ықпалды бавариялық әулеттің мүшесі граф Велфке берді. Генрихпен дауласып жатқан папа Григорий VII-ді қолдағандықтан Велф жеңіліске ұшырады, бірақ кейін Баварияны қайта иеленді; оның екі ұлы одан кейін билік етті: 1101 жылдан бастап Велф II және 1120 жылдан бастап Генрих IX. Екеуі де неміс князьдері арасында зор ықпалға ие болды. Генрих IX-тың ұлы Генрих X, Мақтаншақ атанды, 1126 жылы таққа отырды және 1137 жылы Саксония герцогтігін алды. Оның күшінен қорқып, король Конрад III екі герцогтіктің бір адамның қолында болуына жол бермеді және Генрихті тақтан түсірді. Ол Баварияны Австрия маркграфы Леопольд IV-ке сыйлады. Леопольд 1141 жылы қайтыс болған соң, король герцогтікті өзінде қалдырды; бірақ ол үнемі тәртіпсіздік ошағы болды, ал 1143 жылы оны Генрихке сеніп тапсырды, ол Жасомерготт атымен белгілі, Австрия маркграфы. Оның иелігі үшін күрес 1156 жылға дейін жалғасты, сонда император Фридрих I Германияға бейбітшілікті қайтару ниетімен Генрихті Баварияны Генрих Арыстанға, Саксония герцогы және Генрих Мақтаншақтың ұлына беруге көндірді. Қарсылығында Австрия Privilegium Minus арқылы маркграфтықтан тәуелсіз герцогтыққа дейін көтерілді. Мюнхенді Генрих Арыстан құрды.

Географиялық ауытқулар

Каролингтер империясының ыдырауынан кейінгі жылдары Баварияның шекарасы үнемі өзгеріп отырды және 955 жылдан кейін ұзақ уақыт бойы ол кеңейе бастады. Батысқа қарай Лех өзені Баварияны Швабиядан бөліп тұрды, бірақ қалған үш жағынан Бавария кеңею мүмкіндіктерін пайдаланып, герцогтік Дунайдан солтүстікке қарай үлкен аумақты иеленді. Алайда, Вельфтер әулетінің билігінің соңғы жылдары кері тенденция байқалды және Баварияның аумағы кішірейді. 1027 жылы Конрад II Италияның бұрынғы Ломбард корольдігінен Тренто епископтығын бөліп алды. Ол оны Баварияның негізгі герцогтығына қосты, сол кезде оған оның ұлы Генрих III билік етіп тұрды. 12 ғасырдан бастап Мерано қаласының жанындағы Тироль қамалында тұратын графтар өз аумағын аймақтың көп бөлігіне дейін кеңейтті және номиналды түрде оларға бағынышты болған Бриксен епископтарының күшінен асып түсті. 1138 жылы Генрих Х-тың Бавария герцогы лауазымынан алынғаннан кейін, Тироль графтары оның ұлы Генрих Арыстанның басшылығымен Бавариядан тәуелсіздіктерін нығайтты. Вельфтер әулетіне 1154 жылы Гослардағы рейхстагта Фредерик Барбаросса Бавария герцогтығын қайта тапсырғанда, Тироль графтығы енді Баварияның бір бөлігі ретінде есептелмеді. Герцог Генрих Арыстан өзінің оңтүстік Бавария герцогтығына емес, солтүстік Саксония герцогтығына көбірек назар аударды. Бавария мұрагерлік дауы 1156 жылы шешілгеннен кейін, Энс пен Инн өзендері арасындағы аймақ Австрияның құрамына кірді. Штирия маркасы (1180 жылы герцогтыққа айналды) және Тироль графтығы сияқты бұрынғы Бавария аумақтарының маңыздылығының артуы Баварияның нақты және салыстырмалы күшін әлсіретті, енді ол дерлік барлық жағынан кеңею мүмкіндігінен айырылды. Көршілес Каринтия герцогтығы, Зальцбург архиепископтығының үлкен аумақтары, сондай-ақ ақсүйектердің тәуелсіздікке ұмтылысының күшеюі – бұл факторлардың бәрі Баварияның кеңеюіне кедерілді.

Виттельсбах әулеті тұсында

Жаңа дәуір 1180 жылы Генрих Арыстанның императорлық қарғысқа ұшырауы салдарынан император Фридрих I герцогтікті бавариялық Виттельсбах әулетінің мүшесі Отоға, Шеерн графтарының ұрпағына сыйлады. Виттельсбах әулеті 1918 жылға дейін Баварияны үзіліссіз басқарды. 1214 жылы Пфальц курфюрсттігі де Виттельсбахтардың меншігіне көшті. 1180 жылдың қыркүйегінде Виттельсбахтың Отто Альтенбургте Баварияны алғанда, герцогтіктің шекарасы Бёмервальд, Инн, Альп таулары және Лех өзендерін қамтыды; ал герцог тек Виттельсбах, Келхайм және Штраубинг маңындағы кең жеке иеліктерінде ғана билік жүргізе алды. Отто Баварияны үш жыл ғана биледі. Оның ұлы Людовик I 1183 жылы оның орнына келді және Людовик 1231 жылдың қыркүйегінде Кельхаймде қаза болғанға дейін император Фридрих II билігінің алғашқы жылдарында Германия істерінде маңызды рөл атқарды. Оның ұлы, «Ұлы» аталған Отто II, шіркеу Баварияға тыйым салғанға және өзіне папалық қарғыс түскенге қарамастан, Хогенштауфен императорларына адал болды. Әкесі сияқты, Отто II жерлерін сатып алу арқылы кеңейтіп, герцогтіктегі билігін нығайтты. Ол 1253 жылдың қараша айында қайтыс болды.

Бөлшектер

Герцогтардың билігін арттыру және герцогтікті біріктіруге жасаған тырашалары белгілі бір жетістікке жетті; бірақ олар отбасы мүшелері арасындағы бөліністерге байланысты тез күшін жойды, нәтижесінде 250 жыл бойы Бавария тарихы аумақтық бөліністердің қайталамалы тізімінен өзгеге ұласпады, олар соңынан соғыс пен әлсіздік әкелді. Осы бөліністердің алғашқысы 1255 жылы болды. Герцог Отто II-нің ұлдары Людовик II және Генрих XIII, әкесінің қайтысынан кейін екі жыл бойы Баварияны бірлесіп басқарғаннан кейін, мұраларын бөлісті: Людовик II герцогтіктің батыс бөлігін, кейін Жоғарғы Бавария деп аталған, сондай-ақ Пфальц сайлаушылығын алды, ал Генрих шығыс немесе Төменгі Баварияны иеленді.

Төменгі Бавария

Баварияның Генрих XIII-і көп уақытын ағасымен, Богемияның Оттакар II-імен және түрлі шіркеу қызметкерлерімен дауласып өткізді. 1290 жылдың ақпанында қайтыс болған соң, жері үш ұлына – Отто III, Людовик III және Стефан I-ге бұйырды. Бұл үш князьдың әулеттері 1333 жылға дейін Төменгі Баварияны басқарды, сонда Генрих XV (Отто III-нің ұлы) дүние салды, одан кейін 1334 жылы туысы Отто IV қайтыс болды; екеуі де ұлсыз өлгендіктен, Төменгі Баварияның барлығы Генрих XIV-ке көшті. 1339 жылы Генрих қайтыс болғаннан кейін жалғыз ұлы Иоанн I келесі жылы мұрагерсіз қайтыс болды, ал Виттельсбах императоры Людовик IV Төменгі Баварияны өзіне қаратып алып, бүкіл герцогтықты билігіне біріктірді.

Жоғарғы Бавария

Ұзақ жылдар бойы билік құрған Людовик II, «Қатал» аталған, Оңтүстік Германиядағы ең қуатты князьға айналды. Ол туысы Конрадин Хогенштауфеннің қамқоршысы болды, ал Конрадин 1268 жылы Италияда өлімге кесілгеннен кейін Людовик пен оның інісі Генрих Хогенштауфендердің Швабияда және басқа жерлердегі иеліктерін мұраға алды. Ол 1273 жылы Германия тағына ие болуға тырысқан Габсбург графы Рудольф I-ді қолдады, жаңа патшаның қызы Мехтильдке үйленді және Богемиядағы жорықтарында оған көмектесті. Людовик 1294 жылы қайтыс болғаннан кейін бірнеше жыл бойы оның ұлдары Рудольф I мен Людовик, кейіннен император Людовик IV, герцогтігін бірлесіп басқарды; бірақ олардың қарым-қатынастары ешқашан жарасымды болмағандықтан, 1310 жылы Жоғарғы Бавария бөлінді. Рудольф Исардың шығысындағы жерді, Мюнхен қаласымен бірге алды, ал Людовик Исар мен Лех арасындағы аймақты алды. Бірақ көп ұзамай бұл келісім ағайындылар арасында соғысқа әкелді. Нәтижесінде, 1317 жылы, Людовик Германия патшасы болғаннан кейін үш жыл өткен соң, ол Рудольфты тақтан бас тартуға мәжбүр етті және он екі жыл бойы бүкіл Жоғарғы Баварияны жалғыз өзі биледі. Бірақ 1329 жылы бірқатар оқиғалар оны Рудольфтың ұлдары Рудольф пен Рупертпен Павия шартын жасасуға итермеледі, оларға Виттельсбах әулеті 1214 жылдан бері иеленген Пфальц курфюрсттігін, сондай-ақ Дунайдан солтүстікке қарай Баварияның бір бөлігін, кейін Жоғарғы Пфальц (Оберпфальц) деп аталды, берді. Сонымен қатар, Виттельсбах әулетінің екі тармағы сайлау дауысын кезекпен жүргізуге және әулеттің бір тармағы жойылған жағдайда, қалған тармақ оның иеліктерін мұраға алуға келісті. Людовик IV тұсында Баварияның бірігуі жеті жылға созылды, осы кезеңде император елдің жағдайын жақсарта алды. 1347 жылы қайтыс болғаннан кейін ол алты ұлын мұраларын бөлісуге қалдырды, олар 1349 жылы Баварияны бөлуге келісті. Дегенмен, оның тарихы Бранденбург, Голландия, Эно және Тирольмен байланыстарымен күрделенді, олардың барлығы императордың ұлдарына қалдырылған. Барлығы алты бауыр Баварияда белгілі бір билік жүргізді, бірақ үшеуі ғана ұрпақ қалдырды, олардың ең үлкені Людовик V, Бавария герцогы, сонымен қатар Бранденбург маркграфы және Тироль графы, 1361 жылы қайтыс болды және екі жылдан кейін оның жалғыз ұлы, баласыз Майнхард та қайтыс болды. Тироль содан кейін Габсбургтерге өтті. Бранденбург 1373 жылы жоғалды. Қалған екі бауыры, Стефан II және Альберт I, тиісінше Бавария Ландсхут және Бавария Штраубингті басқарды, ал Стефан 1375 жылы қайтыс болғанда, оның үш ұлы Баварияның өз бөлігін бірлесіп басқарды. 1392 жылы Стефан мен Альберттен басқа барлық тармақтардың жойылған кезінде маңызды бөліну орын алды, ол герцогтіктің үлкен бөлігін Стефанның үш ұлы Стефан III, Фридрих және Иоанн II арасында бөліп берді, олар тиісінше Ингольштадт, Ландсхут және Мюнхен тармақтарын құрды. 1392 жылғы үш еселенген бөлінудің басты нәтижесі азаматтық соғыстардың тізбегі болды, бұл Баварияның Германия саясатындағы күш ретінде уақытша әлсіреуіне әкелді. Көршілес мемлекеттер оның шекарасына еніп, ақсүйектер герцогтардың билігін елемеді, олар сайлау дауысынан айырылып, елу жыл бойы ішкі жанжалдармен айналысты. Дегенмен, бұл жағдайдың кейбір пайдалары болды. Елдің басқаруы мен қаржыны бақылау 1392 жылы құрылған Ландтаг немесе Ландшафт деп аталатын жиналыстың қолына өтті. Қалалар белгілі бір тәуелсіздікке ие болды, сауда өскен сайын күшті және бай болды, ал Мюнхен мен Регенсбург азаматтары герцогтарға жиі қарсылық көрсетті. Осылайша, тәртіпсіздік кезеңінде өкілдік институттардың өсуі және мықты азаматтық рухтың қалыптасуы болды.

Бавария-Штраубинг

Альберт I-нің Бавария герцогтігі Штраубинг 1404 жылы қайтыс болғаннан кейін Голландия және Хейнаутпен бірге ұлы Вильгельм II-ге, ал 1417 жылы кіші ұлы Иоанн III-ге көшті, ол Лиеж епископтығынан жаңа лауазымына өту үшін бас тартты. Иоанн 1425 жылы қайтыс болғанда бұл әулет тоқтап қалды, және түрлі талапкерлер арасындағы күрестен кейін Виттельсбах әулетінің қалған үш тармағы – Ингольштадт, Ландшут және Мюнхен Бавария Штраубингін бөлісіп алды. Дегенмен, Голландия және Хейнаут Бургундияға өтті.

Бавария-Ингольштадт

Баварияның Ингольштадт герцогы Стивен III мемлекет қайраткері емес, әскер қайраткері ретінде танымал болды. Оның билігі тұсында түрлі қалалармен және бауыры Бавариялық Иоанн Мюнхенмен күрестер болды. 1413 жылы қайтыс болғаннан кейін, оның ұлы Луи VII, "Сақалды" деп аталған, таққа отырды. Ол таққа отырмас бұрын, бұл тынышсыз және даулы ханзада Франция ісінде маңызды рөл атқарды, онда оның қарындасы Изабелла Франция королі Шарль VI-ға үйленді. Шамамен 1417 жылы ол өзінің туысы Бавария Ландсхуттың Генрих XVI-мен қатысты қырқыс дауға қатысты, соның салдарынан пап пен императордың тыйым салуына ұшырады, ал 1439 жылы ұлы Луи VIII Ақсақтан шабуылға ұшырады. Бранденбург маркграфы Фридрих I Хогенцоллерннің қызына үйленген бұл ханзада әкесінің заңды емес ұлына көрсеткен құрметіне наразы болды. Кейіннен Бранденбург маркграфы болған Альберт Ахиллдің көмегімен ол ескі Луиді тұтқынға алып, 1443 жылы тақтан бас тартуға мәжбүр етті. 1445 жылы Ақсақ Луи қайтыс болғаннан кейін, оның әкесі өзінің жақтас жауы Генрих Бавария Ландсхуттың билігіне түсті және 1447 жылы түрмеде қайтыс болды.

Бавария-Ландшут

Баварияның Ингольштадт герцогтігі 1393 жылы әкесі Фредерикке Бавария Ландшут герцогі ретінде мұрагерлік еткен Генрихке өтті, оның ұзақ билігі негізінен отбасылық жанжалдардан құралды. Ол 1450 жылдың шілдесінде қайтыс болды, ал оның ұлы Людовик IX (Бай аталған) оның орнына келді. Осы шамада Бавария бұрынғы ықпалын қайтаруға көшті. Людовик IX яһудилерді герцогтігінен қуды, саудагерлердің қауіпсіздігін арттырды, сондай-ақ әділет әкімшілігі мен қаржы жағдайын жақсартты. 1472 жылы Ингольштадт университетін құрды, монастырларды реформалауға тырысты және Бранденбургтың Альберт Ахиллесін жеңді. 1479 жылдың қаңтарында Людовик IX қайтыс болғаннан кейін оның ұлы Георгий, сондай-ақ Бай аталған, оның орнына отырды; ал Германия королі Максимилиан I-ге адал болған Георгий 1503 жылдың желтоқсанында ұлдары болмай қайтыс болғанда, оның герцогтігі үшін соғыс басталды.

Бавария-Мюнхен

Бавария Мюнхен 1397 жылы Иоанн II қайтыс болғаннан кейін ұлдары Эрнест пен Вильгельм III-ке өтті, бірақ олар жерлерін Бавария Ингольштадтық Стефанмен күрескеннен кейін ғана иеленді. Ағайындылар отбасының басқа тармақтарымен және Мюнхен азаматтарымен соғысқа түсті. Император Зигмундтың адал қызметшісі Вильгельм III 1435 жылы қайтыс болды, жалғыз ұлы Адольф бес жылдан кейін дүние салды, ал батылдығымен танылған Эрнест 1438 жылы қайтыс болды. 1440 жылы Бавария Мюнхенінің барлығы Эрнесттің ұлы Альберт III-ге тиді, ол қарапайым Агнес Бернауэрге үйленгендіктен әкесінен шеттеді. Альберт монастырларды реформалауға тырысқандықтан "Тақуа" атанды және 1440 жылы Богемия тағына отыруға жақын болды. Ол 1460 жылы қайтыс болып, бес ұл қалдырды, ең үлкен екеуі, Иоанн IV және Зигмунд, Иоаннның 1463 жылы қайтыс болғанға дейін бірге билік етті. Үшінші ағасы Альберт діни білім алғаннан кейін 1465 жылы ағасына қосылды, ал екі жылдан соң Зигмунд тақтан бас тарғанда, кіші ағаларының талаптарына қарамастан, жалғыз билеуші болды. Альберт IV, "Ақылды" деп аталған, Абенсберг аймағын иелігіне қосты және 1504 жылы Георг Байдың қайтысынан кейін Бавария Ландшут мұрагерлік соғысына қатысты. Альберттің қарсыласы – Георгтың күйеу баласы Руперт, бұрын Фрайзинг епископы және Филипптің Рейн пфальц графының мұрагері. Австрияның эрцгерцогы және Тироль графы болған император Максимилиан I дауға араласты. Руперт 1504 жылы қайтыс болды, ал келесі жылы Кельн диетасында император мен Филипптің немересі Отто Генрих белгілі бір шеткі аймақтарды алды, ал Альберт Георгтың иеліктерінің көп бөлігін біріктіріп, Баварияны басқаруға келді. 1506 жылы Альберт герцогтіктің мұрагерлік құқығы бойынша бірінші туған ұлға берілуі керек екенін жарлық етті және Баварияны консолидациялауға тырысты. Ол елдің жағдайын жақсартуда белгілі бір жетістікке жетті және 1500 жылы Бавария Германияның бейбітшілікті сақтау үшін бөлінген алты округінің біріне айналды. Альберт 1508 жылдың наурыз айында қайтыс болды, оның орнына ұлы Вильгельм IV отырды, оның анасы Кунигунде император Фредерик III-нің қызы болды.

Қайта өрлеу және контрреформация

1506 жылғы жарлыққа қарамастан, Вильгельм IV 1516 жылы ағасы Людовик X-ке үкіметте үлес беруге мәжбүр болды, бұл ахуал Людовик 1545 жылы қайтыс болғанға дейін сақталды. Вильгельм Габсбургтерге қарсы дәстүрлі Виттельсбах саясатын ұстанды, бірақ 1534 жылы Венгрия және Богемия патшасы Фердинандпен Линцте келісім жасады. Бұл байланыс 1546 жылы император Карл V Шмалькальден лигасының соғысы кезінде герцогтың қолдауын алғанда күшейді, император оған белгілі бір жағдайларда Богемия тағына және Рейн пфальц графының сайлау құқығына ие болу мүмкіндігін уәделеді. Вильгельм сонымен қатар Баварияны католицизмге бекіту үшін маңызды кезеңде көп жұмыс істеді. Реформациялық ілімдер герцог пападан епископтықтар мен монастырларға қатысты кең құқықтар алған кезде герцогтікте кеңінен тарады. Ол реформаторларды басу шараларын қабылдады, олардың көптегені қуылды, ал 1541 жылы герцогтыққа шақырған иезуиттер Ингольштадт иезуит колледжін Германиядағы өзінің штаб-пәтеріне айналдырды. Вильгельм 1550 жылдың наурыз айында қайтыс болды, оның орнын Габсбургтың Фердинанд I-нің қызына үйленген ұлы Альберт V басты. Альберт өзінің билік басында Баварияда әлі де күшті болған реформаторларға кейбір жеңілдіктер жасады, бірақ шамамен 1563 жылы ол өз көзқарасын өзгертті, Трент соборының қаулыларын қолдады және Контрреформация жұмысын жылдамдатты. Білім беру біртіндеп иезуиттердің қолына көшіп, Бавариядағы протестантизмнің таралуына тиімді тоқтатылды. Альберт V өнерді кеңінен демеушілік етті. Әртүрлі суретшілер Мюнхендегі сарайына жиналды, қалада сәнді ғимараттар бой көтерді, ал Италия және басқа да елдер көркем туындылар жинағына үлес қосты. Керемет сарайдың шығындары герцогты Ландтагпен (ақсүйектермен) қарым-қатынасқа түсірді, оның халқын қанауға мәжбүр етті және 1579 жылдың қазан айында қайтыс болғанда үлкен қарыз қалдырды. Оның ұлы, келесі герцог Вильгельм V (Тақуалық деп аталған) иезуиттерден білім алып, иезуиттік нанымдарға берілгендігін көрсетті. Ол 1583 жылы ағасы Эрнест үшін Кельн архиепископтығын қамтамасыз етті, және бұл мәртебе шамамен 200 жыл бойы отбасының иелігінде болды. 1597 жылы ол ұлы Максимилиан I пайдасына тақтан бас тарды және монастырға кетіп, 1626 жылы қайтыс болды.

Отыз жылдық соғыс

Максимилиан I герцогтықты қарыздармен салмақталған және тәртіпсіздікке толы деп тапты, бірақ оның он жылдық белсенді билігі елеулі өзгерістерге әкелді. Қаржы және сот жүйесі қайта ұйымдастырылды, мемлекеттік қызметкерлердің класы мен ұлттық милиция құрылды, сондай-ақ бірнеше шағын аудандар герцогтің билігіне бағындырылды. Бұл герцогтықта бірлік пен тәртіп орнатып, Максимилианға Отыз жылдық соғыста маңызды рөл атқаруға мүмкіндік берді; соғыстың алғашқы жылдары ол Жоғарғы Пфальцты және 1356 жылдан бері Виттельсбах әулетінің үлкен тармағы иеленген сайлау құқығын иеленді. Кейінгі кері кетулерге қарамастан, Максимилиан 1648 жылғы Вестфалия бейбіт шартында осы жетістіктерін сақтап қалды. Соғыстың соңғы жылдары Бавария, әсіресе солтүстік бөлігі, ауыр зардаптарға ұшырады. 1632 жылы шведтер басып кірді, ал Максимилиан 1647 жылы Ульм шартын бұзғанда, француз және швед әскерлері жерді қиратты. Бұл зиянды біршама өтегеннен кейін, курфюрст 1651 жылдың қыркүйек айында Ингольштадт қаласында қайтыс болды, ол герцогтығын өзі тапқаннан гөрі әлдеқайда күшті қалдырды. Жоғарғы Пфальцты қайтару Баварияны біртұтас етті; сайлау дауысын алу оған бедел берді, ал герцогтық соңғы төрт жүз жыл бойы ішкі тартыстардың мүмкін болмаған Еуропа саясатында рөл атқара алды.

Абсолютизм

Максимилиан I-нің халықаралық беделі герцог үйіне күш қосты, бірақ Баварияның өзінде келесі екі ғасырдағы ықпалы күмәнді болды. Максимилианның ұлы Фердинанд Мария (1651–1679), таққа отырғанда жас болғандықтан, Отыз жылдық соғыстың салдарынан туған жараларды жазып, ауыл шаруашылығы мен өнеркәсіпті дамытуға, көптеген шіркеулер мен монастырларды салуға немесе қалпына келтіруге тырысты. 1669 жылы ол 1612 жылдан бері тоқтатылған диет отырысын қайтадан шақырды. Дегенмен, оның жасаған жақсылықтарын ұлы Максимилиан II Эммануил (1679–1726) көп бөлігімен жойды. Оның шексіз амбициясы оны Осман империясына қарсы соғысқа және Испания мұрагерлік соғысында Франция жағында күреске итерді. 1704 жылдың 13 тамызындағы Хохштедт маңындағы Бленхайм шайқасында жеңіліске ұшырады; оның иеліктері Ильберсхайм шарты бойынша уақытша Австрия мен Пфальц курфюрстігі арасында бөлінді және 1714 жылғы Баден шартында тек қана шаршап-шалқайған күйде оған қайтарылды; 1706 жылы австриялық оккупанттар Сендлингтің қанды Рождествосы деп белгіленген бавариялық шаруалардың алғашқы көтерілісін басып тастады. Максимилиан II Эммануилдің тәжірибесінен сабақ алмаған ұлы Карл Альберт (1726–1745) барлық күшін үйінің еуропалық беделін және қуатын арттыруға жұмсады. Император Карл VI-ның өлімі оған мүмкіндік берді: ол Мария Терезияға Габсбургтердің мұрагерлігін қамтамасыз еткен Прагматикалық санкцияның заңдылығын жоққа шығарды, Франциямен одақтасты, Жоғарғы Австрияны басып алды, Прагада Богемия королі болып таж киді және 1742 жылы Франкфуртта император болды. Бірақ оның төлеуі керек болған бағасы – Баварияның өзін австриялық әскерлердің басып алуы болды; және 1744 жылы Пруссияның Фридрих II-нің Богемияға басып кіруі оған Мюнхенге оралуға мүмкіндік берді, бірақ 1745 жылдың 20 қаңтарындағы өлімінен кейін оның мұрагері иеліктерін қайтару үшін қандай шарттарға келісе алатынын анықтауға тиіс болды. Максимилиан III Иосиф (1745–1777), «Макс, көп сүйікті» деп аталған, 1745 жылдың 22 сәуірінде қол қойылған Фюссен бейбіт шарты бойынша Прагматикалық санкцияны ресми мойындау шартымен иеліктерін қайта алды. Ол ағартушылыққа ұмтылған адам болды, ауыл шаруашылығын, өнеркәсіпті және елдің минералды байлықтарын пайдалануды дамытуға көп еңбек етті, Мюнхенде Ғылым академиясын құрды және иезуиттердің баспасөз цензурасын жойды. Сонымен қатар, курфюрст өзінің барлық ізашарларынан да көп өлім жазасына қол қойды. 1777 жылдың 30 желтоқсанында ол қайтыс болғанда Виттельсбахтардың бавариялық тармағы тоқтап, мұрагерлік Пфальц курфюрстігінің Карл Теодорға өтті. Төрт жарым ғасырлық үзілістен кейін Юлих және Берг герцогтіктері қосылған Пфальц курфюрстігі Бавариямен қайта бірікті.

Революциялық және Наполеон кезеңдері

1792 жылы француз революциялық әскерлері Пфальц аймағын басып алды; 1795 жылы француздар Моро басшылығымен Баварияға басып кірді және Мюнхенге қарай жылжыды, онда ұзақ уақыт бойы басқыншылыққа ұшыраған либералдар оларды қуанышпен қарсы алды және Ингольштадтты қоршауға алды. Соғыстарды болдырмауға немесе шабуылға қарсы тұруға ештеңе жасамаған Карл Теодор Саксонияға қашып кетті және регенттік тастап кетті, оның мүшелері Моромен келісімге келді, ол 7 қыркүйек 1796 жылы ауыр салық төлеу шартымен қарулы тыныштық берді. Француздар мен австриялықтардың арасында Бавария қиын жағдайға түсті. Карл Теодордың 1799 жылғы 16 ақпанда қайтыс болуынан бұрын, австриялықтар елді қайтадан басып алды, Франциямен соғысты жаңаруға дайындық ретінде. Жаңа сайлаушы Максимилиан IV Иосиф (Цвейбриккен) қиын мұраны иемденді. Ол да, оның құдіретті министрі Максимилиан фон Монтгелас та Австрияға қарағанда Францияға көбірек жақын болғанмен, Баварияның қаржылық жағдайы және Бавария әскерлерінің шашыраңқы және ұйымдаспағандығы оны Австрияның қолына тәуелді етіп берді. 1800 жылғы 2 желтоқсанда Бавария әскерлері Австрияның Хоэнлиндендегі жеңілісіне қатысты, ал Моро тағы да Мюнхенді басып алды. Луневиль келісімі (1801 жылғы 9 ақпанда) Бавария Пфальц және Цвайбриккен мен Юлих герцогтіктерінен айырылды. Австрия сарайының жасырын емес амбициялары мен интригаларын ескере отырып, Монтгелас енді Баварияның мүдделері Француз Республикасымен ашық одақта жатқанын сенді; ол Максимилиан Жозефтің қарсылығын жеңіп, 24 тамызда Парижде Франциямен бейбітшілік және одақтастық туралы жеке келісімге қол қойды. Осы келісімнің үшінші бабында бірінші консул Луневиль шартының 7-бабы бойынша Рейннің сол жағындағы аумақ үшін уәделенген өтемақы Баварияға қолайлы жағдайда империя есебінен жүзеге асырылуын қамтамасыз етуге міндеттенді (де Мартенс, Recueil, vol. VII. 365). Осы келісімге сәйкес, 1803 жылы Наполеонның шіркеулік мемлекеттерді және империяның көптеген еркін қалаларын жойғанынан кейін аумақтық қайта ұйымдастыру кезінде Бавария Вюрцбург, Бамберг, Аугсбург және Фрайзинген епископтықтарын, Пасаудың бір бөлігін, он екі аббаттықтың аумақтарын және он жеті қала мен ауылды алды. Бұл аумақтар Рейндегі шеткі провинциялардың жоғалуын толық өтеді. Монтгелас енді Баварияны бірінші дәрежелі держава деңгейіне көтеруді көздеді және ол Наполеон дәуірінде бұл мақсатқа өте шеберлікпен қол жеткізді, Францияның басымдығына толық мүмкіндік берді, бірақ Рейн конфедерациясының көптеген мемлекеттері сияқты Баварияның француз тәуелділігіне ешқашан жол бермеді. 1805 жылғы соғыста, 23 қыркүйекте Вюрцбургте қол қойылған одақ шартына сәйкес бавариялық әскерлер Карл VII заманынан бері алғаш рет француздармен бірге соғысты. 26 желтоқсанда қол қойылған Пресбург келісімінде Эйхштадт княздығы, Бургау маркграфтығы, Воралберг иелігі, Хогенмс және Кенигсегг Ротенфельс графтықтары, Арген және Теттанг иеліктері және Линдау қаласы оның аумағымен Баварияға қосылды. Керісінше, 1803 жылы алынған Вюрцбург Бавария Тирольге алмасу үшін Зальцбург сайлаушысына беруге тиіс еді. Шарттың 1-бабы бойынша император сайлаушының король атағын қабылдағанын мойындады, яғни Максимилиан I. Максимилианның осы мәртебеге қол жеткізу үшін төлеуге тиіс бағасы - оның қызы Августаның Евгений де Боарнемен некелесуі болды. 1806 жылғы 15 наурызда ол Берг герцогтігін Наполеонға берді. Баварияның ішкі конституциясы үшін де француздық одақтың маңызды салдары болды. Максимилианның өзі 18-ғасырдың "ағартушылық" төршісі болды, оның төзімді қағидалары оның дін қызметкерлерін қатты ренжітті. Монтгелас "жоғарыдан" түбегейлі реформаға берілген жақтас болды және 1803 жылы ескі дәулеттердің қалдықтарымен реформалар мәселесін талқылады. Бірақ 1808 жылғы 1 мамырда жарияланған конституциямен енгізілген революциялық өзгерістер Наполеонның тікелей ықпалына байланысты болды. Ұйықтап жатқан жергілікті диеталар мен корпорацияларда сақталған ортағасырлық саясаттың таза сыпырылуы жасалды. Ескі артықшылықтар мен бостандықтар жүйесі заң алдындағы теңдік, салық төлеуге жалпыға бірдей жауапкершілік, крепостнойлықты жою, адамның және мүлік қауіпсіздігі, ар-ұждан мен баспасөз бостандығымен алмастырылды. Өкілдер жиналысы қағаз жүзінде құрылды, тар сайлау құқығына негізделген және өте шектеулі өкілеттіктерге ие болды, бірақ ешқашан шақырылмады. 1809 жылы Бавария Франция тарапынан Австриямен қайтадан соғысқа қатысты. Тирольдықтар Бавария билігіне қарсы көтеріліп, Бавария және француз әскерлерін елді қайта басып алуға тырысқанда үш рет жеңді. Австрия Францияға қарсы бесінші коалиция соғысын жеңіліске ұшырады және 1809 жылғы Шёнбрунн келісімінде одан да қатаң шарттарға қол жеткізді. Тирольдің ұлттық қаһарманы ретінде жиі мақтауға ие болған көтерілістің жетекшісі Андреас Хофер 1810 жылы Мантуяда француз және бавариялық күштерімен үшінші және соңғы шайқаста жеңілгеннен кейін атқыланды. 1810 жылғы 28 ақпанда Парижде қол қойылған келісімге сәйкес Бавария Оң Тирольді Италияға және кішкентай аудандарды Вюртембергке берді, өтемақы ретінде Зальцбургтың бір бөлігін, Иннвиертель және Хаусрукты, сондай-ақ Байройт және Регенсбург княздықтарын алды. Монтгелас саясатының сәттілігі осы уақытқа дейін керемет болды, бірақ Наполеонның жұлдызы қазірде ең биік нүктесіне жетті және осы өткір мүмкіндіктерді пайдаланушы жақын арада болатын өзгерістердің белгілерін байқады. 1812 жылғы оқиғалар одан кейін болды; 1813 жылы Бавария Наполеонға қарсы одаққа қосылуға шақырылды, бұл талап тәж мұрагері Луи және маршал Вреде тарапынан ынталы түрде қолдау тапты; 8 қазан күні Рид келісіміне қол қойылды, осы арқылы Бавария одақтастармен бірге болды. Монтгелас француз елшісіне ол уақытша дауылға мойынсұнуға мәжбүр болғанын хабарлады, сонымен қатар "Бавария Францияға мұқтаж" деп қосты. (Баварияның Наполеондық науқандарына қатысуы туралы толық ақпаратты қараңыз).

Конституция және революция

Бірінші Париж бейбітшілігінен кейін (1814) Бавария Австрияға Солтүстік Тироль мен Форарлбергті берді; Вена конгресінде оған Зальцбург пен Иннвиерттелдің үлкен бөлігін қосу туралы шешім қабылданды. Бірақ Францияның құлдырауымен Австрияға қарсы ескі қорқыныш пен қызғаныш толық күшпен қайта жаңғырды, және Бавария бұл уступтерге тек қана келісті (Мюнхен шарты, 16 сәуір 1816 ж.) егер державалар Баден мұрагерлігіне деген талапты ескермеген жағдайда, Хохберг графтарының желісі пайдасына, ол Рейннің оң жағалауындағы Пфальцты да алуы керек. Мюнхен келісімінде көзделген өтемақысыз Баден мұрагерлігі мәселесі Хохберг желісіне пайда келтірді; және 1819 жылы 20 шілдеде төрт ірі державаның атынан қол қойылған Франкфурт келісімінде Бавария мен Австрия арасындағы аумақтық мәселелер шешілді. Баварияны Пфальцпен байланыстыратын шағын аумақ қосылды, ал бавар әскерлері федералды Майнц бекінісін қоршауға алуы керек еді. Осы арада, 1 ақпан 1817 жылы Монтгелас қызметінен босатылды; Бавария конституциялық реформаның жаңа дәуіріне кірді. Бұл құлаған министрдің еуропалық саясатына қайшы келмеді. Жаңа Германия конфедерациясында Бавария Австрия мен Пруссияның амбицияларына қарсы кіші мемлекеттердің қорғаушы рөлін атқарды. Монтгелас Баварияның Оңтүстік Германиядағы гегемониясын, солтүстіктегі Пруссияныкіне ұқсас армандаған. Бұл саясатты және Баварияның Баденге деген талаптарын халық қолдауымен мойындау үшін мұрагер ханзада либералды конституцияны талап етті, Монтгеластың оны мойындауға қарсы болуы оның жұмыстан босатылуына себеп болды. 1818 жылы 26 мамырда конституция жарияланды. Парламент екі палатадан тұратын болды; біріншісі үлкен мұрагерлік жер иелері, мемлекеттік қызметкерлер және тәждің кандидаттары; екіншісі, шағын жер иелері, қалалар мен шаруалардың өкілдерінен тұратын өте тар франшиза бойынша сайланды. Қосымша баптар арқылы діндердің теңдігіне кепілдік берілді және протестанттардың құқықтары қорғалды, бұл жеңілдіктер Римде бірден бұрын қол қойылған Конкордатты бұзғаны ретінде айыпталды. Конституциялық эксперименттің нәтижесі патшаның үмітін ақтамады; парламенттің кейбір мүшелерінің доктриналық радикализмі алдында (1819 жылдың 5 ақпаны) парламенттің ашылуы, армияның конституцияға адал болуға ант беруі талап етілді, патшаны үрейлендірді, ол Австрия мен Германияға жүгінді, олар ұсынатын кез келген репрессивті шараларды жүзеге асыруға міндеттенді. Алайда Пруссия кез келген төңкеріске рұқсат беруден бас тартты; оның өмірі патшаның ізгі еркіне байланысты екенін түсінген парламент өзінің тонын басаңдатты; Максимилиан өлгенше үлгілі конституциялық монарх ретінде билік жүргізді. 1825 жылы 13 қазанда оның ұлы Людвиг I оған билік басына келді. Людвиг өнер мен ғылымның ағартылған қамқоршысы болды, ол Ландшут университетін Мюнхенге көшірді, оны өзінің керемет құрылыс дәмімен континенттің ең әдемі қалаларының біріне айналдырды. Оның билігінің алғашқы жылдары либералды рухпен және, әсіресе, қаржы әкімшілігінің реформасымен ерекшеленді; бірақ 1830 жылғы төңкерістер оны үрейлендірді, бұл парламенттің құрылыс пен өнер туындыларына жұмсаған шығындарына қарсылығымен ерекшеленді. 1837 жылы Ультрамонтандар билікке келді, Карл фон Абель (1788-1859) премьер-министр болды. Енді иезуиттер үстемдікке ие болды; конституцияның либералды ережелері бірінен соң бірі өзгертілді немесе жойылды; протестанттар қысымға алынып, қысымға алынды, ал қатаң цензура ішкі саясат туралы еркін талқылауға тыйым салды. Бұл режимнің құлдырауы халықтың агитациясына емес, Людвигтің өзінің сүйіктісі Лола Монтестің ықпалына дін қызметкерлерінің қарсылығына деген наразылығына байланысты болды. 1847 жылы 17 ақпанда Абель ирландтық Лоланы азаматтандыру ұсынысына қарсы меморандум жариялағаны үшін қызметінен босатылды. Оның орнын протестант Георг Людвиг фон Маурер алды. Жаңа министрлік азаматтығын растайтын куәлік берді, бірақ университеттің профессорлары қатысқан тәртіпсіздіктер болды. Профессорлар жұмыстан шығарылды, парламент таратылды, 27 қарашада министрлік жұмыстан босатылды. Лола Монтез графша Ландсфельдті құрды, мемлекетте жоғары болды; және жаңа министр, Эттинген Валерштейннің князі Людвиг (1791-1870), паннемец патриотизміне шағымдану арқылы либералды жанашырлықты алуға тырысқанына қарамастан, тұрақты үкімет құруға күшсіз болды. Оның кабинеті Лоламинистер деп аталды; 1848 жылдың ақпан айында Париждегі жаңалықтардан (Францияда 1848 жылғы революциясы) шақырылған, графшаға қарсы тәртіпсіздіктер болды. 11 наурызда король Эттингенді жұмыстан босатты, ал 20 наурызда халық пікіріне қарсы күшін сезіне отырып, ұлы Максимилиан II пайдасына тақтан бас тартты. Тақтан бас тартар алдында Людвиг 1848 жылдың 6 наурызында Бавария үкіметінің неміс еркіндігі мен бірегейлігі жұмысындағы ынталы қатысуын уәделейтін жарлық шығарды (1848-1849 жылдардағы неміс революцияларына қараңыз). Максимилиан осы рухта адал болды, Франкфурттағы орталық үкіметтің билігін қабылдады және 19 желтоқсанда неміс парламенті заңдардың ресми жариялануын бекітті. Бірақ Пруссия енді қарсылас болды, Австрия емес. Фридрих Вильгельм IV-ке императорлық тәжді ұсынуға келіспеуде Максимилиан парламенттің қолдауын алды. Австрия Конфедерациядан шығарылған жаңа неміс конституциясына келіспеуімен ол шын мәнінде халықтың сезіміне қарсы болды, бірақ осы кезде революцияның арқасы бұзылған еді, және 1851 жылы Ольмюцте Пруссияның жеңілісіне және Конфедерацияның ескі диетасының қалпына келтірілуіне байланысты оқиғаларда Бавария Австриямен бірге тағдырларын біріктіруге қауіпсіз болды (Германия тарихына қараңыз). 1866 жылғы соғысқа дейін Бавария мемлекеттік саясатын сипаттаған бұл пруссияға қарсы саясаттың жетекші рухы барон Карл Людвиг фон дер Пфордтен (1811-1880) болды, ол 1849 жылдың 19 сәуірінде сыртқы істер министрі болды. Оның Германиядағы күштер тепе-теңдігі мәселесін түпкілікті шешу туралы идеясы, яғни Австрия мен Пруссияның басымдығына қарсы салмақ ретінде Рейн мемлекеттерінің лигасы болды. Ішкі істерде оның министрлігі Германиядағы басқа жерлерге қарағанда аз қатаң болған реакциялық саясатпен сипатталды, бұл 1854 жылдан бастап парламентпен күреске әкелді, ол 1859 жылдың 27 наурызында Пфордтен министрлігінің жұмыстан босатылуымен аяқталды. Оның орнына либералды көзқарастары бар Карл Фрайхерр фон Шренк фон Нотцинг (1806-1884), Конфедерация диетасында Бавария өкілі болған шенеунік келді. Маңызды реформалар енгізілді, оның ішінде сот және атқару биліктерінің бөлінуі және жаңа қылмыстық кодекстің жасалуы. Сыртқы істерде Шренк өзінің ізашары сияқты Баварияның тәуелсіздігін сақтауға ұмтылды және Баварияның Пруссия мен Австрия арасындағы тепе-теңдікті ұстап тұратын таза неміс мемлекеттерінің басшысы ретінде Конфедерацияның қазіргі конституциясын ауыстыру идеясын қолдады. Сондықтан Бавария Пруссияның Конфедерацияны қайта ұйымдастыру ұсыныстарына қарсы болды...

Неміс империясы

Пруссиялықтардың шапшаң жеңісі мен Бисмарктің сарабдылықпен саясат жүргізуі Баварияның Пруссиямен және неміс мәселесімен қарым-қатынасында толыққанды төңкеріске жол ашты. Прага шартының 6-бабында көзделген Оңтүстік Германия конфедерациясы ешқашан құрылмады; және Пруссия Францияның алаңдауын тудырмау үшін оңтүстік штаттарының Солтүстік Германия конфедерациясына қосылуына қарсы болғанымен, Баварияның (басқа оңтүстік мемлекеттер сияқты) солтүстікпен байланыстары Пруссиямен жасалған шабуылдау және қорғану одағы арқылы нығайтылды. Бұл Наполеонның Пфальц аймағындағы «компенсация» талабының нәтижесінде болды. Келісім 1866 жылғы 22 тамызда Берлинде, екі ел арасындағы бейбітшілік шартына қол қойылған күні қол қойылды. Баварияның сепаратистік мұраты ресми түрде тоқтатылды; оған енді «Францияның қажеті болмады»; және Франко-пруссия соғысы кезінде Бавария әскері Пруссияның тәж мұрагерінің басшылығымен Германияның ортақ жауына қарсы жорыққа шықты. Императорлық тәжді Пруссия королі Вильгельмге ұсынуды король Людвиг II ұсынды. Бұған дейін, 1870 жылғы 23 қарашада Бавария мен Солтүстік Германия конфедерациясы арасында келісімге қол қойылды. Осы келісім арқылы Бавария жаңа Германия империясының ажырамас бөлігіне айналса да, ол басқа мемлекеттерге қарағанда егемендік тәуелсіздігінің үлкен бөлігін сақтап қалды. Осылайша ол жеке дипломатиялық қызмет, әскери басқару, пошта, телеграф және теміржол жүйелерін сақтап қалды. Келісім 1871 жылғы 21 қаңтарда Бавария палаталары тарапынан ратификацияланды, бірақ «Патриоттық партия» тарапынан қатты қарсылыққа ұшырады. Олардың наразылығы 1870 жылы папаның қатесіздігі туралы догма жарияланғаннан кейін «мәдени күрес» салдарынан күшейді. Мюнхен университеті, онда Игнац фон Дёллінгер профессор болып жұмыс істеді, жаңа догмаға қарсылықтың орталығына айналды, ал ескі католиктер король мен үкімет тарапынан қорғалды. Иезуиттерді қуу туралы федералды заң 1871 жылғы 6 қыркүйекте Баварияда жарияланды және 1873 жылы Редемптористерлерге де қатысты. Сонымен қатар, 1871 жылғы 31 наурызда империяның қалған бөлігімен байланыс Солтүстік Германия конфедерациясының бірқатар заңдарын қабылдау арқылы нығайтылды, олардың ең маңыздысы – жаңа қылмыстық кодекс, ол 1879 жылы Баварияда күшіне енді. Алайда, елдің күшті католиктік сезімімен күшейтілген «Патриоттық партияның» қарсылығы жалғасты, және парламентте апатты жағдайға ұшырауына жол бермеу үшін корольдің либералды министрліктерге үздіксіз қолдауы ғана жеткілікті болды. Ол 1887 жылға дейін парламентте көпшілік құрады, ал кейіннен «Орталық партия» ретінде ең біріккен партия болып қала берді. Людвиг II, сарайлар салуға құмарлығы мен үкіметтік міндеттерін толығымен жеңілдетуі салдарынан ауыр дағдарысқа ұшырады, ақылсыз деп танылды және 1886 жылғы 10 маусымда оның інісі, принц Люитпольд регент болды. Үш күннен кейін, 13 маусымда Людвиг II Старнберг көлінде өлі күйде табылды. Оның өлімі өзіне-өзі келтірілген, жазасыз болған, әлде қаскөйлердің салдарынан болды ма деген сұрақ әлі де жауапсыз. Алайда, сол кезде бұл туралы хабарланды және бүгінде бұл өзіне-өзі өлтіру деп кеңінен қабылданады. Людвигтің інісі, король Отто I-нің ақылсыздығына байланысты, принц Люитпольд регент ретінде қызметін жалғастырды. 1871 жылдан кейін Бавария Германияның қарқынды дамуына толыққанды қатысты; бірақ пруссиялықтарға қарсы дәстүрлі нәсілдік және діни антагонизмге негізделген ерекшелігі жойылған жоқ, бірақ ол 1900 жылы қайта жарияланған тыйымнан гөрі қауіпті емес, императордың туған күнінде мемлекеттік ғимараттарда Бавария туын көрсетуге тыйым салынды; кейіннен ереже өзгертілді, Бавария және императорлық туларды қатар ілуге рұқсат берілді. 1912 жылы Люитпольд ханзадасы қайтыс болғаннан кейін оның ұлы Людвиг ханзадасы регент болды. Бір жылдан кейін Людвиг өзінің туысы Оттоны тақтан түсіріп, өзін Баварияның Людвиг III королі деп жариялады. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Людвигтің үлкен ұлы, тәж мұрагері Руппрехт Бавария әскеріне басшылық етіп, Батыс майданындағы жетекші неміс қолбасшыларының бірі болды.

Веймар республикасы кезінде Бавария

1918 жылдың қарашасындағы дүрбелең кезінде Баварияда республикалық институттар патшалық институттардың орнын басып алды. Уақытша Ұлттық Кеңес төрағасы Курт Эйснер 1918 жылдың 8 қарашасында Баварияны еркін штат деп жариялады. Эйснер 1919 жылдың 21 ақпанында қаныпешене өлтірілді, бұл коммунистік көтеріліске және 1919 жылдың 6 сәуірінде Бавария Кеңестік Республикасының (Bayerische Räterepublik немесе Münchner Räterepublik) жариялануына әкелді. Неміс армиясының, әсіресе Фрайкорптың күшпен басуынан кейін Бавария Кеңестік Республикасы 1919 жылдың 3 мамырында құлап кетті. 1919 жылдың 14 тамызында қабылданған Бамберг конституциясы (Bamberger Verfassung) Веймар Республикасы құрамында Бавария еркін штатын құрды. Мюнхен экстремизм ошағына айналды: 1919 жылғы Бавария Кеңестік Республикасы және 1923 жылғы Эрих Людендорф пен Адольф Гитлер қатысқан сыра залы төңкерісі осы қалада болды. Дегенмен, Веймар Республикасының көп бөлігінде Баварияда салыстырмалы түрде консервативті Бавария халық партиясы басымдық танытты. БХП – бұл католиктік партия, ол бавариялық консервативті дәстүрді білдірді, арқылы монархистер мен тіпті сепаратистік көзқарастар жеткізілді. 1932 жылы нацистерге қарсы тұру үшін Баварияның мұрагерлік ханзадасы Руппрехтті диктаторлық өкілеттіктерге ие Штатскоммисар ретінде тағайындауға бағытталған, көптеген партиялардың қолдауымен жасалған әрекет Генрих Хелд басқаратын Бавария үкіметінің шешімсіздігіне байланысты сәтсіз аяқталды.

Бавария нацистік дәуірде

1933 жылы нацистер билікке келгеннен кейін Бавария парламенті жаңа сайлаусыз таратылды. Оның орнына, орындар 1933 жылдың наурыз айында өткен жалпыұлттық сайлау қорытындысы бойынша бөлінді, бұл нацистер мен олардың коалициялық серіктесі DNVP-ге екі орындық аз ғана көпшілікті қамтамасыз етті, себебі КПД-ның жеңіп алған орындары жарамсыз деп жарияланды. Осы бақылау билігімен НСДАП жалғыз заңды партия деп жарияланды және Германия мен Бавариядағы барлық басқа партиялар таратылды. 1934 жылы Бавария парламенті де, басқа барлық штаттық парламенттер сияқты таратылды. Ұзақ өтпей, Рейхті қайта құру кезінде Баварияның өзі де бөлінді. Штаттардың орнына әкімшілік бөлімшелер ретінде Рейхсгауэ құрылды. Бавария алты аймаққа бөлінді: Швабен, Мюнхен-Обербайерн, Бавариялық Шығыс Маркасы, Франкен, Майн-Франкен және Вестмарк. Нацистердің 12 жылдық үкімдігі кезінде Бавария Гитлердің сүйікті орнының бірі болды және ол Оберзальцбергтегі резиденциясында көп уақыт өткізді. Мюнхенге жақын орналасқан Дахаудағы концлагерь (KZ) ең алғаш құрылды. Бірақ Баварияда да режимге пассивті қарсылық көрсетілді, олардың ең танымал өкілдері – «Ақ гүл» тобы. Баварияның екінші ірі қаласы – Нюрнберг, ірі митингтердің, Рейхспартейтагтардың орталығына айналды. Қызығы, 1939 жылы өткен соңғы Рейхспартейтаг, «Тыныштық Рейхспартейтагы» (Reichsparteitag des Friedens) деп аталды, бірақ екінші дүниежүзілік соғыс басталғандықтан одан бас тартылды. Соғыстан кейін осы себепті қала соғыс қылмыстарына қатысты сот процестерін өткізу орны ретінде таңдалды – Нюрнбергтік әскери трибуналдар. 20 ғасырдың басында Бавария шекарасында шамамен 54 000 еврей тұрды. 1933 жылы штаттың ішінде әлі де 41 000 еврей өмір сүрді. 1939 жылға қарай бұл сан 16 000-ға дейін азайды. Олардың өте азы ғана нацистік биліктен аман қалды.

Германия Федеративтік Республикасы кезінде Бавария

Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Баварияны АҚШ әскерлері басып алды және 19 қыркүйек 1945 жылы мемлекетті қайта құрды. 1946 жылы Бавария Рейн маңындағы Пфальц аймағынан айырылды. Соғыс кезіндегі әуе шабуылдарынан келген қирату, сондай-ақ қазір кеңес оккупациясы астындағы Германия аймақтарынан келген босқындардың көптеп келуі билік үшін үлкен мәселе туғызды. 1950 жылдың қыркүйегіне қарай 2,155,000 қуғын-сүргінші Баварияда пана тапты, бұл халықтың шамамен 27 пайызын құрады. Олардың ішінде 1,025,000-ы Богемия мен Моравиядан келген судет немістері, ал 459,000-ы Польшаның аннексиялаған Силезиясынан келген немістер еді. Тағы да көптеген топ – Венгриядан келген неміс тілділер. Келесі онжылдықтарда судет немістері бавариялықтар, франкондықтар және швабтармен бірге Баварияның төртінші ірі этникалық тобы ретінде мойындалды. Баварияда 1946 жылы құрылған Бавария партиясы, тәуелсіз Бавария мемлекетін құруды мақсат етеді. Бір кезде одақтас оккупациялық билік Баварияның қайтадан тәуелсіз болуы және Бавария мен Австрияның бірігу мүмкіндігін қатаң қарастырған. Алайда, Суық соғыс басталғаннан кейін, Баварияның тәуелсіздігіне қолдау Баварияның ішінде де, Батыс одақтастары тарапынан да жойылды, және Бавария 1949 жылы жаңа Федеративтік Республиканың (Bundesrepublik) құрамына кірді. Одан үш жыл бұрын, 30 маусым 1946 жылы екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі алғашқы мемлекеттік сайлау өтті, онда 180 делегат сайланды. Бұл делегаттардың басты міндеті – Баварияның жаңа конституциясын әзірлеу болды, себебі мемлекеттің күнделікті басқаруы әлі де АҚШ билігінде болды. Жаңа конституция 1946 жылғы 1 желтоқсанда, соғыстан кейінгі алғашқы мемлекеттік парламент (Landtag) сайланған күні, халықтың дауысымен бекітілді.