Кіріспе

Ирландия Республикасының Парламенті – қазіргі заманғы заң шығарушы орган.

Оирехтас (['/ɛr//ə//k//t//ə//s/ EHrəktəs,]) – кейде Оирехтас Эйрен деп аталатын, Ирландияның екіпалаталы Парламенті. Оирехтас Ирландия Президентінен және Оирехтас палаталарынан (Tithe an Oireachtais) – Dáil Éireann деп аталатын Өкілдер палатасынан және Seanad Éireann деп аталатын Сенаттан тұрады. Оирехтас палаталары Дублиндегі Лайнстер үйінде орналасқан, ол XVIII ғасырдағы герцог сарайы. Тікелей сайланған Dáil – Оирехтастың ең ықпалды бөлігі.

Этимология

Oireachtas сөзі ирланд тіліндегі airecht/oireacht сөзінен ("еркін адамдардың кеңесу жиналысы; жиналған еркін адамдар; жиналыс, бас қосу; мұра, жер") шыққан, ал түбі airig ("еркін адам") сөзіне саяды. Заң шығарушы органның атауы ретінде бұл сөз алғаш рет Ирландия еркін мемлекетінің құрамында қолданылған.

Құрамы

Dáil Éireann барлық ирландтық азаматтардың жалпы сайлау құқығы бойынша тікелей сайланады, олар тұрғын және кем дегенде он сегіз жасқа толған; ирландтық емес азаматтар заңмен сайлау құқығына ие болуы мүмкін, бұл қазіргі уақытта британдық азаматтарға қолданылады. Заң бойынша, Dáil мерзімі бес жылдан аспауы керек; алайда, президент Таоиштің (үкімет басшысы) өтініші бойынша кез келген уақытта палатаны таратуға құқылы. Dáil сайлаулары пропорционалды өкілдік жүйесін, бір ауыстырылатын дауыс арқылы қолданады. Dáil-де 160 мүше бар. Сенат тікелей сайланбайды, ол әртүрлі тәсілдермен таңдалған мүшелерден құралады. 60 сенатор бар: 43-і кеңесшілер мен парламентарийлер тарапынан сайланады, 11-і Таоиш тағайындайды, ал алтауы екі университет сайлау округінен сайланады. Президент жеті жыл сайын тікелей сайланады және ең көп дегенде екі мерзімге қызмет ете алады; президенттік лауазымына бір ғана кандидат тіркелген жағдайда, дауыс беру өткізілмейді және кандидат тіркеу аяқталған кезде сайланған деп есептеледі.

Рөл

Заң болу үшін заң жобасын алдымен Дайл және көп жағдайда Сенат мақұлдауы керек (бірақ Дайл Сенаттың заң жобасын қабылдаудан бас тартуын жолсыз етуге құқылы), содан кейін президенттің қол қоюы керек. Конституцияға өзгерістер енгізу туралы заң жобалары Президентке ұсынылмас бұрын халықтың референдумда мақұлдауы қажет. Көп жағдайда президент Оирахтас палаталары бекіткен барлық заңдарға қол қоюға міндетті, алайда президент көптеген заң жобаларын Конституциялық сотқа конституциялық екендігін тексеру үшін жіберуге құқылы. Сенаттың өкілеттігі көбінесе вето құқығына емес, тек кешіктіруге ғана шектеледі. Сондықтан, Ирландия заң шығарушы органының ең жоғарғы деңгейі – Дайл. Оирахтас актілерінің жалпы заң шығару формуласы: "Оирахтас мынадай түрде заң қабылдайды:", ал кіріспесі бар акт үшін бұл формула: "Ойрахтас мынадай түрде заң қабылдайды:".

Шектеулер

Заңдар конституцияға қайшы келсе, сол шамада жарамсыз болып табылады. Егер қайшылық туындаса, Еуропалық Одақ заңы, Еуропалық Одақтағыдай, Ориэхтас актілерінен жоғары тұрады. Ол, жасалған кезде заңсыз емес болған іс-әрекеттерді кері күшпен қылмыстық жазаға тартуға құқығы жоқ. Төтенше жағдай болған жағдайда да, өлім жазасын қарастыратын заң қабылдамайды.

Тарих

Оирехтас – ирланд тарихында екі парламенттің атауы: 1937 жылдан бері қазіргі Ирландия Оирехтасы және оған дейін, 1922 жылдан 1937 жылға дейін Ирландия еркін мемлекетінің Оирехтасы. Ирландиядағы ең алғашқы парламент – Ирландия Парламенті, ол XIII ғасырда Ирландияның иелігінің жоғарғы заң шығару органы ретінде құрылды және 1801 жылға дейін өмір сүрді. Бұл парламент Ирландияның ағылшын үстемдігінде болған бөлігіне билік етті, бастапқыда Дублин және айналасындағы қалалармен шектелген, бірақ кейін бүкіл аралды қамтыды. Ирландия Парламенті 1494 жылы Пойнинг заңы қабылданғаннан бастап, 1782 жылы оның күші жойылғанға дейін ағылшын, кейін британ Парламентіне бағынышты болды. Бұл парламент Ирландия Королінен (Англия Королімен бір адам болған), Лордтар палатасынан және Халық палатасынан тұрды. 1800 жылы Ирландия Парламенті 1801 жылдың 1 қаңтарынан бастап күшіне енген Одақ Актісін қабылдап, өзін таратуға келісім берді. Ирландиядағы келесі заң шығару органы 1919 жылы құрылды. Бұл ирланд республикашылары құрған, бір палаталы парламент, қарапайым түрде Дэйл Эйрен деп аталды. Бұл революциялық Дэйл тұтас Ирландия аралы үшін заң шығару органы болып саналды. 1920 жылы, Дэйлмен қатар, британ үкіметі Оңтүстік Ирландия Парламенті деп аталатын өзін-өзі басқарушы заң шығару органы құрды. Алайда, бұл парламенттің көп бөлігі ирланд саясаткерлері бойкоттады. Ол Корольден, Оңтүстік Ирландияның Халық палатасынан және Оңтүстік Ирландияның Сенатынан тұрды. Оңтүстік Ирландия Парламенті 1922 жылы Ирландия еркін мемлекетінің Конституциясы негізінде Оирехтас құрылған кезде ресми түрде таратылды. Ирландия еркін мемлекетінің Оирехтасы ресми түрде Корольден (Генерал-губернатор арқылы ұсынылған) және оның ізбасарлары болар екі палатадан – Дэйл Эйреннен (осы жағдайда «Депутаттар палатасы» деп сипатталған) және Сенад Эйреннен тұрды. Алайда, 1936 жылдың мамырында еркін мемлекет Сенаты таратылды, ал 1936 жылдың желтоқсанында монархтың рөлі алынып тасталды. Қазіргі Оирехтас 1937 жылдың желтоқсанында Ирландия Конституциясы плебисцит арқылы қабылданған кезде құрылды.

Хабар тарату

Оирехтастың алғашқы радио және теледидар хабарлары 1963 жылы мемлекеттік сапармен келген Джон Ф. Кеннедидің сөзінен басталып, жоғары лауазымды тұлғалардың салтанатты сөздерінен құралды. Оирехтастың өңделген мәжілістерін тұрақты түрде радио арқылы хабарлау 1986 жылдың қазанында басталды, алайда бюджеттік мәлімдемелер бұрыннан тікелей эфирде беріліп келді. Дэйл, Сенат және комитет отырыстары теледидарда 1990, 1991 және 1993 жылдары көрсетіле бастады. 2005 жылдан бері екі палатаның мәжілістері HEAnet және Оирехтас палаталары кеңсесінің eDemocracy бөлімі арқылы интернет желісінде қолжетімді. Houses of the Oireachtas Channel (көпшілікке Oireachtas TV деп белгілі) – Ирландиядағы цифрлық телеарна. Ол 2009 жылғы телерадио хабарларын тарату заңына сәйкес құрылғаннан кейін комитеттер мен палаталардың және басқа парламенттік мәжілістерді таратуды жүзеге асырады. 2011 жылдың 15 қарашасында UPC Ireland желісінде пилоттық қызмет көрсету басталды. 2014 жылдың 22 қыркүйегінде палаталар Oireachtas TV арнаулы телеарнасын іске қосты, осы арқылы елдің бір миллионнан астам үй шаруашылығына парламенттік процеске толық қолжетімділік мүмкіндігі берілді. Қызмет UPC 207 және Sky 574 арналарында тегін көрсетіледі. 2012 жылы Оирехтас алғашқы электрондық кеңесуін бастады.

Орайхаттың отбасы күні

2008 жылдың 28 маусымында Оирехтас үйлерінің алғашқы отбасы күні өткізілді. Бұл бастаманы сол кездегі Dáil Éireann төрағасы Джон О’Донахью және Seanad Éireann төрағасы Пэт Мойлан жасады. Іс-шараның мақсаты – Оирехтас палаталарының жұмысы туралы халықтың білуін арттыру болды. Оған Оирехтас екі палатасы бойынша экскурсиялар, Оирехтас тарихына арналған лекциялар, актерлер оқыған тарихи саяси сөздер және 1785 жылы Лейнстер алаңынан ұшқан шары еске алу үшін ыстық ауа шары ұшырылды. Оирехтас отбасы күні 2009 жылы қайта өткізілді, бірақ содан бері өткізілген жоқ.

Солтүстік Ирландия өкілдігі

1937 жылы қабылданған конституцияның 3-бабында «бұл конституциямен құрылған парламент пен үкіметтің бүкіл Ирландия аумағында юрисдикцияны жүзеге асыру құқығы» жарияланғанмен, «ұлттық аумақтың қайта біріктірілуіне» дейін Оирехтас актілері Солтүстік Ирландияға қолданылмауы көзделген. Сондықтан, Солтүстік Ирландияның Дэйлде өкілдігі үшін ешқандай нақты әрекеттер жасалмады. Таоишик ретінде Эмон де Валера, бөліністің қатал қарсыласы және Бірінші Дэйлде Солтүстік сайлау округін өкілдік етуге сайланған, Солтүстік Ирландия үшін Дэйлде орын алу идеясын қолдамады, себебі бұл «салық төлеусіз немесе жауапкершіліксіз» өкілдікке тең болар еді. 1982 жылдан бастап Сеймус Маллоннан бастап, Солтүстік Ирландиядан бірі немесе бірнеше адам Таоишик ұсынған он бір сенатордың құрамына енді. Синн Фейн Солтүстік Ирландияның құрылтай депутаттарының, парламент депутаттарының және Еуропарламент депутаттарының, дауыс беру құқығы болмаса да, Дэйлдегі талқылауларға қатысуға құқылы болуы керек деп жақтады. 2005 жылы Таоишик Берти Ахерн Солтүстік Ирландия парламент депутаттарына бүкіл Дэйл комитетінде сөз сөйлеу мүмкіндігін беруді ұсынды. Алайда, Fine Gael, Еңбек партиясы және Ахерннің коалициялық серіктесі – Прогрессивті демократтар, сондай-ақ Жасылдар партиясы, Социалистік партия және Фианна Файлден Оирехтас мүшелері бұл идеяға қарсы шықты. Тек Синн Фейн, бұл ұсыныстан ең көп пайда көретін партия, оны қолдады, ал орташа көзқарасты Социал-демократиялық және Еңбек партиясы (СДЛП) оны алға қадам деп бағалады. Бұл ұсыныс бұқаралық ақпарат құралдарында да сыналып, The Irish Times газетінің редакциондық мақаласында: «Басым демократиялық қағида – осы мемлекеттің институттары мемлекет халқының мүддесін қорғау және оларға қызмет етуі керек» делінді. Бұл 2020 жылы Ұлыбританияның Еуроодақтан шығуымен аяқталды, нәтижесінде Ұлыбританияның барлық Еуропарламент депутаттары лауазымынан босады.

Оиректас комиссиясының палаталары

Әрбір палата өз ісін ұйымдастыруға өкілетті болғанымен, олар Лейнстер үйін ортақ ғимарат кешені ретінде пайдалануларынан туындайтын практикалық мәселелерде әрдайым ынтымақтасады. Орайхтас комиссиясы 2003 жылы бұрынғыда бірлескен комитет атқарған жұмысты формалдау үшін заңмен құрылды. Комиссияның штаттық емес қызметкерлері, мысалы, күзетшілер мен ағылшын-ирланд тіліне аударма жасаушылар мемлекеттік қызметке қатысты қарастырылады. Комиссия төрағасы – Ceann Comhairle, бас атқарушы директоры – Дáil хатшысы, ал басқа мүшелері – Сенат төрағасы, Қаржы министрі тағайындаған бір өкіл, Дáil тағайындаған төрт және Сенат тағайындаған үш өкіл. Комиссия аударма бөлімі арқылы ирланд тілінің ресми стандартты түрі – An Caighdeán Oifigiúil-ді мерзімді түрде жаңартуға жауапты.