Кіріспе
Мемлекеттік қызметтің мәні, құрылымы мен қызметі Мемлекеттік басқару теориясы мемлекеттік басқару практикасын басшылыққа алатын принциптерді, ұғымдарды және модельдерді зерттеу мен талдауды білдіреді. Ол мемлекеттік ұйымдарды басқарудың және мемлекеттік саясатты іске асырудың күрделіліктері мен қиындықтарын түсіну үшін негіздеме береді. Мемлекеттік әкімшілік теориясының мақсаты - сайлау округінің қалыптасқан құралдары арқылы саяси заңды мақсаттарға қол жеткізу. Мемлекеттік басқарудың табысты болуы үшін мемлекеттік басқарушылар экономика, әлеуметтану, психология және т.б. басқа пәндерден түрлі әдістерді, рөлдер мен теорияларды алған. Мемлекеттік басқарудағы теорияны құру тек әкімшілік теориясын әзірлеумен ғана емес, сонымен қатар теориялар жиынтығын қалыптастырумен де байланысты. Әкімшілік теориясы негізінен әр түрлі ғалымдардың түрлі идеялары мен көзқарастарымен айналысады. Мемлекеттік басқару теориясы мемлекеттік ұйымдарды басқару және мемлекеттік саясатты іске асыру практикасын басшылыққа алатын әртүрлі құрылымдар мен тұжырымдамаларды қамтиды. Классикалық, неоклассикалық және заманауи теориялар мемлекеттік басқарудың күрделілігін түсінуге ықпал етеді. Классикалық теория: ХХ ғасырдың басында Макс Вебер мен Фредерик Тейлор сияқты ғалымдар қоғамдық ұйымдардың тиімділігін арттыру үшін иерархиялық құрылымдарға, еңбек бөлінісіне және бюрократиялық қағидаттарға баса назар аударды. Бұл теория Вудро Вильсонның мемлекеттік басқару идеалдарына жақын. Классикалық мемлекеттік басқару теориясы ұйымдастыру жұмысындағы тиімділікке, кәсібилікке, бюрократияға прагматикалық көзқарас пен еңбекақыға негізделген көтермелеуге басымдық береді. Классикалық жүйе жауапкершілік пен мақсаттарды қатаң түрде анықтауды және барлық тиісті функцияларды бақылауды қамтиды. 1980 жылдан бастап классикалық жүйе үкіметтер тарапынан нарыққа негізделген қоғамдық ұйымдастыру моделіне қарсы шығарылды. 1980 жылдары мемлекеттік басқарудың жаңа теориясы (NPM) мемлекеттік қызметті тиімді ету үшін құрылды. Ол үшін жеке сектордың басқару үлгілерін қолданды. Жергілікті органдарға азаматтарға қызмет көрсетуде еркіндік беру, теория орталықтандырылған қызмет көрсету үлгілерін пайдаланумен тәжірибе жүргізді. ҰБТ-ны қолдағандар дәстүрлі мемлекеттік басқарудың тәртіптік, академиялық немесе моральдық мәнін көбірек "бизнеске ұқсас" көзқараспен алмастыруға тырысады. Постмодерндік мемлекеттік басқару теориясы - әрбір мемлекеттік органның ішкі жұмысына нұсқайды, өйткені ол 20-шы ғасырдың аяғы мен 21-ші ғасырдың капиталистік моделімен байланысты. Бұл теориялар мемлекеттік басқарудың дамуын түсіну үшін негіз болып табылады және тиімді басқару мен басқару стратегиясына түсінік береді. Олар мемлекеттік сектордағы қарқынды дамуды қамтамасыз етуде осы салаға өз ықпалын тигізеді. Мемлекеттік басқару теориясы Мемлекеттік басқару теориясы үкіметтің маңыздылығын, демократиялық үкіметтерді қолдаудағы бюрократияның қызметін, мемлекеттік істерді және бюджетті талқылайды. 1887 жылы бұрынғы президент Вудро Вильсон "Әкімшіліктің зерттелуі" атты еңбегін жазғаннан кейін мемлекеттік басқару теориясының үш саласы пайда болды, атап айтқанда: Классикалық мемлекеттік басқару теориясы Бұл теория Вудро Вильсонның мемлекеттік басқару идеалдарына жақын. Классикалық мемлекеттік басқару теориясы ұйымдастыру жұмысындағы тиімділікке, кәсібилікке, бюрократияға прагматикалық көзқарас пен еңбекақыға негізделген көтермелеуге басымдық береді. Классикалық жүйе жауапкершілік пен мақсаттарды қатаң түрде анықтауды және барлық тиісті функцияларды бақылауды қамтиды. 1980 жылдан бастап классикалық жүйе үкіметтер тарапынан нарыққа негізделген қоғамдық ұйымдастыру моделіне қарсы шығарылды. 1980 жылдары мемлекеттік басқарудың жаңа теориясы (NPM) мемлекеттік қызметті тиімді ету үшін құрылды. Ол үшін жеке сектордың басқару үлгілерін қолданды. Жергілікті органдарға азаматтарға қызмет көрсетуде еркіндік беру, теория орталықтандырылған қызмет көрсету үлгілерін пайдаланумен тәжірибе жүргізді. ҰБТ-ны қолдағандар дәстүрлі мемлекеттік басқарудың тәртіптік, академиялық немесе моральдық мәнін көбірек "бизнеске ұқсас" көзқараспен алмастыруға тырысады. Постмодерндік мемлекеттік басқару теориясы - әрбір мемлекеттік органның ішкі жұмысына нұсқайды, өйткені ол 20-шы ғасырдың аяғы мен 21-ші ғасырдың капиталистік моделімен байланысты.
Public administration theory refers to the study and analysis of the principles, concepts, and models that guide the practice of public administration. It provides a framework for understanding the complexities and challenges of managing public organizations and implementing public policies. The aim of public administrative theory is to achieve politically legitimated goals by constituency moulded means. For the success of public administration, public administrators have borrowed various methods, role and theories from the other disciplines like economic, sociology, psychology etc. Theory building in public administration is not only related to develop a theory of administration but also to formulate a set of theories. Administrative theory is basically deals in the various ideas and views of various scholars. Public administration theory encompasses various frameworks and concepts that guide the practice of managing public organizations and implementing public policies. Classical, neoclassical, and modern theories contribute to understanding the complexities of public administration. Classical Theory:Rooted in the early 20th century, scholars like Max Weber and Frederick Taylor emphasized hierarchical structures, division of labor, and bureaucratic principles to enhance efficiency in public organizations. This theory closely aligns with Woodrow Wilson’s public administration ideals. The Classical Public Administration Theory prioritizes efficiency in organizational work, professionalization, a pragmatic approach to bureaucracy, and merit based promotions. The classical system includes a strict definition of responsibilities and objectives and control over all involved functions. Since the 1980s, the classical system has been rejected by governments in favor of a market based model of public organization. New Public Management Theory
In the 1980s, the New Public Management Theory (NPM) was created to make the civil service more efficient. To do so, it utilized private sector management models. Giving local agencies more freedom in how they delivered services to citizens, the theory experimented with using decentralized service delivery models. Advocates of NPM look to replace the disciplinary, academic, or moral emphasis of traditional public administration with a more “businesslike” perspective. Postmodern Public Administration Theory
The Postmodern Public Administration Theory alludes to the inner workings of every government entity, as it’s linked to the capitalist model of the late 20th and 21st centuries. These theories provide a foundation for understanding the evolution of public administration and offer insights into effective governance and management strategies. They continue to shape the field as it responds to dynamic challenges in the public sector. Public administration theory
Public administration theory discusses the significance of government, the function of bureaucracy in supportive democratic governments, public affairs, and budgets. After former President Woodrow Wilson wrote “The Study of Administration” in 1887, three branches of public administration theory evolved, namely:
Classical Public Administration Theory
This theory closely aligns with Woodrow Wilson’s public administration ideals. The Classical Public Administration Theory prioritizes efficiency in organizational work, professionalization, a pragmatic approach to bureaucracy, and merit based promotions. The classical system includes a strict definition of responsibilities and objectives and control over all involved functions. Since the 1980s, the classical system has been rejected by governments in favor of a market based model of public organization. New Public Management Theory
In the 1980s, the New Public Management Theory (NPM) was created to make the civil service more efficient. To do so, it utilized private sector management models. Giving local agencies more freedom in how they delivered services to citizens, the theory experimented with using decentralized service delivery models. Advocates of NPM look to replace the disciplinary, academic, or moral emphasis of traditional public administration with a more “businesslike” perspective. Postmodern Public Administration Theory
The Postmodern Public Administration Theory alludes to the inner workings of every government entity, as it’s linked to the capitalist model of the late 20th and 21st centuries.
Постмодерндік мемлекеттік басқару теориясы
Қазіргі кездегі барлық дерлік мемлекеттік ұйымдардың ішкі операцияларын постмодерндік мемлекеттік басқару деп атайды. Тіпті, Вашингтондағы Конгресс мүшелері немесе қоғамдық қауіпсіздік департаментінің кез келген бөлімінде жүргізуші куәлігін алуға өтініш берушілердің құжаттарын өңдеумен айналысатын қызметкерлер. Мемлекеттік басқару - бұл кең мағыналы ұғым, ол атқарушы биліктің барлық функцияларын қамтиды, олар жалпы жұртшылыққа әсер етеді. Мемлекеттік басқару органдары мүшелерінің саны мен формасы әр түрлі. Постмодерндік мемлекеттік басқару теориясын түсіну кезінде постмодерндік теория мен постмодерндік дәуірді ажырату, сондай-ақ постмодерндікті (уақыт кезеңін) және постмодернизмді (теория / философияны) ажырата білу маңызды. Постмодерн теориясы постмодерн дәуірінен дамып шығады. Чак Фокс пен Хью Миллер постмодерн теориясына қосқан негізгі үлесінің екеуі, өйткені олар постмодерн жағдайын және оның мемлекеттік басқару мен мемлекеттік саясатта қалай ойналып жатқанын тани алды. Фокс пен Миллер мемлекеттік басқарудың дәстүрлі тәсілі "мемлекеттік басқару теоретиктерін жұмыс пен басқарудың емін-еркін жағдайларын ойлауға қажетті тәуелсіздіктен айырады" деп айтады. Миллер экономикалық пайдалылыққа негізделген желілік модельді ұсынады, ол оқиғаларды мемлекеттік басқарудың дәстүрлі әдісіне қарағанда жақсы түсіндіреді. Миллер "саяси желілер келіспеушілікті өңдеудің, құндылықтарды айқындаудың және саясатты іске асырудың ықтимал стратегияларын таратудың жолын ұсынады. Осы күрделі саяси жүйенің ішінде қоғамдық мүдделерді қорғау - пост-прогрессивті мемлекеттік басқарудың міндеті". Бұл теория 1990 жылдары пайда болды, бірақ бұл теория басқа салаларда біраз уақыт бойы қолданылып келді. Уақытты бағалау Платоннан және оның қоғамдық және коммуналдық үкімет туралы идеяларынан басталады, онда саясатты қабылдау әрекеттері мен демократия деңгейлері арқылы қадамдар бар. Бұл теория үш интеллектуалды қозғалыстар арқылы қайта қаралып, өзгертілді, демократияның циклдік моделіне сұрақ қойылды, ол көбінесе миф деп дәлелдеді, бұл АҚШ-тағы саясат пен саясаттың символикалық табиғатын көрсетеді және сөз теориясы. Бұл теорияның бір кемшілігі - ол салыстырмалылық теориясының тайғақ тебіренісіне негізделген. Бұл теория адамдарға символикалық және әлеуметтік тәртіптің инфрақұрылымын қайта құруға құралдар береді. Бұл теория дұрыс пен бұрыс деген үлкен сұрақтарға жауап береді және аномия мен салыстырмалылық теориясына қарсы дәрі табу мәселесін қарастыруға тырысады. Постмодерндік мемлекеттік басқарудың негізін қалаушы атаны көбінесе Вудро Вильсон деп атайды, ал көптеген адамдар оның Фридрих Ницше еңбектерінен шабыттанған тамырын таба алады. Вудро Вильсонды анықтама ретінде пайдаланып, оның "Әкімшілікті зерттеу" атты эссесінде Вильсонның позитивистік дәстүрлі құндылықтарды фактілерден бөліп, әлеуметтік шындықты объективті түрде білетіндігіне негізделген зерттеуі арқылы позитивистік принциптерді мемлекеттік басқаруға қолданғаны әдеттегідей қабылданды. (Жаңа мемлекеттік басқару парадигмасындағы постмодернизмнің іздері, Керим Озкан Вейсель Агка).
Мемлекеттік басқару теориясының дамуы
Мемлекеттік басқару теориясы Макс Вебердің идеалдық типтік әдісі сияқты бірнеше заманауи теория құралынан алынған. Теориялар әлемдегі дамушы үкіметтерді зерттеуден де алынған, мысалы, Қытайдың кеңейіп жатқан бюрократиясы. Есепке алудың әртүрлі аспектілері: есеп беру, мемлекет пен азаматтар арасындағы қарым-қатынас және салықтық тапшылық кезінде барлық адамдарға арналған қызметтер. Теорияларды әзірлеу кезінде ең тиімді теориялар белгілі бір ел үшін жасалған, құндылықтар сияқты аспектілерді ескере отырып жасалған. Эмпирикалық дәлелдер ғана ескерілген жағдайда, бұл тиімді емес саясатқа әкеледі, өйткені теория азаматтардың құндылықтарын көрсетпейді, нәтижесінде азаматтар мен мемлекет арасындағы қарым-қатынас нашар болады. Теориялық алшақтық практикасы мемлекеттік басқару теориясы мен практикасының арасындағы байланысты талдау үшін қолданылады. Ғылым мен тәжірибе арасындағы қарым-қатынасты сипаттайтын теориялық алшақтық практикасының үш саласы: Параллель, Трансфер және Ынтымақтастық стратегиясы.
Макс Вебердің идеалдық типтік әдісі
Макс Вебер әзірлеген идеалдық тип әдісі қазіргі заманғы мемлекеттік басқару теориясын дамытуда пайдалы құрал болып табылады, өйткені әдіс қоғамның мәдениетін ескереді, содан кейін теорияға біріктіріледі. Вебер оны мәдени ғылым немесе интерпретациялық социология деп атады, бұл өздерінің интеллектуалды және мәдени көкжиегі ішінен және мәнді әлеуметтік және тарихи контекстке негізделген санаттар негізінде идеялар мен практикаларды түсіну. Маргарет Стоуттың айтуынша, идеалдық типті әдістер байқау мен талдауды қалыптастыру және табылған нәрсені бағалау үшін қолданылады. Вебердің әдісі біздің эмпирикалық байқауларымызды басқаратын және содан кейін осы байқаулардың түсіндіруіне басшылық ететін құндылық үкімдерін қолдана отырып жасалуы керек. Теорияны құрудың осы әдісі арқылы Вебер теорияның маңыздылығы туралы талапқа қарсы, мағынаның барлық түсіндірмелері ең жақсы жағдайда "өзгеше ықтимал болжам" болып қалуы керек деп нық айтты. Вебердің бұл әдісті қолдану мақсаты - мәнді жасаудағы құндылықтардың маңыздылығын, сонымен қатар олардың мағыналы әлеуметтік ғылымдарды жүргізу үшін өте маңызды екенін түсіндіру. Бұл екінші стратегия теориялық практика проблемасын зерттеу білімін басқаруға аудару және тарату мәселесі ретінде қарастырады. Бұл стратегия мемлекеттік басқарушылардың ғалымдардың жұмысына қызығушылық танытпауы немесе зерттемеуі мәселесін қарастырады. Бұл ғылыми жұмыстың тәжірибеге оңай қолданылмауының және журналдардың күрделілігінің нәтижесі, сондықтан білім теориядан тәжірибеге берілмейді. Ағылшын тілінде "transfer strategy" деп аталатын әдіс-тәсілдің жақтаушылары ғылыми жұмысты кеңінен танымал ету және оны мемлекеттік басқарудағы өзекті мәселелерге қатысты ету білімді ғалымдардан көшедегі бюрократтарға және мемлекеттік басқарушыларға беруді жақсартады деп есептейді. Алайда, кейбір пікірлер бойынша, бұл әдіс үміттен тыс қалады, өйткені мемлекеттік басқарудың көптеген қызметкерлері ғалымдар ұсынатын білім мазмұнына аз әсер етеді. Ынтымақтастық Бұл стратегияның мақсаты - теорияны жақсы дамыту үшін теорияны құру процесінде қарым-қатынас қажет деген идеяға негізделген диалектикалық зерттеу әдісін құру үшін теорияны әзірлеуге дейін ғалымдар мен практиктер арасындағы қарым-қатынасты жақсарту. Ғалымдар Ван де Вен және П. Э. Джонсон: "Кейінгіштік - бұл зерттеушілер мен тәжірибелілер арасында білім алу қоғамдастығында келіссөздер мен ынтымақтастықты қамтитын қарым-қатынас; мұндай қоғамдастық бірлесіп ғылыми кәсіпорынды алға жылжытатын және тәжірибелілер қауымдастығын да жарықтайтын білімді шығарады".
"Engagement is relationship that involves negotiation and collaboration between researchers and practitioners in a learning community; such a community jointly produces knowledge that can both advance the scientific enterprise and enlighten a community of practitioners."
Макс Вебер
Макс Вебер - неміс саяси экономисі, әлеуметтік ғалым және танымал философ. Ол мемлекеттік басқару теориясының және оның бюрократиялық жағының маңызды атасы. Ол 1922 жылы жарық көрген "Экономика және қоғам" атты үлкен еңбегі үшін бірнеше дәуірдегі бюрократияның жақсы көрінісін алу үшін ежелгі және қазіргі заманғы мемлекеттерді зерттеумен айналысты. Бұл еңбектің арқасында мемлекеттік басқару теориясына көптеген түсініктер берілді. Макс Вебер бюрократияны адам ойлап тапқан ең ұтымды басқару формасы деп қарастырды. Өзінің жазбаларында ол үстемдік әкімшілік арқылы жүзеге асатынын және заңды үстемдік үшін бюрократия қажет екенін айтады.
Вудро Вильсон
Вудро Вильсон мемлекеттік басқаруды мемлекеттік құқықты егжей-тегжейлі және жүйелі түрде орындау деп анықтады, ол мемлекеттік мекемелерді екі бөлек секторға, әкімшілік пен саясатқа бөлді. Оның айтуынша, саясат саясатты қалыптастырумен және оған қатысты сұрақтармен айналысады, ал әкімшілік аталған саясатты жүзеге асырумен жабдықталған. "Әкімшілікті зерттеу" атты алғашқы эссесінде ол "конституцияны құрудан гөрі оны жүргізу қиынға соғады" деген. Вильсон саясат пен әкімшілік арасында айырмашылық жасауға тырысты; ол әкімшілікті саясаттан тыс жатқан бизнес саласы ретінде көрді. Оның ойынша, мемлекеттік басқару теориясы тек техникалық себептерден пайдаланып, саясаттың көшбасшы бизнес аспектісі үшін пайда болды.
Фредерик Уинслоу Тейлор
Фредерик Тейлор - өмірдің көп бөлігін ғылыми тұрғыдан қарастыратын инженер. Ол өзінің дәстүрлі мемлекеттік басқару теориясын, ғылыми басқару теориясын шығарғандықтан, ол мемлекеттік басқару теориясына консервативті емес ықпал етуші. Ол белгілі бір жұмысты орындаудың ең жақсы және тиімді әдісін табумен айналысты, жұмысшының ең аз қозғалысымен жұмсалатын жалпы еңбегін азайтты. Фредерик Тейлордың жұмысында мотивацияға өте беделді, суық, ғылыми мотиватормен жақындау ғылыми басқарудың кез келген адамгершілік аспектісіне ауыр салмақ салды. Жалпы алғанда, мемлекеттік басқарудағы көптеген күрделі мәселелер, мысалы, басқару, бақылау және есеп беру ғылыми принциптерге бағынады және Тейлор оларды өзінің тиімді теориялық көзқарасын табу үшін пайдаланады.
Мемлекеттік басқару теориясы іс жүзінде
Мемлекеттік басқару теориясы мемлекеттік органдарды басқару практикасын басшылыққа алады. Макс Вебердің бюрократиясы сияқты классикалық теориялар иерархия мен ережелерге баса назар аударады, ал қазіргі заманғы теориялар ынтымақтастық пен азаматтардың қатысуына назар аударады. Іс жүзінде әкімшілер осы теорияларды мемлекеттік қызметтердің тиімділігін, ашықтығын және жауап беру қабілетін арттыру үшін қолданады. Мысал ретінде нәтижелерді өлшеу жүйесін енгізу, электронды басқару құралдарын қабылдау және қоғамдастықпен серіктестікті дамытуды қарастырамыз. Мақсаты - мемлекеттік қызметтерді оңтайландыру, жауапкершілікті сақтау және азаматтардың қажеттіліктерін қанағаттандыру.