Шулхан Арух: Еврей заңдарының кодексі

Кіріспе

Рабби Йозеф Кароның еврей заңдары кітабы, Рабби Йозеф Кароның еңбегі.

Шүлхан Арух (שֻׁלְחָן עָרוּךְ, сөзбе-сөз: "Дастарқан"), кейде ағылшын тілінде "Еврей заңдарының кодексі" деп аталады, яһуди дініндегі әртүрлі заң кодекстерінің ішіндегі ең көп қаралатын кітап. Ол 1563 жылы Жозеф Каро Осман Сириясының Сафед қаласында (қазіргі Израиль) жазған және екі жылдан кейін Венецияда басылып шыққан. Түсіндірмелерімен бірге, бұл халаха, яғни еврей заңдарының ең кең таралған жинағы. Шүлхан Арухтағы халахикалық шешімдер көбінесе сефардтық заңдар мен әдет-ғұрыптарға сүйенеді, ал ашкенази яһудилері Мұса Иссерлестің халахикалық шешімдерін ұстанады. Оның Шүлхан Арухтағы түсіндірмелері сефардтық және ашкенази әдет-ғұрыптарының айырмашылықтарын көрсетеді. Бұл түсіндірмелер кеңінен "маппа" (сөзбе-сөз: "дастарқан жамылғысы") деп аталады. Шүлхан Арухтың дерлік барлық басылымдарында осы түсіндірмелер бар, ал "Шүлхан Арух" термині Кароның және Иссерлестің еңбегін білдіреді. Каро көбінесе "Мехабер" ("автор"), ал Иссерлес "Рема" (Моше Иссерлестің аббревиатурасы) деп аталады. 16 ғасыр баспа машинасының қолжетімділігінің артуына байланысты Польшада, Осман империясында және басқа елдерде заңды кодификациялау дәуірі болды. Бұрын жазылмаған заңдар мен әдет-ғұрыптар жинақталып, жазбаға түсірілді, ал Шүлхан Арух осылардың бірі болды. Каро оны жариялағаннан кейінгі ғасырда (оның көзқарасы сефардтық дәстүрлер бойынша біріккен яһудизмді құру болды) ол Мұса Иссерлестің және 17 ғасырғы поляк раввиндерінің түсіндірмелерімен бірге ашкеназилер үшін заң кодексіне айналды.

Оның тұжырымдамасы мен стилі

Шүлхан Арух негізінен Кароның Бейт Йосеф атты ертерек еңбегіне негізделген. Шүлхан Арух көбінесе Бейт Йосефтің шешімдерін кодификациялау болып табылатындықтан, онда Бейт Йосефте мүлдем айтылмаған түрлі шешімдер де бар. Себебі, Бейт Йосефті аяқтағаннан кейін Каро бұрын көрмеген кітаптардағы пікірлермен танысып, оларды Шүлхан Арухқа енгізді. Өзінің танымал әдістемелік еңбегі "Яд Малахи" ішінде Малахи бен Якоб ХаКоэн кейінгі халахик билігі (Шмуэль Абухаб) айтқан әңгімелерді келтіреді. Оған сәйкес, Шүлхан Арух – Кароның Бейт Йосефтегі бұрынғы шешімдерінің тұжырымы, оны ол кейбір шәкірттеріне өңдеуге және жинақтауға берген. Ол соның нәтижесінде Шүлхан Арухтағы көрінеу өзара қайшылықтардың себебін түсіндіруге болады деген қорытындыға келді.

Стандарттық билік

Бастапқыда Каро әртүрлі билік өкілдерінің пікірлері арасындағы дауларды шешуде өзінің жеке ойынша жүруді жоспарлаған, әсіресе Талмудқа сүйене отырып өз көзқарасын қорғай алатын жағдайларда. Бірақ ол бұл ойдан бас тартқанын былай түсіндірді: «Құдайдың биік тауларында кім басын көтере алады?» Сондықтан Каро рабби Исаак Альфасидің (Риф), Маймонидтің (Рамбам) және Ашер бен Иехиелдің (Рош) халахоттарын өзінің негізгі қағидалары ретінде қабылдады. Ежелгі биліктердің көпшілігі оларға қарсы болған немесе оның шешіміне қайшы келетін орнықты әдет-ғұрыптар болған жағдайларды қоспағанда, үштің екеуінің пікірін дұрыс деп санады. Осы соңғы ерекшеліктердің нәтижесінде Каро көптеген жағдайларда Нахманид пен Шломо ибн Адерет («Рашба») каталон мектебінің пайдасына шешім шығарды, осылайша Альфаси мен Маймонидтің консенсусына қарамастан, ашкеназдық пікірлерді жанама түрде көрсетті. Каро көбінесе даулы мәселелерді қарастырғанда, биліктің жасы мен мәніне қарамастан, тек өзінің көзқарасын білдіреді. Ол ежелгі биліктер арасында сирек шешім қабылдайтын Яков бен Ашердің емес, Мишне Торадағыдай Маймонидтің үлгісін ұстанды. Кароның жұмысын Маймонид кодексінің орнына «Турмен» байланыстыруына бірнеше себеп болды. «Тур», Маймонид кодексі сияқты құдіретті саналмаса да, одан әлдеқайда кеңінен танымал болды. Соңғысы тек испандық яһудилердің арасында ғана танылды, ал біріншісі ашкеназдықтар мен сефардтардың, сондай-ақ итальяндық яһудилердің арасында жоғары беделге ие болды. Каро тек зерттеулерінің нәтижелерін ғана емес (Маймонид кодексі сияқты), сонымен қатар зерттеулердің өзін де беруді ниеттенді. Ол дін қызметкеріне оның міндеттерін орындауға көмектесуден басқа, студентке Талмудтан кейінгі раббилік әдебиеттер арқылы нақты заңдардың қалыптасуын көрсетуді қалады. Маймонид кодексінен айырмашылығы, «Тур» яһуди заңдарының барлық салаларын қамтиды, олар қазіргі заманға да, өткен мен болашаққа да қатысты (құрбандықтар, Мәсіх, Патшалар және т.б. сияқты заңдар). Кароның қызығушылығы практикалық мәселелерді шешуде болғандықтан, «Тур» оған тиімдірек таңдау болып көрінді.

Karo initially intended to rely on his own judgment regarding differences of opinion between the various authorities, especially where he could support his own view based on the Talmud. But he wrote that he abandoned this idea because: "Who has the courage to rear his head aloft among mountains, the heights of God?" Hence Karo adopted the Halakhot of Rabbi Isaac Alfasi (the Rif), Maimonides (the Rambam), and Asher ben Jehiel (the Rosh) as his standards, accepting as authoritative the opinion of two of the three, except in cases where most of the ancient authorities were against them or in cases where there was already an accepted custom contrary to his ruling. The net result of these last exceptions is that in a number of cases Karo rules in favour of the Catalan school of Nahmanides and Shlomo ibn Aderet ("the Rashba"), thus indirectly reflecting Ashkenazi opinions, even against the consensus of Alfasi and Maimonides. Karo very often decides disputed cases without necessarily considering the age and importance of the authority in question, expressing simply his own views. He follows Maimonides' example, as seen in Mishneh Torah, rather than that of Jacob ben Asher, who seldom decides between ancient authorities. Several reasons induced Karo to connect his work with the "Tur", instead of Maimonides' code. The "Tur", although not considered as great an authority as Maimonides' code, was much more widely known; the latter being recognized only among the Spanish Jews, while the former enjoyed a high reputation among the Ashkenazim and Sephardim, as well as the Italian Jews. Karo intended to give not merely the results of his investigations (as Maimonides' code did), but also the investigations themselves. He wished not only to aid the officiating rabbi in the performance of his duties, but also to trace for the student the development of particular laws from the Talmud through later rabbinical literature. Unlike the Tur, Maimonides' code includes all fields of Jewish law, of both present day relevance and those dealing with prior and future times (such as laws of sacrifices, Messiah, Kings, etc.). For Karo, whose interest lay in ruling on the practical issues, the Tur seemed a better choice.

Мұса Исерлес

"Рема" (Моисей Исерлес) Йосеф Каромен шамамен бір уақытта Арбаа Туримге, "Дархей Моше" атты түсіндірмесін жаза бастады. Каро "Бет Йосеф" еңбегін бірінші болып аяқтады, және оны Ремаға алғаш рет шәкірттерінің бірі сыйға берді. Сыйлықты алған соң, Рема Кароның еңбегінен сонша жыл бойы хабарсыз болғанына қалай болатынын түсіне алмады. "Бет Йосефті" қарап шыққаннан кейін, Рема Кароның негізінен сефард поскимдеріне сүйенгенін анықтады. Кароның үш стандартты авторитетінің орнына, Исерлес пікірлерді бағалау өлшемдері ретінде "кейінгі авторитеттерді" (атап айтқанда, Яков Моэлин, Израиль Исерлейн және Израиль Брунаның еңбектері, сондай-ақ франко-герман тосафистері) келтіреді. Рош көп жағдайда өз шешімдерін осы көздерге негіздеген болса да, Исерлес практикалық құқықтық шешімдерді жасауда оларға көбірек мән берді. Осы басқа пікірлерді қосу арқылы Исерлес көптеген адамдардың Кароның еңбегіне негізделген үш авторитеттің кездейсоқ таңдауы деп қараған негізгі сын-ескертпелерге жауап берді. Мұны түсінгеннен кейін, Рема "Тур" атты еңбегін қысқартып, оны "Дархей Моше" деп атады, ол тек "Бет Йосефтен" өзгеше үкімдерге назар аударады. "Шулхан Арухтың" халахикалық ережелері көбінесе сефард әдет-ғұрыптарын ұстанады. Рема өзінің глоссаларын қосып, оларды "Шулхан Арухқа" түсіндірме ретінде жариялады, сефард және ашкеназ әдет-ғұрыптарының қайда ерекшеленетінін көрсетеді. Бұл глоссалар кейде "маппа" деп аталады, яғни "үстел матасы", ал "Шулхан Арух" – "дастарқан". "Шулхан Арухтың" барлық жарияланған басылымдарында осы глоссалар кездеседі. "Минахтың" (жергілікті әдет-ғұрып) маңыздылығы да Каро мен Исерлес арасындағы даудың бір бөлігі болып табылады: Каро бастапқы авторитеттер мен материалдық негіздерге берік тұрса, Исерлес минахты өте маңызды объекті деп қарастырды және оны кодексте қалдыру қажет деп есептеді. Осы мәселе Исерлесті "Шулхан Арухқа" өзінің глоссаларын жазуға итермеледі, осылайша ашкеназдық әдет-ғұрыптарды (минхагимдерді) мойындауға және Кароның беделі арқасында оларды елемеуге жол бермеуге мүмкіндік берді.

The "Rema" (Moses Isserles) started writing his commentary on the Arba'ah Turim, Darkhei Moshe, at about the same time as Yosef Karo. Karo finished his work "Bet Yosef" first, and it was first presented to the Rema as a gift from one of his students. Upon receiving the gift, the Rema could not understand how he had spent so many years unaware of Karo's efforts. After looking through the Bet Yosef, the Rema realized that Karo had mainly relied upon Sephardic poskim. In place of Karo's three standard authorities, Isserles cites "the later authorities" (chiefly based on the works of Yaakov Moelin, Israel Isserlein and Israel Bruna, together with the Franco German Tosafists) as criteria of opinion. While the Rosh on many occasions based his decision on these sources, Isserles gave them more prominence in developing practical legal rulings. By incorporating these other opinions, Isserles actually addressed some major criticisms regarding what many viewed as the arbitrary selection of the three authorities upon whose opinions Karo based his work. After realizing this, the Rema shortened his work on the Tur, entitled Darkhei Moshe, to focus only on rulings which differ from Bet Yosef. The halachic rulings in the Shulchan Aruch generally follow the Sephardic custom. The Rema added his glosses and published them as a commentary on the Shulchan Aruch, specifying whenever the Sephardic and Ashkenazic customs differ. These glosses are sometimes referred to as the mappah, literally, the 'tablecloth,' to the Shulchan Aruch's 'Set Table.' Almost all published editions of the Shulchan Aruch include this gloss. The importance of the minhag ("prevailing local custom") is also a point of dispute between Karo and Isserles: while Karo held fast to original authorities and material reasons, Isserles considered the minhag as an object of great importance, and not to be omitted in a codex. This point, especially, induced Isserles to write his glosses to the Shulchan Aruch, that the customs (minhagim) of the Ashkenazim might be recognized, and not be set aside through Karo's reputation.

Қабылдау

Қару "Шулхан Арухты" қарт жасында, Бейт Йосефті түсінуге қажетті білімі жоқтардың пайдасы үшін жазды. Бұл еңбектің форматы Яков бен Ашердің "Арбаа Туримде" қабылдаған форматқа ұқсас, бірақ одан қысқа, дереккөздерді көрсетпейді. "Шулхан Арух" Иерусалимдегі ғибадатхана қирағаннан кейін туындаған барлық діни және құқықтық мәселелер бойынша раввиндік иудаизмнің "кодексі" болды; оның қазіргі функциясы мен мәртебесі туралы қараңыз. Автор өзі бұл еңбекке осықтан артық баға бермеді, оны негізінен "жас студенттерге" арнап жазғанын айтты. Ол өз fatwa-ларында ешқашан оған сілтеме жасамай, әрқашан Бейт Йосефке сілтеме жасайды. "Шулхан Арух" өзінің беделін және танымалдығын автордың тілегіне қарсы ғана емес, тіпті оны сынаған ғалымдардың өзінің арқасында ие болды. Қарудың билігін мойындау не жоққа шығару толығымен Польша талмудистеріне байланысты болды. XVI ғасырдың басында Германия еврей билігі Польша билігіне жол беруге мәжбүр болды. Қаруға бірнеше сефардтық замандастары қарсылық білдірді, олардың ішінде Йом Тов Цахалон "Шулхан Арухты" "балалар мен білімі жоқтарға" арналған кітап деп атады, ал Яков Кастроның "Ерек ха Шулхан" еңбегі "Шулхан Арухқа" сын тұрғысынан жасалған түсіндірмелерден тұрады. Мұса Иссерлес және Махаршал Қарудың Шығыс Еуропадағы алғашқы маңызды қарсыластары болды. Сонымен қатар, "Шулхан Арухтың" үкімдерін Рамбамды ұстанған қауымдарға таңуды қалағандарға жауап ретінде Қару былай деп жазды: Сол сияқты, кейінгі көптеген халахик биліктер "Шулхан Арухтың" билігін қабылдауды, оған қарсы кеңінен қабылданған әдет-ғұрыптың болмауымен байланыстырды. Бірақ, ақырында, "Шулхан Арухтың" үкімдері тек Еуропа мен диаспорада ғана емес, тіпті бұрын басқа биліктерді ұстанған Израиль жерінде де қабылданған стандартқа айналды.

Кароның замандастарының сын-пікірлері

Оның алғаш рет пайда болғаннан кейін көптеген раввиндер еврей заңдарының осы жаңа кодексін сынады, бұрынғы заң кодекстеріне қатысты да осындай сын айтылған болатын.

Раввин Шмуэль Эйдельс

Сэмюэл Эйдельс ("Махарша" деп аталады, 1555-1631), Шулхан Арухтан тікелей үкім шығаратындарды, Талмудтың осы үкімнің түпнұсқасымен толыққандай таныс болмай, сынады: "Осы заманда Шулхан Арухтан себептерін және Талмуд негізін білмей үкім шығаратындар – "дүниеге зиян келтірушілер" қатарында болады және оларға қарсылық білдіру қажет".

Мақалалар

Бұл мақаланың бастапқы мәтіні 1906 жылғы авторлық құқығы аяқталған еврей энциклопедиясынан. Рабби Кароның "Шулхан Арухты" қашан және неліктен жазғаны туралы тарихи ақпарат та осы 1906 жылғы авторлық құқығы аяқталған еврей энциклопедиясынан алынған.