Уалденстер қозғалысы: тарихы мен қазіргі жағдайы

Кіріспе

Христиандық қозғалыс

Вальденстер, сондай-ақ Вальденстер (/wɔːlˈdɛnsiːz/, /wɒl/), Вальденстер, Вальдеси немесе Водоистер деп те аталады, – Реформацияға дейін Батыс христиандығының ішінде аскетикалық қозғалыс ретінде басталган шіркеу дәстүрінің жақтастары. Алғашында он екінші ғасырдың соңында Лионның кедейлері деп аталған бұл қозғалыс қазіргі Франция мен Италияның Коть Альпіне тарады. Вальденстердің негізін қалау 1173 жылы өзінің мүлкін таратып берген бай саудагер Петр Вальдоға байланысты, ол апостолдардың кедейлігін кемелділікке жетудің жолы деп уағыздады. Вальденстердің үйретістері католик шіркеуімен қайшылыққа түсті және 1215 жылы вальденстер еретик деп жарияланды, себебі олар францискандар да уағыздаған апостолдардың кедейлігін уағыздады, бірақ уағыздау мазмұнына қатысты жергілікті епископтардың билігін мойындауға және уағыздауға кімнің лайықты екендігі туралы талаптарды қабылдауға дайын болмады. Папа Иннокентий III вальденстерге шіркеуге қайта оралу мүмкіндігін ұсынды, көптегендері "кедей католиктер" деген атпен оралды. Бірақ көптегендері бас тартты, олар қатал қуғын-сүргінге ұшырады және келесі ғасырларда ұйымдасқан және жалпы кемсітушілікке тап болды. XVI ғасырда вальденстер швейцариялық реформатор Генрих Буллингердің ықпалымен протестанттық қозғалысқа қосылды. Кейбір жағынан, орта ғасырлардағы вальденстерді протестанттардың алғабасы ретінде қарастыруға болады, бірақ олар көбінесе XVI ғасырдың протестант көшбасшыларына тән доктриналық қарсылықтарды көтермеді. Олар протестантизммен бірікті: 12 қыркүйек 1532 жылы Шанфоран резолюцияларымен олар ресми түрде кальвинистік дәстүрдің бір бөлігіне айналды. Олар Еуропадағы протестант шіркеулері қауымдастығының мүшелері және оның бүкіл әлемдегі филиалдары. Олар XVII ғасырда жойылуға жақын болды. Қозғалыстың негізгі тармағы – Вальденс евангелистік шіркеуі, Италиядағы алғашқы шіркеу. 1975 жылы ол методист евангелистік шіркеуімен бірігіп, методист және вальденс шіркеулерінің одағын құрды – басымдық құрайтын вальденс шіркеуі, аз бөлігі методистер. Тағы бір ірі қауым – Аргентина, Парагвай және Уругвайдағы Рио-де-ла-Платадағы евангелистік вальденстік шіркеу. Қауымдар Еуропада (әсіресе Солтүстік Италияның Пьемонт аймағында), Оңтүстік Америкада және Солтүстік Америкада белсенді қызмет етеді. Америка Вальденстер қоғамы сияқты ұйымдар қозғалыстың тарихын сақтап, өздерінің миссиясы "христиандық Ізгі хабарды жариялау, шеттетуге ұшырағандарға қызмет ету, әлеуметтік әділдікті насихаттау, дінаралық ынтымақтастықты дамыту және діни әртүрлілікке және ар-ұждан бостандығына құрмет көрсету" екенін мәлімдейді.

The Waldensians, also known as Waldenses (/w//ɔː//l/'/d//ɛ//n//s//iː//z//, //w//ɒ//l// /), Vallenses, Valdesi, or Vaudois, are adherents of a church tradition that began as an ascetic movement within Western Christianity before the Reformation. Originally known as the Poor of Lyon in the late twelfth century, the movement spread to the Cottian Alps in what is today France and Italy. The founding of the Waldensians is attributed to Peter Waldo, a wealthy merchant who gave away his property around 1173, preaching apostolic poverty as the way to perfection. Waldensian teachings came into conflict with the Catholic Church and by 1215 the Waldensians were declared heretical, not because they preached apostolic poverty, which the Franciscans also preached, but because they were not willing to recognize the prerogatives of local bishops over the content of their preaching, nor to recognize standards about who was fit to preach. Pope Innocent III offered the Waldensians the chance to return to the Church, and many did, taking the name "Poor Catholics". Many did not, and were subjected to intense persecution and were confronted with organised and general discrimination in the following centuries. In the sixteenth century, the Waldensians were absorbed into the Protestant movement, under the influence of early Swiss reformer Heinrich Bullinger. In some aspects the Waldensians of the Middle Ages could be seen as proto Protestants, but they mostly did not raise the doctrinal objections characteristic of sixteenth century Protestant leaders. They came to align themselves with Protestantism: with the lt=Resolutions of Chanforan on 12 September 1532, they formally became a part of the Calvinist tradition. They are members of the Community of Protestant Churches in Europe and its affiliates worldwide. They were nearly annihilated in the seventeenth century. The main denomination within the movement was the Waldensian Evangelical Church, the original church in Italy. In 1975, it merged with the Methodist Evangelical Church to form the Union of Methodist and Waldensian Churches—a majority Waldensian church, with a minority of Methodists. Another large congregation is the Evangelical Waldensian Church of Río de la Plata in Argentina, Paraguay, and Uruguay. Congregations continue to be active in Europe (particularly in the Piedmont region of Northern Italy), South America, and North America. Organizations, such as the American Waldensian Society, maintain the history of the movement and declare their mission as "proclaiming the Christian Gospel, serving the marginalized, promoting social justice, fostering inter religious work, and advocating respect for religious diversity and freedom of conscience."

Тарихи дереккөздер

Вальденстердің ортағасырлық тарихы туралы қазіргі заманғы білімнің көп бөлігі оларды діннен тайғаны үшін айыптаған Рим-католик шіркеуінің құжаттары мен жазбаларына негізделген. "Вальденстердің сенімдерін сипаттау үшін қолданылатын деректердің жетіспеуі және олардың байланыссыздығы" салдарынан,

Католиктердің жауабы

Католик шіркеуі вальденстерді дінге жат деп есептеді, ал 1184 жылы папа Люций III-нің қолдауымен Верона синодында олар қауымнан шығарылды. 1215 жылы IV Латеран кеңесінде папа Иннокентий III вальденстерді еретиктер деп ресми айыптады. 1211 жылы Страсбургте 80-нен астам вальденс еретик ретінде өртеліп өлтірілді; бұл әрекет бірнеше ғасырға созылған қуғын-сүргіннің бастауы болды, ол қозғалысты құртуға жақын әкелді. 1304-1307 жылдары вальденстер Венгрияның астанасы Буданы қысқа мерзімге биледі. Вальденстер өз кезегінде папа Бенедикт XI-ді қауымнан шығарды. 1487 жылы папа Иннокентий VIII вальдестерді жою туралы «Id Nostri Cordis» бұйрығын шығарды. Ал Альберто де Капитанеи, Кремона архидиаконы, бұйрықты орындау үшін крест жорығын ұйымдастырып, Дофин және Пьемонт провинцияларында әскери шабуылға көшті. Савой герцогы Карл I өз территориясын одан әрі қырқыстардан сақтап қалу үшін араласып, вальдестерге бейбітшілік уәде етті, бірақ шабуыл аймақты қиратып, көптеген вальдестер Провансқа немесе Оңтүстік Италияға қашып кеткен соң ғана. 1491 жылы Иннокентий VIII Мауриана епискобымен бірге апостольдық нунций және комиссар болып тағайындаған теолог Анджело Карлетти ди Чивассо католиктер мен вальденстер арасында бейбіт келісімге қол жеткізуге қатысты.

Реформация

Реформация туралы жаңалық Вальденс аңғарларына жеткенде, Вальдес таволасы жаңадан пайда болған протестантизммен бірлесуге шешім қабылдады. 1526 жылы Кизон аңғарындағы Лаус қаласында өткен мәжілісте жаңа қозғалысты зерттеу үшін елшілер жіберу туралы шешім қабылданды. 1532 жылы олар неміс және швейцариялық протестанттармен кездесіп, нәтижесінде өздерінің сенімдерін Реформаттық шіркеудің сенімдеріне бейімдеді. Швейцария және Франция реформаттық шіркеулері Уильям Фарель мен Энтони Сауньені 1532 жылдың 12 қазанында өткен Шанфоран мәжілісіне жіберді. Фарель оларды Реформацияға қосылып, жасырыннан шығуға шақырды. Реформаттық доктриналармен бірге "Имандылық білдірісі" жасалды және Вальденстер француз тілінде ашық түрде құлшылық етуге шешім қабылдады. Пьер Роберт Оливетанның, Кальвиннің көмегімен аударған және 1535 жылы Нойшательде жарияланған француз тіліндегі Библия, Вальденс тіліндегі Жаңа Ұлымның негізінде жазылған. Вальденсиядағы шіркеулер оның басылу шығындарын жабу үшін 1500 алтын тәж жинады.

Мериндол қырғыны (1545)

Пьемонттан тыс жерлерде вальденстер Богемия, Франция және Германиядағы жергілікті протестант шіркеулеріне қосылды. Олар оқшауланғаннан кейін және олардың бүлікшілдік әрекеттері туралы хабарлар тарағаннан соң, француз королі Франциск I 1545 жылғы 1 қаңтарда «Мериндол бұйрығын» (Arrêt de Mérindol) шығарды және Прованстағы вальденстерге қарсы әскер жинады. 1545 жылғы қырғынды Жан Майнье д’Оппед, Прованс Парламентінің бірінші президенті, және Антуан Эскалин де Аймар, Италия соғыстарынан 2000 ардагермен, Пьемонт жасақтарымен оралған әскери қолбасшы басқарды. Мериндолдағы қырғында қаза болғандардың саны бағалауларға байланысты жүздерден мыңдарға дейін жетті, сондай-ақ бірнеше ауыл қирады. 1561 жылғы 5 маусымдағы шарт бойынша, Долина протестанттарына рақымшылық жарияланды, оның ішінде ішкі сенім бостандығы және дін тану еркі берілді. Тұтқындар босатылып, қашқындарға үйлеріне оралуға рұқсат етілді, бірақ бұл шартқа қарамастан, вальдоистер, француз протестанттарымен бірге, 1562–1598 жылдардағы француз дін соғыстары кезінде де қиындықтарға тап болды. 1631 жылға қарай, протестант ғалымдары вальденстерді Реформацияның ерте дамушылары деп қарастыра бастады, бұл Джон Уиклиф және Ян Гус ізбасарларының тағдырына ұқсас еді, олар да билік тарапынан қуғынға ұшыраған. Француз королі Генрих IV-нің 1598 жылғы Нант жарлығымен вальденс шіркеуіне бірқатар құқықтар мен бостандықтар берілсе де, XVII ғасырда қуғын-сүргін қайта жанданды, 1655 жылы Савой герцогы вальденстерді жоюға тырысты. Бұл вальденстердің Еуропаның басқа аймақтарына, тіпті Батыс жарты шарға көшіп кетуіне және таралуына әкеп соқты.

Пьемонт Пасхасы

1655 жылдың қаңтар айында Савой герцогы вальденстерге миссаға қатысуға немесе өздерінің отанының жоғарғы аңғарларына көшуге бұйрық берді, оларға жерлерін сатуға жиырма күн уақыт берді. Қыстың ортасында болғандықтан, бұл бұйрық вальдоистерді бірінші нұсқаны таңдауға көндіруді мақсат еткенімен, халықтың көп бөлігі екіншісін таңдап, төменгі аңғарлардағы үйлері мен жерлерін тастап, жоғарғы аңғарларға қоныс аударды. Олар туралы былай деп жазылған: «Қарлы суларда жүзіп, мұздай биік шыңдарға көтеріліп, соңында жоғарғы аңғарлардағы кедей туыстарындарының үйлеріне жетіп, жылы күтіп алынды». Сәуірдің ортасында герцогтың вальдоистерді католицизмге мойын бұйдыру әрекеті сәтсіз аяққаннан кейін, ол тағы бір жолға жүгінді. Вальдоистердің көтерілісі туралы жалған хабар таратып, герцог жоғарғы аңғарларға әскер жіберіп, жергілікті халықты басып тастады. Ол жергілікті тұрғындардан әскерлерді үйлерінде орналастыруды талап етті, және олар осы талапты орындады. Бірақ әскерлерді орналастыру – бұл халыққа оңай қол жеткізу үшін жасалған айла-шарғы болды. 1655 жылдың 24 сәуірінде сағат 4-те жалпы қырғынға сигнал берілді. Герцогтың әскері жай ғана тұрғындарды өлтірген жоқ. Олар еш себепсіз тонау, зорлау, азаптау және кісі өлтіру науқанына кірісті. Питер Лиждің баяндамасына сәйкес, кішкентай балаларды аналарының құшағынан жұлып алып, кішкентай аяқтарынан ұстап, бастарын тастарға тигізіп өлтірді, немесе екі солдаттың арасында ұстап, олардың дірілдеген дене мүшелерін күшпен жыртып алды. Олардың қираған денелерін жолдарға немесе далаларға лақтырып, жануарлар жеуіне тастады. Аурулар мен қарттар өз үйлерінде тірідей өртеліп кетті. Кейбіреулерінің қолдары, аяқтары кесіліп, қан кетуді тоқтату үшін отқа жағылып, азаптары ұзартылды. Кейбіреулерін тірідей терісін сызып алды, ал кейбіреулерін тірідей пісіріп, іштерін шығарып тастады, немесе өздерінің жеміс бақтарындағы ағаштарға байлап, жүректерін кесіп алды. Кейбіреулері қорқынышты түрде мүгедектендірілді, ал басқаларының миын осы каннибальдар қайнатып жеді. Кейбіреулерін өздерінің егістік жерлерінің шұңқырларына байлап, тыңайтқыш сияқты жерге көміп тастады. Басқалары тірідей жерленді. Әкелері ұлдарының кесілген баспен мойнына ілініп, өлімге дейін жетеледі. Әке-шешелері балалары зорланып, содан кейін қырғынға ұшырағандарын көруге мәжбүр болды, кейін олардың өліміне рұқсат берілді. Бұл қырғын Пьемонт Пасхасы деп танылды. Шамамен 1700 вальденстер қырғынға ұшырады; бұл қырғынның қатыгездігі Еуропа бойынша наразылық тудырды. Солтүстік Еуропадағы протестант билеушілері қалған вальденстерге пана берді. Англияның сол кездегі билеушісі Оливер Кромвелл вальденстердің мүддесін қорғап, хаттар жазып, қаржы жинап, Англияда жалпы ораза ұйымдастырып, оларды құтқару үшін әскери күш жіберумен қорқытты. Бұл қырғын Джон Милтонның «Пьемонттағы соңғы қырғын туралы» атты поэмасын жазуға себеп болды. Швейцария мен Голландияның кальвинистері аман қалғандарды солтүстікке, Швейцарияға және тіпті Голландия Республикасына дейін жеткізу үшін «жер асты жолын» құрды. Амстердам қаласының кеңесшілері үш кемені жалға алып, 167 вальденстерді Жаңа Әлемдегі (Делавэр) олардың қалалық колониясына Рождество күні 1656 жылы жеткізді. Франция мен Пьемонтта қалғандары Джошуа Жанавел атты шаруаның басшылығымен 1660 жылдарға дейін жалғасқан партизандық қарсылық қозғалысын құрды.

In January 1655, the Duke of Savoy commanded the Waldensians to attend Mass or remove to the upper valleys of their homeland, giving them twenty days in which to sell their lands. Being in the midst of winter, the order was intended to persuade the Vaudois to choose the former; however, the bulk of the populace instead chose the latter, abandoning their homes and lands in the lower valleys and removing to the upper valleys. It was written that these targets of persecution, including old men, women, little children and the sick "waded through the icy waters, climbed the frozen peaks, and at length reached the homes of their impoverished brethren of the upper Valleys, where they were warmly received." By mid April, when it became clear that the Duke's efforts to force the Vaudois to conform to Catholicism had failed, he tried another approach. Under the guise of false reports of Vaudois uprisings, the Duke sent troops into the upper valleys to quell the local populace. He required that the local populace quarter the troops in their homes, which the local populace complied with. But the quartering order was a ruse to allow the troops easy access to the populace. On 24April 1655, at 4a. m., the signal was given for a general massacre. The Duke's forces did not simply slaughter the inhabitants. They are reported to have unleashed an unprovoked campaign of looting, rape, torture, and murder. According to one report by a Peter Liegé:

Little children were torn from the arms of their mothers, clasped by their tiny feet, and their heads dashed against the rocks; or were held between two soldiers and their quivering limbs torn up by main force. Their mangled bodies were then thrown on the highways or fields, to be devoured by beasts. The sick and the aged were burned alive in their dwellings. Some had their hands and arms and legs lopped off, and fire applied to the severed parts to staunch the bleeding and prolong their suffering. Some were flayed alive, some were roasted alive, some disemboweled; or tied to trees in their own orchards, and their hearts cut out. Some were horribly mutilated, and of others the brains were boiled and eaten by these cannibals. Some were fastened down into the furrows of their own fields, and ploughed into the soil as men plough manure into it. Others were buried alive. Fathers were marched to death with the heads of their sons suspended round their necks. Parents were compelled to look on while their children were first outraged [raped], then massacred, before being themselves permitted to die. This massacre became known as the Piedmont Easter. An estimate of some 1,700 Waldensians were slaughtered; the massacre was so brutal it aroused indignation throughout Europe. Protestant rulers in northern Europe offered sanctuary to the remaining Waldensians. Oliver Cromwell, then ruler in England, began petitioning on behalf of the Waldensians, writing letters, raising contributions, calling a general fast in England and threatening to send military forces to the rescue. The massacre prompted John Milton's poem on the Waldenses, "On the Late Massacre in Piedmont". Swiss and Dutch Calvinists set up an "underground railroad" to bring many of the survivors north to Switzerland and even as far as the Dutch Republic, where the councillors of the city of Amsterdam chartered three ships to take some 167 Waldensians to their City Colony in the New World (Delaware) on Christmas Day 1656. Those that stayed behind in France and the Piedmont formed a guerilla resistance movement led by a farmer, Joshua Janavel, which lasted into the 1660s.

Нант жарлығының күшін жою және "марапатты оралу"

1685 жылы Людовик XIV Франциядағы протестант азаматтарына дін еркіндігін қамтамасыз еткен 1598 жылғы Нант жарлығын жойды. Француз әскерлері Дофиндегі Чизоне және Суза аңғарларындағы француз вальденстерінің аймақтарына жіберілді. Пьемонтта Людовик XIV-нің туысы, Савой герцогы Виктор Амадей II, Пьемонттағы протестанттардың қорғауын алып тастау үшін ағасының үлгісін ұстанды. Жаңа қуғын-сүргін кезінде, және үш он жыл бұрынғы Пьемонттағы Пасха қырғынының эхосы ретінде, герцог 1686 жылғы 31 қаңтарда барлық вальденстік шіркеулерді жою туралы жарлық шығарды және аңғарлардың барлық тұрғындары діндеріндегі қателіктерін он бес күн ішінде өлім жазасы және қуғын-сүргінмен жариялауға міндеттелді. Бірақ вальденстер қарсылық көрсетті. Он бес күн өткен соң, 9 мың француз және пьемонт әскері аңғарларға басып кірді, бірақ әрбір ауыл француз және пьемонт әскерлерін ұстап тұратын қорғаныс күшін ұйымдастырғанын анықтады. 9 сәуірде Савой герцогы вальденстерге сегіз күн ішінде қаруларын салып, 21-23 сәуір аралығында жер аударылуға шақыратын жаңа жарлық шығарды. Егер оларға мүмкіндік болса, жерлерін және мүлкін ең жоғары бағаға сатуға құқылы болды. Пьемонттан қуылған вальденс пасторы Анри Арно (1641–1721) Голландиядан оралды. 18 сәуірде ол Роккапиаттадағы жиналыста көпшілікті қарулы қарсылыққа көндіріп, құмарлы үндеу жасады. 20 сәуірде бітім аяқталғанда вальденстер шайқасқа дайын болды. Олар келесі алты апта бойы батыл күресті, бірақ герцог 8 маусымда Туринге кеткен кезде соғыс шешілгендей көрінді: 2000 вальденс қаза тапты; тағы 2000 адам Трент соборының католик теологиясын "қабылдады". Тағы 8000 адам түрмеге қамалды, олардың жартысынан көбі қасақана ашаршылықтан немесе алты ай ішінде аурудан қайтыс болды. Бірақ шамамен екі-үш жүз вальденс тауларға қашып, келесі жылы вальденс жерлерін басып алу үшін келген католик қоныстанғандарға қарсы партизандық соғыс жүргізе бастады. Бұл "Жеңілмейтіндер" герцог ақыры жеңіліп, келіссөздерге келіскенше шабуылдарын жалғастырды. "Жеңілмейтіндер" тұтқынға алынған вальденстерді түрмеден босатып, Женеваға қауіпсіз жолмен жеткізу құқығын жеңіп алды. Бірақ герцог 3 қаңтарда бұл рұқсатты берді. 1687 жылы вальденстер дереу кетуін немесе католиктік дінге кіруін талап етті. Бұл жарлық 2800-ге жуық вальденстің Пьемонттан Женеваға кетуіне әкелді, олардың тек 2490-ы ғана сапардан аман қалды. Арно және басқалары Еуропаның одақтас елдерінен көмек сұрады. Ол Вильгельм Оранжға Женевадан тікелей жүгінді, ал басқалары, олардың ішінде жас Л'Эрмитаж, Англияға және басқа елдерге қолдау іздеу үшін жіберілді. Оранж және одақтастар Францияға қарсылық білдіру үшін кез келген мүмкіндікті пайдаланды, өйткені Францияның барлық майдандағы аумақтық талаптары төзімсіз болды. 1686 жылы Оранж басшылығымен Аугсбург лигасы құрылды, ол Арноға қолдау көрсетуге уәде берді. 1689 жылдың тамызында Аугсбург лигасы мен Франция арасындағы соғыстың ортасында Арно голландтықтармен жабдықталған 1000 швейцариялық эмигрантты Пьемонтқа қайтарды. 130 мильдік сапар барысында күштің үштен бірі қаза тапты. Олар Пьемонтта өздерінің беделін қайта орнатып, католик қоныстанғандарын қуды, бірақ оларды француз және пьемонт әскерлері қоршауға алуды жалғастырды. 1689 жылдың 2 мамырында, 300-ге жуық вальденс әскері қалған кезде, Балсиглия деп аталатын биік шыңда, 4000 француз әскерімен және артиллериясымен қоршалғанда, соңғы шабуыл дауыл мен бұлтты жабынмен кешіктірілді. Француз командирі ертеңгісіне жұмысын аяқтайтынына сенімді болғандықтан, Парижге вальденс әскері жойылған деген хабар жіберді. Бірақ француздар таңертең оянғанда, вальденстердің, Балсиглиямен таныс біреудің басшылығымен, түнде шыңнан түсіп, енді бірнеше шақырым қашықтықта екенін көрді. Француздар оларды қуды, бірақ бірнеше күннен кейін герцогтың Франциядан Аугсбург лигасына саяси одақтастығының күрт өзгеруі француздардың вальденстерді қууын тоқтатты. Герцог вальденстерді қорғауға келісті және Пьемонт шекараларын француздарға қарсы қорғауға көмектесу үшін барлық вальденс эмигранттарын үйлеріне қайтуға шақырды, бұл "Даңқты қайта оралу" деп белгілі болды.

In 1685 Louis XIV revoked the 1598 Edict of Nantes, which had guaranteed freedom of religion to his Protestant subjects in France. French troops sent into the French Waldensian areas of the Chisone and Susa Valleys in the Dauphiné forced 8,000 Vaudois to convert to Catholicism and another 3,000 to leave for Germany. In the Piedmont, the cousin of Louis, the newly ascended Duke of Savoy, Victor Amadeus II, followed his uncle in removing the protection of Protestants in the Piedmont. In the renewed persecution, and in an echo of the Piedmont Easter Massacre of only three decades earlier, the Duke issued an edict on 31 January 1686 that decreed the destruction of all the Vaudois churches and that all inhabitants of the Valleys should publicly announce their error in religion within fifteen days under penalty of death and banishment. But the Vaudois remained resistant. After the fifteen days, an army of 9,000 French and Piedmontese soldiers invaded the Valleys against the estimated 2,500 Vaudois, but found that every village had organized a defense force that kept the French and Piedmontese soldiers at bay. On 9 April, the Duke of Savoy issued a new edict, enjoining the Waldensians to put down their arms within eight days and go into exile between 21 and 23April. If able, they were free to sell their land and possessions to the highest bidder. Waldensian pastor Henri Arnaud (1641–1721), who had been driven out of the Piedmont in the earlier purges, returned from Holland. On 18 April he made a stirring appeal before an assembly at Roccapiatta, winning over the majority in favor of armed resistance. When the truce expired on 20April, the Waldensians were prepared for battle. They put up a brave fight over the next six weeks, but by the time the Duke retired to Turin on 8 June, the war seemed decided: 2,000 Waldensians had been killed; another 2,000 had "accepted" the Catholic theology of the Council of Trent. Another 8,000 had been imprisoned, more than half of whom died of deliberately imposed starvation, or of sickness within six months. But about two or three hundred Vaudois fled to the hills and began carrying out a guerilla war over the next year against the Catholic settlers who arrived to take over the Vaudois lands. These "Invincibles" continued their assaults until the Duke finally relented and agreed to negotiate. The "Invincibles" won the right for the imprisoned Vaudois to be released from prison and to be provided safe passage to Geneva. But the Duke, granting that permission on 3January 1687, required that the Vaudois leave immediately or convert to Catholicism. This edict led to some 2,800 Vaudois leaving the Piedmont for Geneva, of whom only 2,490 survived the journey. Arnaud and others now sought help of the allied European powers. He appealed to William of Orange directly from Geneva, while others, amongst whom was the young L'Hermitage, were sent to England and other lands to canvas for support. Orange and the allies were glad of any excuse to antagonise France, whose territorial encroachments on all fronts were intolerable. The League of Augsburg was formed in 1686 under Orange, who promised support to Arnaud. In August 1689, in the midst of the wars between the League of Augsburg and France, Arnaud led 1,000 Swiss exiles, armed with modern weaponry provided by the Dutch, back to the Piedmont. Over a third of the force perished during the 130 mile trek. They successfully re established their presence in the Piedmont and drove out the Catholic settlers, but they continued to be besieged by French and Piedmontese troops. By 2 May 1689, with only 300 Waldensian troops remaining, and cornered on a high peak called the Balsiglia, by 4,000 French troops with cannons, the final assault was delayed by storm and then by cloud cover. The French commander was so confident of completing his job the next morning that he sent a message to Paris that the Waldensian force had already been destroyed. However, when the French awoke the next morning they discovered that the Waldensians, guided by one of their number familiar with the Balsiglia, had already descended from the peak during the night and were now miles away. The French pursued, but only a few days later a sudden change of political alliance by the Duke, from France to the League of Augsburg, ended the French pursuit of the Waldensians. The Duke agreed to defend the Waldensians and called for all other Vaudois exiles to return home to help protect the Piedmont borders against the French, in what came to be known as the "Glorious Return".

Француз төңкерісінен кейінгі діни бостандық

Француз революциясынан кейін Пьемонттағы вальденстерге сана-сезім еркіндігі кепілдік берілді, ал 1848 жылы Савойя билеушісі, Сардиния королі Карл Альберт оларға азаматтық құқықтар сыйлады. Діни бостандыққа қол жеткізген вальденстер өз аңғарларынан тысқары жерлерге көші бастады. Италия біріккен кезде вальденстердің бүкіл түбетейде қауымдастықтары құрылды, кейбіреулері уағыз арқылы, ал басқалары көші-қон арқылы пайда болды. Алайда, кедейлік, қоғамдық кемсітушілік және демографиялық жағдайлар вальденстерді эмиграцияға итермеледі, бірінші кезекте маусымдық жұмысшылар ретінде Францияның Жерортаяғы мен Швейцарияға, содан кейін Уругвайдағы Колония Вальденсеге, Аргентинаның Ла-Пампа провинциясындағы Хасинто Араузға және, ақырында, АҚШ-қа. Италияда қалғандары әлеуметтік жағдайы жақсарды. Вальденс компаниялары XIX ғасырдың екінші жартысында Туриндегі шоколад өнеркәсібіне үстемдік етті және, жалпы алғанда, гиандужаның (фундук шоколады) ойлап табылуымен есептеледі. Вальденс ғылымы да XIX ғасырда гүлденді. Жохан Евангелиясының романикалық нұсқасының көшірмелері Париж бен Дублинде сақталды. Бұл қолжазбалар Уильям Стивен Гиллидің 1848 жылы жариялаған еңбегінің негізі болды, онда ол вальденстерде қолданылған Жаңа Өсиеттаманың тарихын сипаттады. Вальденс колледжі 1855 жылы, бастапқыда Торре-Пеллицеде, дін қызметкерлерін даярлауды бастады. Бірнеше жылдан кейін Вальденс колледжі Флоренцияға, ал 1922 жылы Римге көшірілді. Экономикалық және әлеуметтік интеграция итальяндық қоғамға вальденстердің этникалық тобын қабылдауды жеңілдетті. Итало Кальвино сияқты жазушылар мен Доменико Мазелли және Вальдо Спини сияқты саясаткерлер вальденс ортасынан шыққан. Шіркеу сонымен қатар зиялыларды жаңа жақтастары мен қолдаушылары ретінде тартты және мүше емес итальяндықтардан айтарлықтай қаржылық қолдау алды. 2015 жылы Туриндегі вальденс ғибадатханасына тарихи сапардан кейін Папа Франциск, католик шіркеуінің атынан, вальденс христиандарын қуғын-сүргін үшін кешірім сұрады. Папа шіркеудің "христиандық емес, тіпті адамдық емес ұстанымдары мен іс-әрекеттері үшін" кешірім сұрады.

After the French Revolution, the Waldenses of Piedmont were assured liberty of conscience and, in 1848, the ruler of Savoy, King Charles Albert of Sardinia, granted them civil rights. Enjoying religious freedom, the Waldensians began migrating outside their valleys. By the time of Italian unification, the Waldensian had congregations throughout the peninsula, some originated by preaching, others by migration. However, poverty, societal discrimination, and demographic pressure led the Waldensians to emigrate, first as seasonal workers to the French Riviera and Switzerland, and later to Colonia Valdense in Uruguay, Jacinto Aráuz in La Pampa, Argentina and ultimately, to the United States. Those who remained in Italy have experienced upward social mobility. Waldensian companies dominated Turin's chocolate industry for the latter half of the nineteenth century and are generally credited with the invention of gianduja (hazelnut chocolate). Waldensian scholarship also flourished in the nineteenth century. Copies of the Romaunt version of the Gospel of John were preserved in Paris and Dublin. The manuscripts were used as the basis of a work by William Stephen Gilly published in 1848, in which he described the history of the New Testament in use by the Waldensians. The Waldensian College began training ministers in 1855, first in Torre Pellice. A few years later, the Waldensian College relocated to Florence and, in 1922, to Rome. Economic and social integration have eased acceptance of ethnic Waldensians into Italian society. Writers like Italo Calvino and politicians like Domenico Maselli and Valdo Spini are of Waldensian background. The church has also attracted intellectuals as new adherents and supporters and enjoys significant financial support from non adherent Italians. In 2015, after a historic visit to a Waldensian Temple in Turin, Pope Francis, in the name of the Catholic Church, asked Waldensian Christians for forgiveness for their persecution. The Pope apologized for the Church's "un Christian and even inhumane positions and actions".

Қазіргі вальденс шіркеуінің ерекшеліктері

Қазіргі Вальденс шіркеуі өзін бастапқыда Гульдрих Цвингли мен Джон Кальвин қалыптастырған Реформация дәстүрінің протестант шіркеуі деп санайды. Вальденстер Богемия реформациясына да ықпал етті, әсіресе Петр Чельчицкийге. Петр Чельчицкий өмірінің басында-ақ вальденстердің ықпалына түсті, себебі оның туған жерінде вальденс қауымдастығы болған. Дегенмен, кейбір гуситтер, мысалы Яков Мильский, вальденс ілімдерін қабылдамады. Алғашқы протестанттар вальденстермен рухани байланыс сезімдеген және олар туралы жағымды жазған. Мысалы, Джон Милтон 1655 жылғы Пьемонттағы қырғын мен қуғын-сүргін туралы "Пьемонттағы соңғы қырғын туралы" сонетінде жазды. Бір кезде вальденстерге алғашқы Испанияға келген, содан кейін Пьемонтқа барған елші Пауыл үйреткен деген сенім болған. Константиннің (306-337 жылдардағы Рим императоры) кезінде Католик шіркеуі шектен шыққан әрекеттер жасаған кезде, вальденстер кедейлік пен ізгілікке адал болды. Бұл пікірлер 19 ғасырда жоққа шығарылды. Сондай-ақ, вальденстердің 12 ғасырдың соңында Петр Вальдоның қызметінен бұрын пайда болғандығы туралы да пікірлер болды. Антуан Монастие өзінің 1859 жылғы "Вальдос шіркеуінің тарихы" еңбегінде Фонкальд аббаты Бернардың 12 ғасырдың соңында жазған сөздерін келтіреді. Монстайер Бернарды 1144-1145 жылдары билік еткен Люций II деп түсіндіреді және вальденстер 1145 жылға дейін белсенді болған деген қорытындыға келеді. Бернар сондай-ақ, сол Люций папа оларды еретиктер деп айыптады, бірақ 1184 жылы Люций III папа айыптады дейді. Монстайердің айтуынша, 1210 жылы (Монстайердің айтуынша, 1160 жылы) жазған Эберард де Бетун "валуа" атауы "долина тұрғындары" немесе "қайғы мен көз жастың аңғарында тұратындар" дегенді білдіретінін және Петр Вальдоның заманынан бұрын қолданылғандығын айтқан. Вальденстер баптистік мұрагерлік және Ландмаркизм теорияларында Иоанн Крестительден бастап амалдар мен сенімдердің үздіксіз дәстүрі туралы айтылады. Кейбір тарихшылар вальденстердің сенімдері ерте шіркеу миссионерлерінен келгенін және олардың тарихы елшілер дәуірінде басталуы мүмкін екенін болжайды, бірақ бұл идеяның өзі баптистік мұрагерлік идеясынан туындайды, ол 19 ғасырдың кейбір шіркеу тарихшылары арасында танымал болды, бірақ қазіргі ғалымдар оны көбінесе қабылдамайды. 1230 жылы жазған Рим инквизиторы Рейнерус Сахо вальденстер сектасының өте көне екенін, Вальдодан ғасырлар бұрын пайда болғанын айтты. Баптистердің кейбір ерте деректерінде Паулициандар, Петробусиандар және Пасагиниандар, сондай-ақ Альпідегі вальденстердің сенбі күнін Құдай күні ретінде сақтағандығы туралы мәліметтер бар. Кейбір анабаптист және баптист авторлары вальденстерді католик шіркеуінің мүшесі емес, олардың сенімдеріне ұқсас деп түсіндірген ерте христиандардың мысалы ретінде көрсетті. 17-19 ғасырларда голланд және неміс меннониттерінің жазушылары, мысалы ван Брагт ("Шехидтердің айнасы", 1660) және Стивен Блаупот тен Кейт ("Тарихи зерттеу", 1844) анабаптисттердің шығу тегін вальденстермен байланыстырды. Джон Л. Уоллер сияқты баптист авторлары да өздерінің шығу тегін вальденстермен байланыстырды. Джеймс Эйткен Уайли (1808-1890) вальденстердің орта ғасырларда елшілердің сенімін және оның амалдарын сақтап қалғанына сенді. Кейінірек, жетінші күндік адвентист Эллен Уайт католик шіркеуінің Ұлы жаңылған кезінде вальденстердің Киелі кітаптағы шындықты сақтап қалғанын үйретті. Ол вальденстердің жетінші күнді демалыс күні ретінде ұстағанын, миссионерлік қызметті кеңінен жүргізгенін және Еуропаға "Реформация тұқымын сепкенін" айтты. Вальденстердің демалыс күнін сақтағандығы туралы мәлімдемелерге қарамастан, вальденстер тарихшылары Эмилио Комба, Джорджио Спини және Габриэль Аудизио сияқтылар шатасудың себебі олардың саяхатшы уағыздаушыларының киімдерінің атауы немесе олардың Сиқыршылар демалысын өткізгендігі туралы айыптамаларынан туындағанын айтты, өйткені инквизиторлар еретиктерді жиі айыптады. Дегенмен, басқа вальденс деректерінде демалыс күнін сақтаған топтар болғандығы туралы мәліметтер бар. Кейбір авторлар доктриналық көнелікті бекіту үшін Реформация дәуіріндегі вальденс сенімін 1120 жылға дейін қайтаруға тырысады. Алайда, қазіргі вальденс тарихнамасында бұл сенім 1531 жылы жазылған деп мәлімделеді. Германиядағы протестанттық теология вальденс сенімінде білдірілген доктриналық көнелікке және елшілердің үзіліссіздігіне қызығушылық танытты. Қауымдастықтың жоғары тәуелсіздігі, қарапайым адамдардың уағыздауы, ерікті кедейлік және Киелі кітапқа және Петр Вальдоның ерте аудармасына қатаң ұстануы протестантизмнің шынайы түсінігінің ежелгі шығу тегін дәлелдеуге көмектескен деп есептелді. Мәдениетке қарсы сезімдер мен даулар, мысалы, Культуркампф, де рол атқарды. Генрих Готлиб Крейсслердің 1830 жылғы "Реформация тарихы" вальденстердің тағдыры туралы балладаны қамтиды және вальденстердің ерте шығу тегінің дәлелі ретінде Жан Лежердің "Вальденстер тарихы" (1750) (Зигмунд Якоб Баумгартенмен бірлесіп жазылған, Иоганн Якоб Корн басып шығарған) еңбегінен цитата келтіреді. Италиядағы вальденс диаспорасының қауымдастығына Германияның күшті протестанттық қолдауы – Густав Адольф Одағының (GAO) жетекші қызметкерлері оларды барлық шіркеулердің ең қызықтысы деп мақтады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Германиядағы Евангелиялық шіркеу Италия және Франциямен келісуге белсенді түрде көмектесті, бұл вальденс қауымдастығымен байланысқа негізделген. Германиялық протестанттар 17 ғасырдан бері Италиядағы вальденстерді қолдап келеді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Солтүстік Италияны нацилер басып алған кезде, итальяндық вальденстерлер жаппай қырылуға ұшыраған еврейлерді құтқаруға белсенді қатысты, олардың көптерін өз ата-бабаларының бұрын паналаған таулы аймағында жасырды. 1945 жылдан кейін Теофил Вурм басқарған Германиядағы Евангелиялық шіркеу Штутгарт декларациясын жариялады және Италиямен (және Франциямен) қарым-қатынасқа негізделген келісуге белсенді түрде көмектесті. 1948 жылы Савой азаматтық құқықтарының жариялануының 100 жылдығы EKD жетекші қызметкерлерінің екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Германия-Италия келісімін қолдау үшін пайдаланылды. 1975 жылы Вальденс шіркеуі Италиядағы Методист Евангелиялық шіркеуімен бірігіп, Вальденс және Методист шіркеулерінің одағын құрды. Оның 50 000 мүшесі бар (45 000 вальденс, оның 30 000 Италияда және шамамен 15 000 Аргентина мен Уругвай арасында бөлінген, және 5 000 методист). Италияда 1985 жылы енгізілген мыңнан сегіз салық вальденс қауымдастығына үлкен көмек берді. Мыңнан сегіз заңы салық төлеушілерге жылдық салық декларациясынан міндетті 8‰ = 0,8% ('мыңнан сегіз') бөлуге таңдау жасауға мүмкіндік береді. Олар Италияда танылған ұйымдасқан дінге немесе итальян мемлекеті басқаратын әлеуметтік көмек схемасына бөлуге болады. Вальденстерде шамамен 25 000 тіркелген мүше болса да, 600 000-нан астам итальяндықтар вальденс қауымдастығы мен оның қайырымдылық жұмыстарын қолдауға дайын. Әйелдердің дінге қатысуына және 2010 жылдан бері бір жынысты некелерге бата беруге рұқсат етілген.

The present Waldensian Church considers itself to be a Protestant church of the Reformed tradition originally framed by Huldrych Zwingli and John Calvin. The Waldensians also influenced some in the Bohemian reformation, especially Petr Chelčický. Petr Chelčický was influenced by the Waldensians very early in his life, as there existed Waldensian congregations in the area of his birth. However, on the other hand, some Hussites rejected Waldensian doctrines, including Jacob of Miles. Early Protestants felt a spiritual kinship to the Waldensians and wrote positively about them. John Milton, for example, wrote in his sonnet "On the Late Massacre in Piedmont" of the 1655 massacre and persecution of the Waldensians. It was once held that the Waldenses were first taught by Paul the Apostle who visited Spain and then allegedly traveled on to Piedmont. As the Catholic Church indulged in excesses in the time of Constantine (Roman Emperor from 306 to 337) – the account tells – the Waldenses held true to their apostolic faith of poverty and piety. These claims were discounted in the nineteenth century. There were also other claims that the Waldensians predated Peter Waldo's activities in the late twelfth century. In his A History of the Vaudois Church (1859), Antoine Monastier quotes Bernard, abbot of Foncald, who wrote at the end of the twelfth century that the Waldensians arose during the papacy of Lucius. Monastier takes Bernard to mean Lucius II, in office from 1144 to 1145, and concludes that the Waldenses were active before 1145. Bernard also says that the same Pope Lucius condemned them as heretics, but they were condemned by Pope Lucius III in 1184. Monastier also says that Eberard de Béthune, writing in 1210 (although Monastier says 1160), claimed that the name Vaudois meant "valley dwellers" or those who "dwell in a vale of sorrow and tears", and was in use before the times of Peter Waldo. Waldensians feature in the theories of Baptist successionism and Landmarkism concerning an alleged continuous tradition of practices and beliefs from John the Baptist onwards. Some historical writers suggest Waldensian beliefs came from missionaries from the early church and that their history may have its origins in the apostolic age, though this idea itself stems from Baptist Successionism, an idea that was very popular among some nineteenth century church historians but has been largely rejected by modern scholars in the field. The Roman Inquisitor Reinerus Sacho, writing c.1230, held the sect of the Vaudois to be of great antiquity, thus preceding Waldo by centuries. According to some early baptist sources there are also accounts of Paulicians, Petrobusians, and Pasaginians, along with the Waldenses of the Alps, who kept Saturday as the Lord's day. Some Anabaptist and Baptist authors have pointed to the Waldensians as an example of earlier Christians who were not a part of the Catholic Church, and who held beliefs they interpreted to be similar to their own. In the seventeenth to the nineteenth century, Dutch and German Mennonite writers like van Braght, Martyrs Mirror (1660) and Steven Blaupot ten Cate, Geschiedkundig onderzoek (1844), linked Anabaptist origins to the Waldensians. Baptist authors like John L. Waller also linked their origins to the Waldensians. James Aitken Wylie (1808–1890) likewise believed the Waldensians preserved the apostolic faith and its practices during the Middle Ages. Still later, Seventh day Adventist Ellen G. White taught that the Waldenses were preservers of biblical truth during the Great Apostasy of the Catholic Church. She claimed the Waldenses kept the seventh day Sabbath, engaged in widespread missionary activity, and "planted the seeds of the Reformation" in Europe. Despite the claims of that the Waldensians were observant of resting on the Sabbath, Waldensians historians like Emilio Comba, Giorgio Spini, and Gabriel Audisio have stated the confusion is due to either the name of shoes worn by their travelling preachers or of their accusation's of holding Witches' Sabbath, as the inquisitors often charged heretics in general. Though other Waldenses sources do suggest there were groups who kept the sabbath. Some authors try to date a Reformation era Waldensian confession of faith back into the Middle Ages in 1120 to assert their claim of doctrinal antiquity. However, in the current historiography from the Waldensians themselves it is asserted that this confession was drafted in 1531. Protestant theology in Germany was interested in the doctrinal antiquity and apostolic continuity being expressed by the Waldensian faith. The high independence of the communities, lay preaching, voluntary poverty, and strict adherence to the Bible and its early translation through Peter Waldo have been credited to prove an ancient origin of Protestantism as the true interpretation of the faith. Mere anti Catholic sentiments and controversies, for example in the Kulturkampf, played a role. Heinrich Gottlieb Kreussler's 1830 History of the Reformation contains a ballade about the fate of the Waldensians and quotes lt=Jean Léger's History of the Waldenians (1750) (authored with Siegmund Jakob Baumgarten, published by Johann Jacob Korn) as proof of an early origin of the Waldensians. The strong German Protestant support for the Waldensian diaspora community in Italy—leading staff of the Gustavus Adolphus Union (GAW) praised them as one of the most interesting churches of all After World WarII, the Evangelical Church in Germany actively contributed to reconciliation efforts with Italy and France based on its relationship with the Waldensian community. German Protestants have been supportive of the Waldensians in Italy since the seventeenth century. During the Nazi occupation of North Italy in the Second World War, Italian Waldensians were active in saving Jews faced with imminent extermination, hiding many of them in the same mountain valley where their own Waldensian ancestors had found refuge in earlier generations. After 1945, the Evangelical Church in Germany led by Theophil Wurm (who was also Bishop of Württemberg) issued the Stuttgart Declaration of Guilt and actively contributed to reconciliation efforts with Italy (and France) based on relationships with the diaspora. The 1948 centenary festivities of the Savoy civil rights declaration were used for efforts of EKD leading staff to support German Italian reconciliation after World War II. In 1975, the Waldensian Church joined the Methodist Evangelical Church in Italy to form the Union of Waldensian and Methodist Churches. It has 50,000 members (45,000 Waldensians, of whom 30,000 in Italy and some 15,000 divided between Argentina and Uruguay, and 5,000 Methodists). The eight per thousand tax introduced 1985 in Italy greatly helped the Waldensian community. The eight per thousand law allows taxpayers to choose to whom they devolve a compulsory 8‰ = 0.8% ('eight per thousand') from their annual income tax return. They may choose an organised religion recognised by Italy or a social assistance scheme run by the Italian State. While the Waldensians have only about 25,000 enlisted members, more than 600,000 Italians are willing to support the Waldensian community and its charitable works. The ordination of women and, since 2010, the blessing of same sex unions are allowed.

Оңтүстік Америка

Алғашқы вальденс қоныс жайлаушылары Италиядан Оңтүстік Америкаға 1856 жылы келді. Сол кезден бері бірнеше көші-қон толқындары болды, әсіресе Аргентинаға, мысалы Ла-Пампа провинциясының оңтүстік бөлігіндегі Хасинто Арауз қаласына, олар шамамен 1901 жылы жетті. 2016 жылғы мәліметтерге сәйкес, Рио-де-ла-Плата вальденс шіркеуі (Вальденс евангелистік шіркеуімен біріккен шіркеу) Уругвай мен Аргентинада бөліскен 40-қа жуық қауымдастыққа және 15 000 мүшеге ие. Уругвайдағы Колония департаментіндегі Колония Вальденсе қаласы – Рио-де-ла-Плата вальденс евангелистік шіркеуінің әкімшілік орталығы. 1969 жылы шіркеу Барио Нуэвода миссия құрды, ол 500 отбасыға сенбі және жексенбі күндері тамақтандыру орталығына айналды. Миссионерлік қызмет нәтижесінде вальденс тегі жоқ жаңа адамдар дінге келді, олар "жаңа вальденстер" деп аталады. Уругвайдан немесе тікелей Италиядан келген вальденс отбасылары Бразилияда да үй тапты. Олар жергілікті протестант шіркеулеріне қосылды.

Америка Құрама Штаттары

Колониялық дәуірден бері Америкаға келіп қоныстанған вальденстер болған, олардың Нью-Джерси мен Делавэрде болуы осыны көрсетеді. Көптеген вальденстер өз отандарынан қуғын-сүргіннен қашып, толерантты Голландия Республикасына барып, Атлант мұхитын кесіп өтіп, 1670 жылы Жаңа Нидерланд колониясында Штатен аралында Солтүстік Америкадағы алғашқы шіркеуді құрып, жаңа өмір бастады. 19 ғасырдың соңында көптеген итальяндықтар, олардың ішінде вальденстер де бар, Америка Құрама Штаттарына эмиграциялады. Олар Нью-Йорк, Бостон, Чикаго, Миссури штатының Монетт, Техас штатының Галвестон, Нью-Йорк штатының Рочестер, Юта штатының Хантер және Огден қалаларында қауымдастықтар құрды. Монетт қауымы 1875 жылы құрылған алғашқы қауымдардың бірі болды, оны 1850 жылдары Уругвайде Оңтүстік Америкадағы алғашқы қонысты құрған 40-қа жуық қоныс аударушылар құрады. Уругвай азамат соғысы басталғанда, олар Уругвай ауылдарындағы зорлық-зомбылықтан қашып, ең алдымен Еуропаға, содан кейін Солтүстік Атлант арқылы Нью-Йоркке, ал пойызбен Оңтүстік Миссуриге сапар шекті. Солтүстік Италияның Котиан Альпісінде тұратын вальденстер 1900 жылдардың басына дейін Монетке көшіп келуді жалғастырды, бастапқы колонияны кеңейтіп, 1893 жылы Солтүстік Каролинадағы Вальдезеде тағы бір үлкен елді мекен құрды. Алғашқы вальденстер 1893 жылы Солтүстік Каролинаға қоныстанды. Монетт және Вальдезе қауымдары вальденс пресвитериан шіркеуі деген атауды қолданады. 1853 жылы шамамен 70 вальденс, олардың ішінде ерлер, әйелдер және балалар Пьемонт аңғарларындағы үйлерін тастап, Лоренцо Сноу мормонизмді қабылдағаннан кейін Плезант-Грин, Хантер және Огден (Юта штаты) қалаларына көшіп кетті. Бұл вальденстер өздерінің мәдени мұраларын сақтап, мормон және вальденс діндерінің қоспасын ұрпақтарына жеткізді. Олардың ұрпақтары әлі де өздерін мормон және вальденс деп санайды және көптеген онжылдықтар бойы екі мұраны да тойлау үшін кез-келген уақытта кездеседі. 1906 жылы Нью-Йорктегі шіркеу күштерінің бастамасымен вальденстердің мүдделерін білдіретін топтар жаңа ұйымға бірігуге шақырылды, ол "Америка вальденстеріне көмек қоры" (AWS) болып құрылды, ол "қаржы жинап, оны Италиядағы және басқа жерлердегі вальденс шіркеуіне көмек ретінде жұмсау және АҚШ-та аталған шіркеудің жұмысына қызығушылықты ояту және сақтау" мақсатымен құрылды. Бүгінгі күні бұл ұйым Америка вальденс қоғамы ретінде жалғасуда. Америка вальденс қоғамы өзінің 100 жылдығын Нью-Йоркте конференция және мерекелермен атап өтті. 1920 жылдары вальденс шіркеулері мен миссияларының көпшілігі екінші және үшінші буынның мәдени ассимиляциясына байланысты пресвитериан шіркеуіне бірікті. Америкадағы вальденс қоғамының жұмысы бүгінде де жалғасуда. Америка вальденс қоғамы Италия мен Оңтүстік Америкадағы вальденс шіркеулері мен Солтүстік Америкадағы христиан шіркеулері арасындағы диалог пен серіктестікті дамытуға бағытталған, соның нәтижесінде Солтүстік Америка үшін вальденс христиандық куәлігінің тартымды көрінісін құруға көмектеседі. Сондықтан Америка вальденс қоғамы вальденс руханиятына берілген қазіргі және тарихи мұраны жариялайды: "Оқиғаны айтыңыз"; "Кешіп өтуге" шақырыңыз; және қаржылық қолдау көрсетіңіз. Америкадағы ең танымал вальденс шіркеулері Нью-Йорк, Миссури штатының Монетт және Солтүстік Каролина штатының Вальдезе қалаларында орналасқан. Нью-Йорктегі шіркеу 1990 жылдардың ортасында таратылды. Америка вальденс қоғамы вальденс тарихы мен мәдениетін насихаттауда шіркеулерге, ұйымдарға және отбасыларға көмек көрсетеді. Қоғам өзінің мың жылдық мұрасын ұрпақтарына сақтап қалу үшін жұмыс істейтіндермен одақтасады. Мысалы, 1968 жылдан бері Солтүстік Каролина штатының Вальдезе қаласындағы "Олд Колони Плейерс" тобы "Бұл күннен бастап" деген ашық ауада қойылатын драманы қойып келеді, ол вальденстердің тарихын және Вальдезе қаласының негізін қалауды көрсетеді. Америка Құрама Штаттарындағы вальденс пресвитериан шіркеулері мен Америка вальденс қоғамы Италиядағы вальденс евангелистік шіркеуімен байланыста, бірақ Оңтүстік Америкадағы вальденс қауымдастықтарынан айырмашылығы, бүгінде олар Еуропа ұйымынан тәуелсіз мекемелер.

Since colonial times there have been Waldensians who sailed to America, as marked by the presence of them in New Jersey and Delaware. Many Waldensians, having escaped persecution in their homelands by making their way to the tolerant Dutch Republic, crossed the Atlantic to start anew in the New Netherland colony, establishing the first church in North America on Staten Island in 1670. In the late nineteenth century many Italians, among them Waldensians, emigrated to the United States. They founded communities in New York City; Boston; Chicago; Monett, Missouri; Galveston, Texas; Rochester, New York; Hunter, Utah; and Ogden, Utah. The Monett congregation was among the first to be established in the United States, in 1875, by some 40 settlers who had formed the original South American settlement in Uruguay in the 1850s. With the outbreak of the Uruguayan Civil War they had fled violence in the Uruguayan countryside, traveling first back to Europe then across the Northern Atlantic to New York and by train to southern Missouri. Waldensians living in the Cottian Alps region of Northern Italy continued to migrate to Monett until the early 1900s, augmenting the original colony, and founded another, larger settlement in Valdese, North Carolina, in 1893. The first Waldenses settled in North Carolina in 1893. Both the Monett and Valdese congregations use the name Waldensian Presbyterian Church. In 1853 a group of approximately 70 Waldensians, including men, women, and children, left their homes in the Piedmont Valleys and migrated to Pleasant Green, Hunter, and Ogden, Utah, after being converted to Mormonism by Lorenzo Snow. These Waldensians maintained their cultural heritage, while passing on their mixture of Mormon and Waldensian faiths to their descendants. Their descendants still consider themselves both Mormon and Waldensian, and have met occasionally over the many decades to celebrate both heritages. In 1906, through the initiative of church forces in New York City, Waldensian interest groups were invited to coalesce into a new entity, The American Waldensian Aid Society (AWS), organized "to collect funds and apply the same to the aid of the Waldensian Church in Italy and elsewhere and to arouse and maintain interest throughout the US in the work of said Church." Today, this organization continues as the American Waldensian Society. The American Waldensian Society recently marked its Centennial with a conference and celebrations in New York City. By the 1920s most of the Waldensian churches and missions merged into the Presbyterian Church due to the cultural assimilation of the second and third generations. The work of the American Waldensian Society continues in the United States today. The American Waldensian Society aims to foster dialogue and partnership among Waldensian Churches in Italy and South America and Christian churches within North America in order to promote a compelling vision of Waldensian Christian witness for North America. Thus, the American Waldensian Society makes public the contemporary and historic heritage to which Waldensian spirituality is committed: Tell the Story; Encourage "Crossings"; and Provide Financial Support. The best known Waldensian Churches in America were in New York, Monett, Missouri and in Valdese, North Carolina. The church in New York City was disbanded by the mid 1990s. The American Waldensian Society assists churches, organizations and families in the promotion of Waldensian history and culture. The society allies with those who work to preserve their millennial heritage among their descendants. For example, since 1968, the Old Colony Players in Valdese, North Carolina, have staged From This Day Forward, an outdoor drama telling the story of the Waldenses and the founding of Valdese. The Waldensian Presbyterian churches in the United States and the American Waldensian Society have links with the Italian based Waldensian Evangelical Church, but, unlike the South American Waldensian communities, today they are independent institutions from the European organization.

Германия

Мыңдаған вальденстер Италия мен Франциядан Германияға қашып кетті. Генри Арно (1641–1721), Пьемонт вальденсиандарының пасторы және көшбасшысы, Савой герцогы Виктор Амадей II-нің қуғын-сүргіні кезінде өз дінтастарын таралудан құтқарып қалды. Вюртемберг герцогы Эберхард Луи вальденстерді өз аумағына шақырды. Вальденстер екінші рет жер аударылғанда, Арно олармен бірге Шененбергке жер аударылып, өмірінің соңына дейін олардың пасторы болып қызмет етті. Германияда қалғандары көп ұзамай мемлекеттік шіркеулерге (лютерандық және реформаторлық) сіңіп кетті және Германиядағы евангелистік шіркеудің әртүрлі Landeskirchen бөлігіне айналды. Жаңа қоныс аударушылар діни қызметтерін еркін өткізіп, оларды 19 ғасырға дейін француз тілінде жүргізіп келді. Вальденстер қауымы көбінесе назардан тыс қалады, себебі гугеноттардың саны көп болды. Анри Арноның Шененбергтегі үйі бүгінде мұражай болып сақталған. Бір ескерткіш тақтада вальденстердің Вюртембергке картопты әкелгені туралы мәлімет бар. Вальденстер босқындарының көп бөлігі Гессен Дармштадт, Кассель, Гомбург, Нассау Дилленбург және сол кездегі Вюртемберг Ұлы Герцогтығында жаңа үй тапты. Рорбах, Вембах унд Хан (қазіргі Обер-Рамштадт), Валлдорф (қазіргі Мөрфельден-Валлдорф), Бад-Хомбург Дорнхольцхаузен, Готтстреу және Гвисенрух (Обервезер), Шарлоттенберг секілді жаңа қауымдастықтар құрылды. Күні бүгінге дейін француз отбасылық аты (Гилл, Ру, Гранже, Конль, Гиллардон, Коммон, Журдан, Пистон, Ричардон, Сервей, Конте, Барал, Гей, Орселет немесе Сален) олардың савойлық тегін көрсетеді. Штутгартта да 100-ге жуық мүшесі бар итальяндық вальденстік қауым бар. Пинаше, Серрес (екеуі де қазір Вирнсхаймның құрамында), Гросвилларс (Обердердингеннің құрамында), Клейнвилларс, Перуз сияқты муниципалитет атаулары француз мұрасын көрсетеді, соңғы қауымдастықтар Маулбронн мен оның ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік мұрасы тізіміне енген монастыры мен мектебіне жақын орналасқан. Маулбронн вальденстердің Германияға көшіп келуінің 250 жылдығына арналған мерекелік шаралардың өткізілген орны болды, соның ішінде экуменизмге ерекше назар аударылып, вальденстердің ықпалымен келген теологтар католик шіркеуімен тығыз ынтымақтастыққа басқаларға қарағанда күмәнмен қарады.

Several thousand Waldenses fled from Italy and France to Germany. Henri Arnaud (1641–1721), pastor and leader of the Piedmont Waldensians, rescued his co religionists from their dispersion under the persecution of Victor Amadeus II the Duke of Savoy. Eberhard Louis, Duke of Württemberg invited the Waldensians to his territory. When the Waldensians were exiled a second time, Arnaud accompanied them in their exile to Schönenberg, and continued to act as their pastor until his death. Those who remained in Germany were soon assimilated by the State Churches (Lutheran and Reformed) and they are a part of various Landeskirchen in the Evangelical Church in Germany. The new settlers were free in their religious services, and kept holding them in French till the nineteenth century. The Waldensian community is often overlooked, as the Huguenots were larger in number. Henri Arnaud's home in Schönenberg close to Ötisheim is a Museum today. A memorial plate refers to the introduction of potatoes in Württemberg by the Waldensians. Main parts of the Waldensian refugees found a new home in Hessen Darmstadt, Kassel, Homburg, Nassau Dillenburg and in the then Grand Duchée Württemberg. The founded new communities in Rohrbach, Wembach und Hahn (today part of Ober Ramstadt), Walldorf (today Mörfelden Walldorf), Bad Homburg Dornholzhausen, Gottstreu and Gewissenruh (Oberweser), Charlottenberg. Still today, French family names (Gille, Roux, Granget, Conle, Gillardon, Common, Jourdan, Piston, Richardon, Servay, Conte, Baral, Gay, Orcellet or Salen) show the Savoyard background. Stuttgart hosts as well an Italian Waldensian community with about 100 members. Municipality names like Pinache, Serres (both now part of Wiernsheim), Großvillars (part of Oberderdingen), Kleinvillars, Perouse show the French heritage, the latter communities are close to Maulbronn and its UNESCO world heritage site monastery and school. Maulbronn was the place of the festivities for the 250th anniversary of the Waldensian emigration to Germany, That includes as well a close watch on the ecumene, with the Waldensian influenced theologians being more doubtful about a stronger cooperation with the Catholic Church than others.