Кіріспе

Грекия құдайларының ежелгі киелі үйі Самотракия ғибадатхана кешені, Ұлы құдайлардың киелі үйі (Қазіргі грекше: Ιερό των Μεγάλων Θεών Ieró ton Megálon Theón) - үлкен Тракиядағы Самотракия аралында орналасқан Пан-Гелендік діни киелі үйлердің бірі. Самотракия қаласының қамал қабырғаларының батысына салынған, бірақ, мейрамдар кезінде қала елшілерін жіберу арқылы дәлелденгендей, ол тәуелсіз болды. Бұл мейрам бүкіл Ежелгі Грекияда өзінің Мистикалық діні үшін атап өтілді. Көптеген танымал адамдар, соның ішінде тарихшы Геродот та, құпиялардың сипатына бірнеше сылтау қалдырған өте аз авторлардың бірі, Спартан көшбасшысы Лисандер және көптеген афиналықтар болды. Ғибадатхана кешенін Платон мен Аристофан атаған. Гелленистік кезең кезінде Филипп II-нің билікке келгеннен кейін ол Македондық ұлттық киелі орынды құрды, онда Ұлы Александрдың мұрагерлері бір-бірінің берешендігін жеңуге ұмтылды. Рим дәуірінде бұл маңызды діни орын болып қала берді. Адриан келіп, Варро құпияларды баяндады. Бұл культ тарихтан ежелгі антикалық дәуірдің соңында, Рим империясының соңғы кезеңінде пұтқа табынушыларды қудалау кезінде ғибадатхана жабылып қалуы мүмкін болған кезде жоғалып кетеді.

Ұлы құдайларға табыну

Бұл ғибадатханада құлшылық етілген құдайлардың кім екені мен табиғаты әлі күнге дейін құпия болып қала береді, себебі олардың есімдерін айту табу болған. Ежелгі әдеби дереккөздер оларды "Кабери" (грекше: Κάβειροι Kábiroi) ұжымдық атауымен атайды, ал олар құдайлар немесе Ұлы құдайлар деген қарапайым епітетке ие, бұл нақты атау емес, атақ немесе болу жағдайы (Μεγάλοι Θεοί Megáloi Theoí) сайтта табылған жазуларда.

Самотракияның пантеоны

Ұлы құдайлар пантеоны көптеген хтондық құдайлардан тұрады, негізінен грек отаршыларының аралға келуінен бұрын, б.з.д. Ұлы Ана, Самотракияның монетасында жиі көрініс тапқан әйел, оның жанында арыстан. Оның бастапқы құпия аты Аксиэрос болды. Ол Анадолу Ұлы Анасымен, Фригия тауымен және Ида тауының Троялық ана құдайымен байланысты. Гректер оны демалыстың құдайы Деметрмен бірдей санаған. Ұлы Ана - таулардың құдайсыз дүниесінің құдіретті иесі, оған құрбандықтар мен сый-тартулар жасалатын қасиетті тауларда қастерленген. Самотракияның киелі үйінде бұл құрбандық үстелдері әр түрлі түстердегі (қызыл, жасыл, көк немесе сұр) порфирден жасалған өрнектерге сәйкес келеді. Оның адал адамдары үшін оның күші магниттік темірдің тамырларында да көрініс тапты, олар мойындау белгілері ретінде киетін сақиналарды жасады. Осы сақиналардың біразы көршілес некрополдағы қабірлерден табылған. Хекате, Зерентия атымен, және Афродита Зерентия, екі маңызды табиғат құдайы, Самотракида бірдей құрметтеледі, олардың табыны Ұлы Анадан алыстатылды және гректерге таныс құдайлармен тығыз байланысты. Кадмилос (Καδμίλος), Аксиэростың жұбайы, гректер Гермес деп атаған құдай; фальцикалық құдай, оның қасиетті рәміздері қошқардың басы мен таяқ (керейкеион), бұл фальцикалық символ болған және оны кейбір валютада кездестіруге болады. Қадмилосты екі еркек құдай да ертіп жүреді. Бұл екі аңыздар Самотракияның құпиясын құрған екі аңыз батырларға сәйкес болуы мүмкін: ағайынды Дарданос (Δάρδανος) және Ясион (ασίων), сондай-ақ Этион (Ηετίων) деп аталады. Гректер оларды Диоскуримен байланыстырады, олар апатқа ұшыраған теңізшілерді қорғаушы құдайлық егіздер. Аксиокерс және Аксиокерса деп аталатын екі жәндікті Аид пен Персефония деп атаған, бірақ олар Грек дәуіріне дейінгі құдайлар тобының құрамына кірмеген. Самотракиде атап өтілген қасиетті драмаларда жер асты құдайының құнарлылық құдайына зорлық жасағаны туралы аңыз (гректерге таныс) да маңызды рөл атқарады; бірақ Елеусиндегіден гөрі аз. Кейінгі кезеңде осы аңыз Кадмос пен Гармонияның некесімен байланысты болды, мүмкін, Кадмилос пен Электра есімдерінің ұқсастығына байланысты.

Әдет-ғұрыптар

Бүкіл киелі үй Ұлы құдайларға табынуды қалағандардың бәріне ашық болды, бірақ құпияларға арналған ғимараттарға кіру тек бастамашыларға ғана берілген деп түсінілді. Бұл рәсімдер мен рәсімдерді халыққа қызмет ететін діни қызметкер әйелдер жүргізді. Бас діни қызметкер әйелді, көбінесе пайғамбар әйелді Сибил немесе Кибела деп атаған. Әдеттегі ырым-жырымдар басқа грек ғибадатханаларында жасалатын ырым-жырымдардан ерекшеленбейтін. Дұғалар мен жалбарынулар, киелі ошақтарда (εσχάραι eschárai) өртелетін үй жануарларының (қой мен шошқаның) қан құрбандықтарымен бірге, сондай-ақ дөңгелек немесе төртбұрышты салт-дәстүрлік шұңқырларда (βόθρος bóthros) хтондық құдайларға арналған су тартулары. Көптеген тас құрбандық үстелдері пайдаланылды, олардың ішіндегі ең үлкені б.з.д. Бұл үлкен мерекеге бүкіл грек елінен елшілер келіп тұратын. Бұл киелі ойынның көрсетіліміне, оның ішінде дәстүрлі үйлену тойына (ιερός γάμος hierós gámos) қатысты; бұл б.з.б. Осы дәуірде жоғалған қызды іздеу, содан кейін оның жер асты құдайымен некелесуі Кадмос пен Хармонияның некелерін білдіреді деген сенім пайда болды. Теменнің бейнесі көрсетілген фриз (төмендегі фотоны қараңыз) осы некеге сілтеме болуы мүмкін. Б.з.д. 200-ші жылдары фестивальға Дионисийдің сайысы қосылды, оған үлкен құрбандық үстеліне қарама-қарсы театрдың (сайттың жоспары, No 10) құрылысы ықпал етті. Жергілікті мифке сәйкес, осы дәуірде Самофракия қаласы Кариядағы Ясос ақынына Дарданос трагедиясын жазғаны және арал, қала және киелі орынның айналасында басқа да игі ниетті әрекеттер жасағаны үшін құрмет көрсетті. Көптеген ант тартулары киелі үйде жасалды, олар сол мақсат үшін жасалған ғимаратқа орналастырылды. Олар қоладан, мәрмәрден немесе балшықтан жасалған мүсіндер, қару-жарақтар, құмыралар және т.б. Алайда, Самотракияның тығыз теңіз жолдарымен байланысты болғандықтан, бұл культ өте танымал болды және көптеген жиі өте қарапайым тартулар сол жаққа жол тапты: қазбалар теңізшілер немесе балықшылар ұсынған теңіз қабықтары мен балық ілгектерін тапты. Олар, мүмкін, оларды теңіздің қауіп-қатерінен қорғағаны үшін құдайларға алғыс білдірді.

Іске қосу

Самотракияның құпиялар культінің ерекшелігі оның ашықтығы болды: Элевсиан құпияларымен салыстырғанда, бастаудың жасы, жынысы, мәртебесі немесе ұлты үшін алғышарттары жоқ еді. Оған еркек, әйел, ересек, бала, грек, грек емес, ерікті, келісімшарт бойынша жұмыс істейтін немесе құл болған кез келген адам қатыса алатын. Сондай-ақ, бұл рәсім белгілі бір күнге ғана шектелген жоқ, сондықтан бір күні екі түрлі құпиялылық дәрежесіне жету мүмкін еді. Оның жалғыз шарты - киелі үйде болу еді. Басталудың бірінші кезеңі миезис (μύησις) болды. Құпияларға (μύστης), яғни бастаушыларға қасиетті есеп пен арнайы рәміздер ашылды. Осылайша Геродотқа Гермес Кадмилостың фалликалық бейнелерінің мәні туралы аян берілген. Вароның айтуынша, бұл рәміздер аспан мен жерді бейнелейтін. Бұл құпия құпияға айналған аянға байланысты, бастаушы белгілі бір артықшылықтарға ие болды: жақсы өмірге үміт, әсіресе теңізде қорғаныш, және, мүмкін, Элеузиде сияқты, бақытты өмірдің уәдесі. Салтанатты рәсім кезінде, киелі шалушы белінен түйілген қызыл белбеу алады, бұл қорғаныш талисманы болуы керек. Магниттік тастардың құдайлық күшін көрсететін темір сақина, ықтимал, бастау кезінде берілген қорғаныш символы болған. Бастапқы дайындық Анакторонның оңтүстігіндегі шағын бөлмеде (сайттың жоспары, No 16; сөзбе-сөз Лордтар палатасы), бастаушы ақ киінген және шам берілген сакристия түрі. Содан кейін миезис Анакторонда, көптеген кіріктірілген адалдарды қабылдай алатын үлкен залда өтті, олар рәсімге қабырғалар бойындағы орындықтарда отырып қатысады. Алғашқы рәсімге қатысқан адам оңтүстік-шығыс бұрышта орналасқан ыдыста тазару рәсімін орындап, түбірлі шұңқырда құдайларға арнап су тартуын жасайтын. Салтанаттың соңында, киелі шалушы өзінің орнын басты есіктің алдындағы дөңгелек ағаш платформада алып отырады, ал оның айналасында ырымдық билер өтеді. Содан кейін ол солтүстік бөлмеге, киелі орынға, апарылды. Бұл қасиетті орынға кіруге бейтаныс адамдарға тыйым салынған. Бастапқыда, оған құпияларға кірісуін растайтын құжат берілді және кем дегенде кейінгі кезеңде есімін ескерткіш тақтаға жазу үшін ақша төлей алатын болды. Басталудың екінші дәрежесі эпоптия деп аталды (εποπτεία, сөзбе-сөз, шолу). Элеузиде талап етілген дәрежелер арасындағы бір жылдық аралықтан айырмашылығы, Самотракиде екінші дәреже миезистен кейін дереу алынуы мүмкін. Осыған қарамастан, оны аз сандағы бастамашылар ғана жүзеге асырды, бұл бізді қиын жағдайларды қамтиды деп сендіреді, бірақ бұл жағдайлардың қаржылық немесе әлеуметтік болуы мүмкін емес. Lehman бұл мәселенің моральдық мәселелерге қатысты екенін бағалады, өйткені кандидаттың аудитке тартылуы және күнәларын мойындауы талап етілді. Бұл сынақ түнде Hieron (сайттың жоспары, No13, сөзбе-сөз киелі орын) алдында өтті. Мұнда алып шамға қол жеткізуге болатын іргетас табылды; Жалпы алғанда, осы жерде көптеген шамдар мен шам тіректерінің табылуы бастау рәсімдерінің түнгі табиғатын растайды. Сұрау салудан кейін және діни қызметкер немесе лауазымды адам берген ақыр соңында кандидат Hieron-ға әкелінді, ол сондай-ақ эпопция (сананы ойлау орны) ретінде қызмет етті, онда ырымдық тазалау жүргізілді және құрбандық "еріктің қасиетті" орталығында орналасқан қасиетті отаға жасалды. Содан кейін бастаушы ғимараттың артқы жағындағы апсидаға барды, ол, мүмкін, үңгірге ұқсауға арналған. Иерофант (ιεροφάντης hierophántes), басқаша айтқанда, бастамашы, өзінің орнын платформада (βήμα béma) алды, ол литургияны оқып, құпиялардың рәміздерін көрсетті. Рим дәуірінде, 200 жылы, Хиронға кіру тірі құрбандықтардың кіруіне мүмкіндік беру үшін өзгертілген. Көрермендерді қорғау үшін ішкі бөлмеде парапет салынған, ал апсидаға крипта орнатылған. Бұл өзгерістер осы уақытта эпоптеияға енгізілген Анадолу Магна Матерінің Криоболиясы мен Тауроболиясын тойлауға мүмкіндік берді. Жаңа рәсімдер бойынша, киелі шалушы немесе мүмкін тек қана өкілетті діни қызметкер апсидадағы шұңқырға түседі. Содан кейін құрбандыққа шалынған малдардың қаны оның үстіне құйылып, шомылдыру рәсімінің рәсіміне сәйкес орындалады.

Қасиетті жердің сипаттамасы

Самотракияның орны бір қарағанда шатастыратын сияқты; бұл ерекше топографияның және екі ғасырлық уақыт аралығында дамыған жердің үйлесімділігімен байланысты. Бұл ғибадатхана Агиос Георгиос тауының батыс беткейінде орналасқан үш тар террасада орналасқан. Кіреберіс шығыста Птолемей II пропилейиі арқылы орналасқан, ол Птолемей деп те аталады (сайттың жоспары No 20), ол шығыс бұлақ арқылы өтеді және көпір ретінде жұмыс істейді. Батысқа қарай, бірінші террасада, ортасында құрбандық үстелі бар дөңгелек қабырғалы төбешік бар, бұл, әрине, құрбандық жасау аймағы болған; бұл орынның нақты қызметі анықталмаған. Екі өзеннің арасында, ғибадат ескерткіштерінің негізгі орындары орналасқан басты террасаға қарай төмен түсетін бұрылысты жол. Ежелгі грек әлеміндегі ең үлкен жабық дөңгелек кеңістік (диаметрі 20 м) үлкен толос, Арсинойон немесе Арсиной Ротондасы (сайттың жоспары No 15), киелі үйдегі үлкен мерекелерге қатысу үшін қалалар мен қауымдастықтар жіберген қасиетті елшілерді, теоройларды қарсы алуға қызмет еткен болуы мүмкін. Розеткалар мен бұқалардың басына орнатылған гүлдер кейбір адамдарды осы жерде құрбандықтар шалынған деп сендіреді. Ротонда ескі ғимараттың үстінде салынған, оның іргетасы ғана сақталған. Арлингтон Массачусетс су қоймасы, 2 000 000 галлондық су резервуары, ротонданың қайта құрылғандарының біріне негізделген. Қасиетті жерге апаратын жолдың ашылуында ең үлкен ғимарат, Биші Фризінің ғимараты (сайттың 14-жоспары), кейде Теменос деп аталады, өйткені ол әлдеқайда ескі құрбандық аймағын белгілейтін монументалды қоршауға сәйкес келеді. Бұл жердің қайта құрылған жоспарларында үлкен айырмашылықтар бар (мысалы, Леманның археологиялық нұсқаулығының әртүрлі басылымдарын салыстырыңыз) осы мақалада пайдаланылған жоспар 4-ші басылымды көрсетеді). Бұл негізінен қарапайым соттың алдында иондық пропилей, танымал биші фризімен безендірілген (төмендегі фото). Бұл ғимаратты сәулетші Скопас ойлап шығар. Епоптейон - бұл ғибадатхананың ең маңызды ғимараты, ол Теменос тауының оңтүстігінде орналасқан. Бұл ғимараттың үстіне Хиронның жазуы (сайттың 13-жоспары) жазылған. Бұл ғимаратты кім салтанатты түрде аштырғаны белгісіз, бірақ оның көркіне қарап, патшалық адам болған болуы мүмкін. Бұл ғибадатхананың бір түрі, бірақ периптерос (бағаналар) жоқ және тек бір ғана простиль (ішінара қалпына келтірілген) (жоғарыдағы фотоны қараңыз). Фасадтың сәулеттік ою-өрнегі өзінің сәнділігімен ерекшеленеді. Ішкі аймақта ежелгі грек әлеміндегі ең үлкен 11 метрлік қолдай алмайтын аралық бар. Бұл ғимараттың оңтүстік шетінде ең қасиетті бөлікті құрайтын апсида (фр. Р. Жинувестің пікірінше, бұл апсида хтондық рәсімдерді жүргізу үшін үңгір болуы мүмкін. Бас құрбандық үстелі мен ант беру ұсыныстарын көрсететін ғимарат Хиронның батысында орналасқан (жердің жоспары 11 және 12). Анакторон, миезисті қарсы алу ғимараты Арсиноя ротондасының солтүстігінде орналасқан, бірақ қазіргі уақытта көрінетін нұсқа императорлық дәуірге жатады. Үшінші және соңғы терраса, киелі үйдің рухани орталығының батысында, негізінен Милет ғимараты сияқты нәсіптік ғимараттар орналасқан, өйткені оны Милет қаласының бір азаматы бағыштаған (сайттың жоспары No 5) және Неорион немесе теңіз монументі (сайттың жоспары No 6). Сонымен қатар, бұл жерде банкет залы орналасқан (жердің жоспары No 7). Тағы үш шағын эллиндік қазына жақсы танымал емес (сайттың жоспары, 1 - 3 нөмірлері). Орталық террасаға қарап, кеңістікте ең алдымен өте үлкен портик (104 м ұзындығы; No 8 жер жоспары) билік етеді, ол театрдың үстіндегі киелі орынның монументалды фон ретінде қызмет етеді. Бұл аймақта ең соңғы игерудің іздерін табуға болады: төрт бұрышты Византия бекінісі қазынадан салынған; өйткені ол бастапқы сайттан құрылыс материалдарын қайта қолданды. Диодор Сицилий (III.55) Мюрина Мопсус пен Сипилден жеңіліп, өлтірілгенге дейін ғибадатхананың негізін қалау туралы аңыз айтады: Бұдан кейін, қалған аралдардың кейбіреулерін бағындырған кезде, ол дауылға ұшырады, және ол Құдайлардың анасына өзінің қауіпсіздігі үшін дұғалар жасағаннан кейін, ол адам тұрмайтын аралдардың біріне әкелінді; бұл аралды, ол түсінде көрген аянына мойынсұнып, осы құдайға қасиетті етті, және ол жерде құрбандық үстелдерін орнатып, керемет құрбандықтар ұсынды. Ол сондай-ақ оған Самотракия деген атау берді, бұл грекше аударылғанда "Қасиетті арал" дегенді білдіреді, дегенмен кейбір тарихшылар оның бұрын Самос деп аталғанын және сод...

Жерді зерттеу

17-18 ғасырларда танымдық діндерге деген қызығушылық бұл жерге қызығушылықты қайтадан оятты. 1863 жылы француз консулы Шарль Шампозо (Адрианопольге жіберілген) Самотракидің қанатты жеңісі мүсінін (қазіргі Луврде) ашқаннан кейін, француз командасы Девилл мен Кокар 1866 жылы бұл жерде алғашқы археологиялық қазба жұмыстарын жүргізді. Австриялық А. Конзе 1873 және 1876 жылдары қазба жұмыстарын жүргізді: ол Птолемайон мен стояны тазартты және Хиерон, Арсиноэон және Теменде кейбір үстінгі қазба жұмыстарын жүргізді. Бұл еңбек екі томдық болып басылып шықты, ол сол кездегі әдеттен тыс жоғары сапалы болды. Түрік үкіметімен жасалған келісім бойынша австриялықтар өздерінің табылған жерлерін бөлісті: көптеген сәулет фрагменттері Венаның Кунстхисторикалық мұражайына жіберілді, ал басқалары Галлиполиге, содан кейін Стамбулдың археологиялық мұражайына жіберілді. Шампозо 1891 жылы Парижге Самотракидің қанатты жеңісі мүсіні орнатылған кеменің тұғырын құрайтын блоктарды іздеуге оралды және осы уақытта театрды тапты. Эколь Франсуа д'Афина және Прагадағы Карл университеті (Салач және Фернанд Чапутхер) де 1923 және 1927 жылдар аралығында бірлескен жұмыс жүргізді, ал Нью-Йорк университетіндегі Көркемөнер институты 1938 жылы алғашқы қазба жұмыстарын бастады, ол Анакторонды ашқан. Соғыстың салдарынан бұзылған, бұл уақытта болгарлықтардың басып алуынан сайт қатты зардап шекті, олар 1948 жылы қайтып келді және қазіргі күнге дейін жалғасуда. 1956 жылы Hiéron қасбеті ішінара қайта құрылды (анастилоз).