Абnormal психикалық және мінез-құлқы үлгілері

Кіріспе

Аб нормальды емес психикалық немесе мінез-құлық үлгілері

Аңғалдық, ақылсыздық, ес-дәулетінен айырылу және ақылдан безгеншелік – белгілі бір аб нормальды психикалық немесе мінез-құлық үлгілерінің салдарынан туындайтын мінез-құлықтар. Аңғалдық, қоғамдық нормаларды бұзу арқылы көрінеді, соның ішінде адам немесе адамдар өзіне немесе басқаларға қауіп тудыруы мүмкін. Теориялық тұрғыдан алғанда, психикалық аңғалдық биологиялық жұқпалы құбылыспен байланысты (психикалық ауру жұқпалы деген сенім), мысалы, өзіне-өзі қол жұмсаудың көшірмелігі сияқты жағдайларда. Қазіргі қолданыста "аңғалдық" термині – "психикалық тұрақсыздық" дегенді білдіретін бейресми, ғылыми емес термин; сондықтан "аңғалдықтан қорғану" термині – психикалық тұрақсыздықтың заңдық анықтамасы болып табылады. Медицинада, жалпы "психоз" термині пациенттегі қате пікірлер және/немесе галлюцинациялардың болуын қамтиды; ал психиатриялық ауру – "психопатология" деп аталады, бұл ақыл-ойының бұзылуы емес. Ағылшын тіліндегі "sane" сөзі латын тіліндегі "sanus" сөзінен шыққан, яғни "салауатты" дегенді білдіреді. Ювеналдың "mens sana in corpore sano" деген сөз тіркесі көбінесе "салауатты денеде салауатты ой" деп аударылады. Осы тұрғыдан алғанда, аңғалдық – ақыл-ойының нашар денсаулығы деп қарастырылуы мүмкін, міндетті түрде мидың ағзасы ретінде емес (бірақ ол психикалық денсаулыққа әсер етуі мүмкін), ақыл-ой процестерінің, мысалы, ойлаудың бұрыс жұмыс істеуіне байланысты. Қазіргі саналылық туралы түсінігімізге байланысты тағы бір латын тіркесі – "compos mentis" ("саналы"), ал аңғалдыққа эвфемизм ретінде "non compos mentis" қолданылады. Заң бойынша, "mens rea" – қылмыс жасалған кезде қылмыстық ниет немесе кінәлі ой болғанын білдіреді. "Аңғалдық" терминін бейресми түрде қолдану – ерекше, құштар немесе экстремалды деп есептелетін нәрсе немесе адамды, тіпті оң мағынада көрсету үшін де қолданылуы мүмкін. Бұл термин сондай-ақ, саясат және дін сияқты салаларда, белгілі бір идеяларды, сенімдерді, принциптерді, тілектерді, жеке сезімдерді, көзқарастарды немесе олардың жақтаушыларын сенімсіздікке ұшырату немесе сынау үшін де қолданылуы мүмкін.

Тарихи көзқарастар мен емдеу

Ақылсыздық, заңмен реттелмеген "ақыл ауруы" термині, тарих бойында барлық белгілі қоғамдарда мойындалған. Кейбір дәстүрлі мәдениеттерде, мысалы, жаман рухтардан немесе ерекше мінез-құлықтан құтылу үшін сиқыршыларға немесе шамандарға жүгініп, сиқыр, шөптер қоспасы немесе халықтық медицина қолданған. Археологтар шағын, дөңгелек тесіктері бар (кем дегенде 7000 жылдық) бас сүйектерді қазып шығарды. Олардың иелеріне рухтар кірген деп саналған, ал тесіктер олардың шығуына мүмкіндік беруі мүмкін. Тарихи трепанация практикасы туралы жаңа зерттеулер бұл процедураның медициналық сипатта болғанын және бас сүйегінің жарақатын емдеу құралы ретінде қолданылғанын көрсетеді.

Ежелгі Грекия

Гректер қазіргі Батыс әлемінің секулярлық және толық көзқарасымен ортақ нәрсеге ие болған сияқты, олар сананың ауруларының дене ауруларынан айырмасы жоқ деп сенді. Одан әрі, олар психикалық және физикалық сырқаттарды табиғи себептердің және денедегі юморлардың теңгерімсіздігінің салдары ретінде қарастырды. Гиппократ жиі қара өткірдің артық болуының нәтижесінде ақылға сыймас ойлау мен мінез-құлыққа алып келетінін жазды.

Ежелгі Рим

Римдіктер психиатрияға тағы да үлес қосты, әсіресе кейбір қазіргі заманғы тәжірибенің алға басушысы болды. Олар күшті сезімдер дене ауруларына алып келуі мүмкін деген пікірді ұсынды, бұл бүгінгі психосоматикалық аурулар теориясының негізі. Римдіктер психикалық аурумен күресушілерге гуманитарлық қарым-қатынас жасауды қолдады, соның нәтижесінде, қылмыстық істерде жауапкершілікті азайту үшін ес-ақылдың жоқтығын заңмен бекітті. Алайда, ес-ақылдың критерийі қатаң болды, себебі күдікті "non compos mentis" деп танылуы керек еді, яғни "ақыл-есі дұрыс емес" деп шешілді.

Орта ғасырдан бастап

Орта ғасырларда гректер мен римдіктердің прогрессивті идеяларына нүке айтылды. 18-шы ғасырда француз және британдықтар психикалық ауруларға қатысты гуманистік көзқарас енгізді, алайда диагноз қою және психиатриялық стационарға жатқызу шарттары қазіргідей қатаң болмады, көбінесе сөйлеу қабілетінің бұзылуы, тіл жетіспеушілігі, эпилепсия, депрессия немесе бойжеткен кезінде жүкті болу сияқты жағдайлар да осы санатқа енді. Еуропадағы ең көне психиатриялық стационар – қазіргі Лондондағы Бетлем Корольдік ауруханасының алғашқы нысаны, сол кезде Бедлам деп аталған, 1403 жылдан бастап психикалық ауруларды қабылдауға кірісіп, Чосердің «Кентербери әңгімелерінде» еске алынған. Америкадағы алғашқы психиатриялық стационар шамамен 1773 жылы Вирджиния штатының Уильямсбург қаласында салынды. 19-шы ғасырға дейін бұл стационарлар психикалық ауруларды немесе қоғамнан шеттетілгендерді емдеуге емес, оларды оқшаулауға арналған. Осы кезеңге қатысты суреттерде науқастардың арқанмен немесе тізбекпен байланғаны, көбінесе төсекке немесе қабырғаға мішкені немесе қозғалысын шектеуге арналған киімдерде ұсталғаны бейнеленген.

Медицина

Ақылсыздық енді медициналық диагноз ретінде қарастырылмайды, бірақ АҚШ-та ол заңдық термин болып саналады және оның бастауы ортақ құқықтағы қолданысынан туындайды. Бұрын осы терминмен қамтылған аурулар қазір биполярлық бұзылу, органикалық ми синдромы, шизофрения және басқа да психоздық аурулар ретінде диагностикаланатын психикалық денсаулықтың кең ауқымын қамтыды. АҚШ-тың әр штаты ақылсыздықтың анықтамасында шамалы өзгешеліктерге ие, бірақ көпшілігі Ұлгілік қылмыстық кодекстің (Model Penal Code) ережелерін сақтайды. Барлық сот юрисдикциялары айыпталушының психикалық ауруы бар-жоғын анықтау үшін психикалық сақталуын бағалауды талап етеді. Көптеген соттар психоз сияқты ауыр психикалық ауруды қабылдаса да, ақылсыздықтан қорғану мақсатында жеке тұлғаның бұзылуының диагнозын қабылдамайды. Екінші сұрақ – психикалық ауру айыпталушының дұрыс пен бұрысты ажырата алу қабілетіне кедергі келтірді ме? Яғни, қылмыс жасалған кезде айыпталушы өзінің жасаған әрекеті заңға қарсы екенін білген бе? Сонымен қатар, кейбір юрисдикциялар айыпталушының қылмыс жасаған сәтте өзінің мінез-құлқына бақылау жасай алған-жасалмағаны туралы сұрақ қояды. Мысалы, егер айыпталушының психикалық ауруының әсерінен заңсыз әрекет жасауға мәжбүр болса, онда ол қылмыс жасаған кезде өзінің мінез-құлқына бақылау жасай алмаған деп есептелуі мүмкін. Сот-психиатриялық сарапшылар өз қорытындыларын сотқа ұсынады. Ақыл-естің сақталуы немесе сақталмауы заңдық мәселе болғандықтан, сот немесе қазылар алқасы айыпталушының ақылсыздықтан қорғану мәселесі бойынша соңғы шешімді қабылдайды. АҚШ-тың көптеген юрисдикцияларында егер ақылсыздық туралы өтініш қабылданса, айыпталушы кем дегенде 60 күнге психиатриялық мекемеге қосымша сараптама үшін жіберіледі, содан кейін кем дегенде жыл сайын қайта сараптан өтеді. Ақылсыздық көбінесе азаматтық сот ісінде қорғау болып табылмайды, бірақ ақылсыз талапкер ақыл-есіне келгенге дейін немесе сот мерзімі аяқталғанға дейін сотқа талап беру мерзімін ұзарта алады.

Insanity is no longer considered a medical diagnosis but is a legal term in the United States, stemming from its original use in common law. The disorders formerly encompassed by the term covered a wide range of mental disorders now diagnosed as bipolar disorder, organic brain syndromes, schizophrenia, and other psychotic disorders. Each U. S. state differs somewhat in its definition of insanity but most follow the guidelines of the Model Penal Code. All jurisdictions require a sanity evaluation to address the question first of whether or not the defendant has a mental illness. Most courts accept a major mental illness such as psychosis but will not accept the diagnosis of a personality disorder for the purposes of an insanity defense. The second question is whether the mental illness interfered with the defendant's ability to distinguish right from wrong. That is, did the defendant know that the alleged behavior was against the law at the time the offense was committed. Additionally, some jurisdictions add the question of whether or not the defendant was in control of their behavior at the time of the offense. For example, if the defendant was compelled by some aspect of their mental illness to commit the illegal act, the defendant could be evaluated as not in control of their behavior at the time of the offense. The forensic mental health specialists submit their evaluations to the court. Since the question of sanity or insanity is a legal question and not a medical one, the judge and or jury will make the final decision regarding the defendant's status regarding an insanity defense. In most jurisdictions within the United States, if the insanity plea is accepted, the defendant is committed to a psychiatric institution for at least 60 days for further evaluation, and then reevaluated at least yearly after that. Insanity is generally no defense in a civil lawsuit, but an insane plaintiff can toll the statute of limitations for filing a suit until gaining sanity, or until a statute of repose has run.

Қалпына келтіру

Ақыл-есті жоққа шығару – алдау мақсатымен психикалық ауруды симуляциялау. Басқа мақсаттармен қатар, ақыл-есті жоққа шығару төбелес салдарынан немесе қылмыс жасады деген айыптаудан құтылу немесе жазаны жеңілдету үшін жасалады. Он тоғызыншы ғасырда медициналық сот тәжірибесі туралы бірнеше трактаттар жазылды, олардың ең танымал авторы – Исаак Рэй (1838 жыл, бесінші басылымы 1871 жыл); басқалары – Райан (1832), Тейлор (1845), Уортон және Стилле (1855), Ордроно (1869), Меймот (1882). Осы еңбектерде сипатталған әдістер доктор Нил С. Кейдің ақыл-есті жоққа шығаруға тырысуды анықтайтын, кеңінен танылған нұсқауларының негізін құрайды. Ақыл-есті жоққа шығарудың танымал мысалы – мафия басшысы Винсент Гиганте, ол жылдар бойы деменциямен ауырады деп сылтау айтты және көбінесе пижамамен ауманында мақсасыз серуендеп, өзімен-өзі сөйлесіп жүрді. Куәгерлер мен бақылау деректері Гиганте саналы болғанын және мафиялық отбасын темір қауырсынмен басқарғанын көрсетті. Бүгінде ақыл-есті жоққа шығару – жалғандық деп есептеледі. 2005 жылғы АҚШ-тың Биньонға қарсы сот ісінде, айыпталушы сотқа кедергі келтіргені үшін сотталды және жазасы күшейтілді (алғашқы үкіміне қосымша), өйткені сотқа қатысуға қабілеттілігін анықтау кезінде ақыл-есті жоққа шығарды.

Қадірсіздік

Қазіргі заманда біреуді ақылсыз деп атау көбінесе медициналық мағынасы аз немесе мүлдем жоқ, оның орнына оны қорлау мақсатында немесе қабылданған нормадан тыс деп есептелетін әрекеттерге жауап ретінде қолданылады. Мысалы, ақылсыздық туралы анықтама халық арасында кейде "бір әрекетті қайта-қайта жасап, әртүрлі нәтиже күту" деп түсіндіріледі. Дегенмен, бұл ақылсыздықтың заңдық анықтамасына сай келмейді.