Кіріспе

1994 жылдан 2002 жылға дейінгі Уганданың солтүстігіндегі Лордтің қарсылық армиясының көтерілісі кезінде Суданның көтерілісшілерді қолдауынан туындаған қақтығыстың күшейе түсуі байқалды. 1990 жылдардың ортасында қантөгістің ең жоғарғы деңгейі болды, содан кейін қақтығыстың біртіндеп басылды. 2002 жылы Уганда халық қорғаныс күштерінің шабуылдан басталған зорлық-зомбылық қайта жанданды. 1987 жылдан бастап жеті жыл бойы, Лордтың қарсылық армиясы Уганданың шетінде орналасқан кішігірім бүлікші топ болды. Алайда, Мусевенидің 1994 жылғы 6 ақпандағы ультиматумын бергенінен екі апта өткен соң, LRA жауынгерлері солтүстік шекарадан өтіп, оңтүстік Суданда базалар құрғаны туралы хабарланды. Бигомбе бейбіт бастамаларының аяқталуы бұл уақытта 3,000-ден 4,000-ге дейін жауынгерден тұратын Жаратқанның қарсылық армиясының сипатында түбегейлі өзгерістерге әкелді. Бұл LRA қазіргідей әрекет ететін ұйымға айналған сәт.

Судандықтар қақтығысты кеңейтуде

Судандық көмек Уганданың елдің оңтүстігіндегі азаматтық соғыста күресіп жатқан көтерілісші Судан Халықтық азаттық армиясына (СААК) берген қолдауына жауап болды. Осы қолдаудан бұрын LRA елдің шетінде кішігірім қысымшы ретінде қарастырылуы мүмкін еді; енді оны Хартум үкіметінің өкілетті күші деп қарастыру керек болды. Судандық қолдау LRA-ға өз операцияларының қарқындылығын бұрынғы деңгейден асыра арттыруға мүмкіндік берді. LRA-ға Угандаға шабуыл жасауға мүмкіндік беретін қауіпсіз баспана ғана берілмеген, сонымен қатар Судан көптеген қару-жарақ, оқ-дәрі, миналар және басқа да керек-жарақтар берді. 1995 жылы Уганда мен Суданды ашық соғыс қимылдарының шетіне алып келген прокси-күштер арқылы шабуылдардың күшейуі.

Ачолидің азаматтық азаматтары нысанаға алынды

LRA-ның қақтығысты қалай қабылдауында да айтарлықтай өзгеріс болды. Ачолидің Мусевени үкіметімен ынтымақтастыққа кіріскеніне сенімді болған Кони өзінің әскери күшін арттыру арқылы бейбіт тұрғындарды нысанаға ала бастады. Arrow Group стратегиясының салдарынан жасалған мүкіс етулер кәдімгі нәрсеге айналды, ал 1994 жылы балалар мен жастарды тұңғыш рет жаппай зорлықпен ұрлау болды. LRA-ның басқа да әскери топтары, мысалы Батыс Нил жағалауындағы майдан, LRA-ның ұрлау және рейдтік тактикасын қабылдады. Қатысуға мәжбүрлеу стратегиясы қақтығысты жалғастыру үшін жаңа еріктілердің жоқтығынан және жастарды ересектерге қарағанда ЛРА-ны қолдау үшін оңай үйрету мүмкіндігінен туындады. Сонымен қатар, LRA-ға енді Судан тарапынан қолдау көрсетіліп жатқандықтан, негізгі құрал-жабдықтарды іздеуге көп күш жұмсаудың қажеті жоқ. Азаматтарға шабуыл жасаудың кем дегенде үш стратегиялық мақсаты бар. Біріншіден, ауыл тұрғындарын қашуға мәжбүрлеп, олардың қозғалысы туралы үкіметтің ақпараттан бас тартуы. Екіншіден, ол тоналған ауылдардан ресурстар жинауға бағытталған. Судандықтардың қолдауынан кейін болған көптеген оқиғалар болды және құрбандардың көптігі, құрбандардың жеке басы немесе оқиғаның мән-жайлары ерекше болды. 1995 жылы 22 сәуірде Гулу ауданының солтүстігіндегі Атиак сауда орталығына шабуыл жасалып, жергілікті қорғаныс күштері жеңілді. 1996 жылы 8 наурызда Карума Паквач жолының батысына қарай бара жатқан 14 әскери қызметкерден тұратын әскери қарауылмен 20 көлік құрайтын азаматтық автоколоннаға тұзақ қойылды. 50 - 110-ға жуық бейбіт тұрғындар қаза тапты, көбісі соғыс жасағы жеңгеннен кейін. Кейбіреулері өлім жазасына кесілді, басқалары автобустан шығуға қарсылық білдіргендері үшін өлтірілді, ал автобусқа жарылғыш заттар лақтырылды. LRA 1996 жылдың 13-14 шілдесінде БҰҰ-ның босқындар жөніндегі жоғарғы комиссарының кеңсесі басқаратын оңтүстік Китгум (қазіргі Падер ауданы) судандық босқындар қонысына үш рет шабуыл жасады. Шамамен 100 босқын қаза тапты. 1997 жылдың 7-12 қаңтарында Локунг/Палабек қырғындарында Солтүстік-Батыс Китгумдағы Локунг және Палабек аудандарында және оның айналасында 412-ге дейін бейбіт адам қаза тапты. Қарсылас күштер болмағандықтан, құрбандардың көпшілігі соққыға жығылып немесе өлтірілді. Бұл кезеңдегі ең танымал шабуыл 1996 жылы 10 қазанда Сент-Мэри колледжінде болған. Таңғы сағат 2-де шамамен 200 қарулы көтерілісші Апак ауданының солтүстігіндегі Абоке қаласындағы Сент-Мэри колледжіне шабуыл жасап, 13 пен 16 жас аралығындағы 139 орта мектеп оқушы қыздарын ұрлап, таңғы сағат 5-те кетіп қалды. Қалған отыз қыздың бесеуі тұтқында өліп қалды; екеуінен басқа барлығы ақырында қашып кетті, 2006 жылы. Үкімет әскерлері де дау-дамайға ұшырады. 1995 жылы 31 тамызда Локунг қаласының маңында, солтүстік-батыстағы Китгум қаласында LRA колоннасына үкіметтік қарулы шабуыл кезінде он үш азамат, кейбіреулері қолдары артына байланған күйінде қаза тапты. Сонымен қатар, LRA-ның 16 жауынгері қаза тапты. Сыншылар оны ұрланғандардың өміріне немқұрайды қарамауды айыптап отырды; үкімет адам өлтірулер кездейсоқ және қасақана жасалмайтынын мәлімдеді. 1996 жылы 16 тамызда Гулу қаласында болған қастандықтарға әскерилер де қатысқан. LRA-ның төрт күдіктіні Ачоли мафиясына тапсырды, олар оларды өлтірді. Қылмысқа күдіктілер үкіметтік қамауда болды және олар топқа жоғары лауазымды Уганданың Төртінші дивизиясының офицерлерінің қатысуымен тапсырылды. 1996 жылы 8 маусымда екі ачоли ақсақалдарының өлімі әлі күнге дейін құпия болып қала береді. Гулудың шығыс бөлігіндегі Чверодан келген Окот Огони мырза, Ачоли басшылары кеңесінің бейбітшілік комиссиясының төрағасы және Гулудың оңтүстік-батысындағы Кац Гомадан келген Олания Лакони мырза, әлі күнге дейін түсініксіз жағдайларда Чверодан қаза тапқан. Олар 1994 жылы ақпанда тоқтаған бейбітшілік келіссөздерін қайта бастау үшін жергілікті бастаманың жетекшілері болды және Уганда президенті мен LRA шақыруын мақұлдады. Кейбіреулер LRA-ны кінәлайды, ал басқалары Ұлттық қарсылық армиясының жемқор офицерлерін айыптайды. "Үй ішіне қоныс аударғандардың лагерьлері" Үкімет Уганданың солтүстігіндегі адамдарды қорғанышсыз лагерьлерге мәжбүрледі. Сондай-ақ, үкімет әскері босқын лагерьлеріндегі бейбіт тұрғындарды өлтірген деп күтілуде. 1996 жылдан бастап "қорғалған ауылдар" құрылғаннан кейін, ачолилердің көпшілігі үкіметке деген қарсылық көзқарасын одан әрі тереңдетті. Көптеген ачолилер соғыстан кейін жер аударылға...

Бейбітшілік мәдениеті мен біртіндеп төмендеу

1995-1996 жылдардағы қантөгіс халықты келіссөз арқылы шешудің жалғыз қолайлы нұсқасы екеніне сендірген көрінеді. Бір жазушы мұны "бейбітшілік мәдениеті" деп атады. LRA-ның жауынгерлерінің көпшілігі ұрланған балалар болғандықтан, Acholi әскери шешімді құрбандарды қырғын ретінде қарастырады. Сондықтан да, үкіметтің бүлікшілерді жоюға тырысуы да ачолилердің наразылығының тағы бір себебі болып саналады. Ұшып кеткен жасөспірімдердің қатыгездікке ұшырауының моральдық мәні қазіргі қақтығысты түсіну үшін өте маңызды. LRA-ның және басқа да Судандық қарсыластардың қарсыластарына жауап ретінде Уганда үкіметі 1997 жылдың басында Судан Халықтық-азаттық армиясының (SPLA) ауқымды шабуылға "Жұлдызша" операциясына көмектесті. SPLA ұзақ уақыт бойы Судан үкіметімен күресті, сондай-ақ Суданға қарсы көтерілісшілерге қарсы болды. Уганда үкіметі "Жұлдызша" операциясын танктер, артиллерия, басқа да жер асты күштер және керек-жарақтармен қолдап, жауларын әлсіретуге үміттенді. Осы шабуыл кезінде Уганда әскері SPLA және басқа одақтастарымен бірге LRA базаларына шабуыл жасады. Операция LRA-ға айқын әсер етпесе де, ол басқа угандалық көтерілісші топтарды және Судан үкіметін әлсіретті. Суданның Ұлттық ислам майданы үкіметі бұрынғы қатал ұстанымынан бас тарта бастады. Бұл жаңа президент Омар әл-Баширдің басшылығымен, ол SPLA бақылауынан алынған жаңадан ашылған кен орындарынан мұнай экспорттауды қамтамасыз етуді қалаған. АҚШ Ұлттық ислам майданы үкіметінің қарсылығына да белсенділікпен қарады. АҚШ-тың Суданға қысымы 1998 жылы Кения мен Танзаниядағы Америка елшілігінің Суданға байланысы бар "Әл-Қаида" оператившілерінің бомбалауынан кейін күшейді. Келесі бірнеше жылда Хартум LRA-ға берілетін көмекті едәуір қысқартты деп есептеледі. 1999 жылы Картер орталығы Уганда мен Судан арасындағы Найроби келісімін жасады, бұл 2001 жылы дипломатиялық қатынастарды қалпына келтірді. 2000 жылы Уганда парламенті рақымшылық жасау туралы заң қабылдады. Бұл заң өздерін Amnesty Commission-ге тапсырып, зорлық-зомбылықтан бас тартқан көтерілісшілерді кешіреді. Бұл бүлікшілікті тоқтатпағанымен, ол елдің кейбір басқа аймақтарында бүлікшілікті сақтап қалуға жеткілікті тиімді болды. 2001 жылы маусымда LRA бөлімшелерінің кенеттен пайда болуы жергілікті үкімет басшыларымен диалог мүмкіндігін талқылау үшін байланысқа шықты, бұл LRA олардың көтерілісінен шаршады деген болжамдарды тудырды. Уганда халық қорғаныс күштерінің (NRA) келіссөздер үшін әскери емес аймақ құрды, бұл шара президент Мусевенидің ықшам мақұлдауымен жүзеге асты. Әңгімелесулер зерттеулік сипатқа ие болды және LRA бөлімшелері ақырында Суданға оралды. Алайда сарапшылар бұл кездесулер Конидің тапсырысы бойынша басталды деп есептейді және 1994 жылы Бигомбе келіссөздерінің құлдырауынан бері дипломатиялық жағдайдың ең жарқын екенін көрсетті. 1999 жылы Джозеф Кони өзінің жетекші қолбасшыларының бірі Алекс Оти Лагониді сатқындыққа кінәлап өлтірді. 2001 жылы әл-Каиданың Дүниежүзілік сауда орталығы мен Пентагонға шабуыл жасауынан кейін Судан мен Уганда арасындағы қарым-қатынас бірден өзгерді. NIF үкіметі 1990-шы жылдары бірнеше жыл бойы "Әл-Қаида" көшбасшысы Усама бен Ладенге баспана ұсынғаны үшін оларға қандай да бір кінә тағылып, айыптаудан қашуға тырысты. Сонымен қатар, LRA-ны АҚШ Мемлекеттік департаменті 2001 жылдың 5 желтоқсанында террористік ұйым деп атағаннан кейін Судан LRA-ға көмек көрсетуді тоқтатуға келісті. Шекарааралық шиеленістер прокси-күштерге қолдау азайып кеткен кезде төмендеді. LRA өздерінің Судандық базалық лагерьлеріне қоныстанған және тек мерзімдік түрде шекарадан өтіп кеткен. Соғыстан қашып кеткен жүздеген мыңдаған бейбіт тұрғындардың кейбірі өз үйлеріне қайтып келе бастады. Соғыс салдарынан жер аударылғандардың саны жарты миллионға дейін азайды, ал адамдар "қорғалған лагерьлер" таратылатын күн туралы ашық айта бастады.