Германиядағы славян халқы: Сорбтар тарихы

Кіріспе

Германиядағы этникалық топ

Ерте орта ғасырларда сорбтар өз княздығын құрды, ол кейіннен батыс славян Само империясының және Ұлы Моравияның құрамына кірді, бірақ соңында Шығыс Франкия (Сорб маркасы) және Киелі Рим империясы (Саксон Шығыс маркасы, Мейссен графтығы, Лузатия маркасы) тарапынан басып алынды. Кейінгі орта ғасырлардан бастап, оларды түрлі уақытта жақын туысқан поляктар мен чехтар, сондай-ақ алыстағы немістер мен венгрлер биледі. 17-20 ғасырлар аралығындағы біртіндеп және күшейе түсетін ассимиляция нәтижесінде, 20 ғасырдың басында барлық сорбтар неміс тілінде сөйлейтін болды. 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында құрылған жаңа неміс ұлттық мемлекетінде сорбтарды германизациялау саясаты жүргізілді. Бұл саясаттың шыңы нацистік режим кезінде болды, олар сорбтардың ерекше славян халқы екенін мойындамай, оларды "сорб тілінде сөйлейтін немістер" деп атады. Қоғам діни тұрғыдан католик (көпшілік) және лютеран діндеріне бөлінеді. Саксонияның бұрынғы премьер-министрі Станислав Тиллих сорб тегінен шыққан.

Этимология

"Сорбтар" этнонимі (Сербья, Серб) "Сорбтар" (Сурби, Сораби) деп аталатын ортағасырлық этникалық топтардан туындаған. Алғашқы этноним, *Srbi, сорбтар мен балқандық сербтер екеуі де сақтап қалған. VI ғасырға қарай славяндар бұрын германдық халықтар қоныстанған Одер өзенінің батысындағы аймақты мекендеді. Сорбтар туралы алғашқы жазбалар 6 немесе 7 ғасырға жатады. Басқа славян тілдерінде оларды "лужицалық сербтер" деп атайды, ал сорбтар сербтерді "оңтүстік сорбтар" деп атайды. "Лужица" атауы бастапқыда тек Төменгі Лужицаға қатысты қолданылған. Олардың этнонимі *Sŕbъ (көпше түрі *Sŕby) протославян тілінен шыққан, "туыстық қарым-қатынас" және "одақ" мағынасын білдіреді деген пікір бар, бірақ кейбір зерттеушілер оның ирандық сармат тілінен шыққандығын айтады.

Ерте орта ғасырлар

Сорбтардың есімін VI ғасырдан немесе одан ертеректе Вибиус Секестер Эльба өзенінің екінші жағында тұратын Серветилерді жазған кезде, оларды суэвтерден бөліп алған (Albis Germaniae Suevos a Cerveciis dividiit). Любор Нидерленің айтуынша, серб ауданы Магдебург пен Лузатияның арасында орналасқан, кейіннен Оттондықтар оны Ciervisti, Zerbisti және Kirvisti деп атаған. Бұл ақпарат 7-ғасырдағы Фредегар хроникасына сәйкес, Сурбилер Саале-Эльба аңғарында өмір сүрген, 6-ғасырдың екінші жартысынан немесе 7-ғасырдың басынан бастап Францияның Тюрингия бөлігінде қоныстанған және Меровинг әулетінің вассалдары болған. Саале-Эльба сызығы славяндардың батысқа қарай көшіп-қонуының шамамен шегін белгіледі. Дерванның басшылығымен ("Dervanus dux gente Surbiorum que ex genere Sclavinorum"), олар 631 жылы франк патшасы Дагобертке қарсы жеңіске жеткеннен кейін Самоның славян тайпалық одағына қосылды. 10 ғасырдағы De Administrando Imperio дереккөзінің айтуынша, олар "бастапқыда" Францияның көршілес аймағында Бойки деп аталатын жерде өмір сүрген. Әкелерінің орнын екі ұлы басқанда, олардың бірі халықтың жартысымен Балқанға көшіп кеткен. Кейбір ғалымдар Балқанға бастап келген белгісіз серб архоны Дерванның ұлы, ағасы немесе туысы болған деп санайды. Сорб тайпалары, Сорби/Сурби, Бавария географының 9 ғасырдың ортасындағы еңбегінде еске алынған. VI және VII ғасырдың басында Эльба, Саале, Шпрее және Нейсе өзендерінің жағасында қоныстанған сорб тайпалары, қоныстанған жерлерінің ерекшеліктеріне байланысты екі негізгі топқа бөлінді. Екі топты арасында кең және адам тұрмайтын орман алқаптары болды, біреуі Жоғарғы Шпрей маңында, ал екіншісі Эльба мен Саале аралығында. Кейбір ғалымдар қазіргі сорбтар екі ірі сорб тайпасының – Милцени (Жоғарғы) және (Төменгі) – ұрпақтары деп санайды, ал олардың диалектілері жеке тілдерге айналды. Дегенмен, басқалары осы екі диалект арасындағы айырмашылықтарды және олардың аумақтары Торнов тобының (Төменгі сорб тілі) және Лейпциг тобының (Жоғарғы сорб тілі) екі түрлі славян археологиялық мәдениеттеріне сәйкес келетінін атап көрсетеді. "Annales Regni Francorum" 806 жылы сорб герцогы Милидух франктармен соғысып, қаза тапқанын хабарлайды. 840 жылы Сорбияның герцогы Цимислав өлтірілді. 9 ғасырдан бастап Шығыс Франция Сорб маркасын, ал 10 ғасырдан бастап Саксонияның Шығыс маркасын (Мейссен маркгравиті) және Киелі Рим империясының Лузатия маркасын ұйымдастырды. 932 жылы Генрих I Лузатия мен Мильсконы бағындырды. Саксонияның Шығыс маркасының маркграфы Геро келесі жылы Лузатияны қайта бағындырды және 939 жылы той кезінде 30 сорб князін өлтірді. Осыдан кейін Германия билігіне қарсы көптеген сорб көтерілістері болды. Төменгі Лузатиядағы Радуш қаласындағы қайта салынған қамал осы ерте кезеңнен қалған жалғыз физикалық ескерткіш болып табылады.

The name of the Sorbs can be traced to the 6th century or earlier when Vibius Sequester recorded Cervetiis living on the other part of the river Elbe which divided them from the Suevi (Albis Germaniae Suevos a Cerveciis dividiit). According to Lubor Niederle, the Serbian district was located somewhere between Magdeburg and Lusatia, and was later mentioned by the Ottonians as Ciervisti, Zerbisti, and Kirvisti. The information is in accordance with the Frankish 7th century Chronicle of Fredegar according to which the Surbi lived in the Saale Elbe valley, having settled in the Thuringian part of Francia since the second half of the 6th century or beginning of the 7th century and were vassals of the Merovingian dynasty. The Saale Elbe line marked the approximate limit of Slavic westward migration. Under the leadership of dux (duke) Dervan ("Dervanus dux gente Surbiorum que ex genere Sclavinorum"), they joined the Slavic tribal union of Samo, after Samo's decisive victory against Frankish King Dagobert I in 631. According to a 10th century source De Administrando Imperio, they lived "since the beginning" in the region called by them as Boiki which was a neighbor to Francia, and when two brothers succeeded their father, one of them migrated with half of the people to the Balkans during the rule of Heraclius in the first half of the 7th century. According to some scholars, the White Serbian Unknown Archon who led them to the Balkans was most likely a son, brother or other relative of Dervan. Sorbian tribes, Sorbi/Surbi, are noted in the mid 9th century work of the Bavarian Geographer. Having settled by the Elbe, Saale, Spree, and Neisse in the 6th and early 7th century, Sorbian tribes divided into two main groups, which have taken their names from the characteristics of the area where they had settled. The two groups were separated from each other by a wide and uninhabited forest range, one around Upper Spree and the rest between the Elbe and Saale. Some scholars consider that the contemporary Sorbs are descendants of the two largest Sorbian tribes, the Milceni (Upper) and (Lower), and these tribes' respective dialects have developed into separate languages. However, others emphasize differences between these two dialects and that their respective territories correspond to two different Slavic archeological cultures of Tornow group ceramics (Lower Sorbian language) and Leipzig group ceramics (Upper Sorbian language),

The Annales Regni Francorum state that in 806 Sorbian Duke Miliduch fought against the Franks and was killed. In 840, Sorbian Duke Czimislav was killed. From the 9th century was organized Sorbian March by the East Francia and from the 10th century the Saxon Eastern March (Margravate of Meissen) and March of Lusatia by the Holy Roman Empire. In 932, Henry I conquered Lusatia and Milsko. Gero, Margrave of the Saxon Eastern March, reconquered Lusatia the following year and, in 939, murdered 30 Sorbian princes during a feast. As a result, there were many Sorbian uprisings against German rule. A reconstructed castle, at Raddusch in Lower Lusatia, is the sole physical remnant from this early period.

Жоғарғы және кейінгі орта ғасырлар

1002 жылы Польшаның Болеслав I Лузатияны басып алған кезде сорбтар өздерінің славян туыстары – поляктардың билігіне қарады. 1003–1018 жылдардағы неміс-поляк соғысынан кейін Баутцен бейбіт шарты Лузатияның Польша құрамына кіретінін растады; бірақ 1031 жылы ол қайтадан неміс билігіне көшті. 1070 жылдары оңтүстік Лузатия сорбтардың тағы бір славян туыстары – чехтардың қолына өтті, ол Богемия Герцогтығының құрамына кірді. Неміс және славян феодалдары арасында тығыз династиялық және дипломатиялық қарым-қатынастар болды, мысалы, Гройцштен Випрехт (неміс) Богемия (чех) королімен жақын байланыс орнатып, оның қызына үйлену арқылы билікке жетті. Богемия Корольдігі ақырында Киелі Рим империясының саяси жағынан ықпалды мүшесіне айналды, бірақ көршілес Польшамен үнемі билік үшін күресті. Келесі ғасырларда Лузатияның бір бөлігі Пяст әулеті билеген, бөлінген Польшаның құрамына өтті. Неміс билігінде болған жерлерде сорбтар гильдиялардан қуылды, сорб тіліне тыйым салынды және неміс отарлау және германизация саясаты жүзеге асырылды. 11–15 ғасырларда Лузатияда ауыл шаруашылығы дамыды және франк, фламанд және саксон қоныс аударушылардың қоныстануы күшейді. Бұл жергілікті ауылдардың аттарында көрінеді, олар географиялық тұрғыдан әдеттегі неміс тіліндегі (dorf, thal т.б. аяқталады) және славян тіліндегі (witz, ow т.б. аяқталады) атаулардың мозаикасын құрайды, бұл оның тұрғындары бастапқыда қандай тілде сөйлегенін көрсетеді, бірақ кейбір қазіргі неміс аттары славян шығу тегін жою мақсатымен жоспарланған атауларды өзгерту кезеңінде пайда болған болуы мүмкін, әсіресе 1920 және 1930 жылдары. 1327 жылы Алтенбург, Цвиккау және Лейпциг қалаларында сорб тілін сотта және әкімшілік істерде қолдануға алғашқы тыйымдар қойылды. Алайда, отбасылық және кәсіби ортада сорб тілінде сөйлеуге тыйым салынбады, өйткені бұл әкімшіліктің жұмысына қатысты емес. Сондай-ақ, ауылдық қауымдастықтар мен ауыл әкімшілігі көбінесе сорб тілінде жұмыс істеді.

In 1002, the Sorbs came under the rule of their Slavic relatives, the Poles, when Bolesław I of Poland took over Lusatia. Following the subsequent German–Polish War of 1003–1018, the Peace of Bautzen confirmed Lusatia as part of Poland; but, it returned to German rule in 1031. In the 1070s, southern Lusatia, passed into the hands of the Sorbs' other Slavic relatives, the Czechs, within their Duchy of Bohemia. There was a dense network of dynastic and diplomatic relations between German and Slavic feudal lords, e. g. Wiprecht of Groitzsch (a German) rose to power through close links with the Bohemian (Czech) king and marriage to the king's daughter. The Kingdom of Bohemia eventually became a politically influential member of the Holy Roman Empire but was in a constant power struggle with neighbouring Poland. In the following centuries, at various times, parts of Lusatia passed to Piast ruled fragmented Poland. In the German ruled parts, Sorbs were ousted from guilds, the Sorbian language was banned and German colonisation and Germanisation policies were enacted. From the 11th to the 15th century, agriculture in Lusatia developed and colonization by Frankish, Flemish and Saxon settlers intensified. This can still be seen today from the names of local villages which geographically form a patchwork of typical German (ending on dorf, thal etc.) and typical Slavic origin (ending on witz, ow etc. ), indicating the language originally spoken by its inhabitants, although some of the present German names may be of later origin from the time of planned name changes to erase Slavic origin, especially in the 1920s and 1930s. In 1327 the first prohibitions on using Sorbian before courts and in administrative affairs in the cities of Altenburg, Zwickau and Leipzig appeared. Speaking Sorbian in family and business contexts was, however, not banned, as it did not involve the functioning of the administration. Also the village communities and the village administration usually kept operating in Sorbian.

Ерте заманауи кезең

1376 жылдан 1469 жылға дейін және 1490 жылдан 1635 жылға дейін Лузатия Люксембург, Ягеллон және Габсбург үйлерінің, сондай-ақ басқа патшалардың билігімен Богемия тәжінің жерлерінің бір бөлігі болды, ал 1469 жылдан 1490 жылға дейін оны Венгрия королі Матиас Корвин басқарды. Богемия (Чехия) үкімшілігі кезінде сорбтар қалаларға, кеңселерге және қолөнерге оралуға мүмкіндік алды, германизация айтарлықтай төмендеді және сорб тілін қоғамдық орындарда қолдануға рұқсат берілді. 16 ғасырдың басынан бастап, Богемия билігіндегі Лузатияны қоспағанда, сорбтар қоныстанған барлық аймақ германизацияға ұшырады. Отыз жылдық соғыс кезінде, 1635 жылы Лузатия саксон сайлаушыларының феодалына айналды, бірақ ол айтарлықтай автономиясын және көбінесе өз құқықтық жүйесін сақтап қалды (Лузатия лигасына қараңыз). Отыз жылдық соғыс және 17 ғасырдың індеті Лузатияда зор қиратуға әкелді. Бұл неміс колонизациясының және германизацияның одан әрі жалғасуына себеп болды. 1667 жылы Бранденбург князі Фридрих Вильгельм барлық сорб тіліндегі басылымдарды дереу жоюға бұйрық берді және осы тілде мисса өткізуге тыйым салды. Сонымен қатар, Евангелистік шіркеу контрреформациямен күресу құралы ретінде сорб діни әдебиетін басып шығаруды қолдады. 1697 жылы Польша-Саксония одағының құрылуымен поляк-сорб байланыстары қайта жанданды, және поляктар сорбтардың ұлттық және мәдени қызметіне әсер етті (Польшамен қарым-қатынасқа төменде қараңыз). Ағарту дәуірінде сорб ұлттық қайта жаралуы басталды және германизацияға қарсылық пайда болды. 1706 жылы Прагада сорб католик дін қызметкерлерін даярлаудың негізгі орталығы – Сорб семинариясы құрылды. Евангелистік студенттер 1716 жылы Лейпцигте және 1749 жылы Виттенбергте сорб уағыз қоғамдарын құрды.

Соңғы заманауи кезең

1815 жылы Вена конгресі Лузатияны Пруссия мен Саксонияға бөлді. Сол кезден бастап 1835 жылға дейін Пруссия мен Саксонияда сорб тілдерін қолдануға тыйым салулар көбейді; сорбтардың, негізінен Техастағы Сербин қаласына және Австралияға көшіп кетуі күшейді. 1848 жылы 5000 сорб Саксония үкіметіне петиция тапсырды, онда олар шіркеулерде, соттарда, мектептерде және мемлекеттік органдарда сорб тіліне неміс тілімен тең мәртебе беруді талап етті. 1871 жылдан бастап Лузатияның барлығы біріккен Германияның құрамына кірді және екіге бөлінді: Пруссия (Силезия және Бранденбург) және Саксония. 1871 жылы аймақтың индустриялануы және неміс иммиграциясы басталды; ресми германизация күшейді. Германия билігінде сорбтарға жасалған қысым 19-ғасыр бойына күшейді. Славяндар германдық халықтардан кемсіз деп есептелді, ал 1875 жылы неміс мектептерінде сорб тілін қолдануға тыйым салынды. Осының салдарынан 19-ғасырдың соңына қарай сорб халқының көбі екі тілді болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Сербияның ең құрметті генералдарының бірі – Павле Юришич Штурм (Пол Штурм), Силезия провинциясының Гёрлиц қаласынан шыққан сорб болды.

Соғыс аралығы мен Екінші дүниежүзілік соғыс

Веймар Республикасы конституциялық азшылықтардың құқықтарын қамтамасыз еткенмен, оларды іске асырмады. Нацистік Германия кезінде сорбтар славян тілінде сөйлейтін неміс тайпасы ретінде сипатталды. Сорбтардың киім-кешегі, мәдениеті, әдет-ғұрпы және тілі неміс емес тегінің белгісі емес деп есептелді. Рейх «сорбтар» немесе «лузаттар» дегендердің жоқтығын, тек венд тілінде сөйлейтін немістердің бар екенін жариялады. Осылайша, сорбтар Рейхтің этникалық тазалау саясатынан көбінесе қорғалғанмен, «венд» әдет-ғұрыптары мен дәстүрлерін бақыланатын түрде дамытуға ынталандырылды және славян тілінің табиғи себептерге байланысты төмендеуі күтілді. Жас сорбтар Вермахтқа қабылданып, майданға жіберілді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде сорбтардың күрделі өмірі Мина Виткойц пен Ян Скаланың өмірбаяндарымен көрсетілген. Сорбтарға жасалған қуғын-сүргін нацистер кезінде өршіп, оларды толық ассимиляциялауға және германизациялауға тырысты. Олардың ерекшеленген ұлттық ерекшеліктері мен мәдениеті және славяндық тегі «венд тілінде сөйлейтін немістер» деп аталып, жоққа шығарылды. Нацистік билік кезінде сорб тілі мен сорб мәдениетін пайдалануға тыйым салынды, сорб және славян жер аттары неміс тіліне ауыстырылды, сорб кітаптары мен баспаханалары жойылды, сорб ұйымдары мен газеттеріне тыйым салынды, сорб кітапханалары мен мұрағаттары жабылды, сорб мұғалімдері мен дін қызметкерлері неміс тілді аймақтарға жер аударылып, олардың орнына неміс тілді мұғалімдер мен дін қызметкерлері тағайындалды. Сорб қауымдастығының жетекші тұлғалары күштеп қауымдастықтан оқшауланды немесе тұтқындалды. Сорбтардың ұлттық әнұраны мен туына тыйым салынды. Сорбтардың ассимиляциясын бақылау үшін арнайы Wendenabteilung құрылды. Екінші дүниежүзілік соғыстың соңында нацистер сорб халқының барлығын Эльзас-Лотарингияның кен аймақтарына жер аударуды қарастырды.

Шығыс Германия

Лаузацияның алғашқы қалалары 1945 жылдың сәуір айында Қызыл Армия мен Польшаның екінші армиясы Квейс (Квиза) өзенін кесіп өткен кезде басып алынды. Нацистік Германияның жеңілісі сорбтардың жағдайын едәуір өзгертті. Шығыс Германияның (Германия Демократиялық Республикасы) аймақтары қарқынды индустрияландыруға және қуылған немістердің көптеп келуіне тап болды. Шығыс Германия билігі бұл құбылысқа қарсы тұруға тырысып, кең ауқымды сорб институттарын құрды. Сорбтар ресми түрде этникалық азшылық ретінде танылды, 100-ден астам сорб мектебі мен бірнеше академиялық мекеме ашылды, Домовина және оған байланысты қоғамдар қайта құрылды, сорб театры құрылды. Алайда, шіркеуге қысым көрсету және мәжбүрлі коллективтеу салдарынан бұл күш-жігерге зор зиян келді, нәтижесінде сорб тілдерінде сөйлейтін адамдардың саны уақыт өте келе жартысына дейін азайды. Сорбтар мен Шығыс Германия үкіметі арасындағы қарым-қатынас әрқашан оңай болған жоқ, себебі діни сенімнің жоғары деңгейі және шаруашылықты ұлттандыруға қарсылық танытуы себеп болды. Мәжбүрлі ұжымдастыру науқаны кезінде бұрын-соңды болмаған көптеген оқиғалар тіркелді. Осылайша, 1953 жылғы Шығыс Германиядағы көтеріліс кезінде Лузатияда полициямен қақтығыстар болды. Блоттың үш жоғарғы қауымында шағын көтеріліс орын алды. 1950-ші және 1960-шы жылдарда неміс және сорб ата-аналары арасында да шиеленіс туды, себебі көптеген неміс отбасылары екі тілді аймақтардағы мектептерде сорб тілін міндетті оқыту саясатына наразылық білдірді. Бұл шиеленіс жергілікті СЭД-тің біртұтастығын бұзды, нәтижесінде 1964 жылдан кейін сорб тілі сабақтары міндетті болмай қалды және оқушылар санының уақытша, бірақ күрт төмендеуіне әкелді. 1968 жылдан кейін оқушылар саны қайтадан артты, себебі жаңа ережелер қабылданды, олар Домовинаға мектеп оқушыларының ата-аналарымен кеңесуде үлкен рөл берді. Оқушылар саны Германияның қайта бірігуінен кейін ғана азайды. Сорбтар Германия Демократиялық Республикасында басқа неміс үкіметтеріне қарағанда жақсы өкілдік алды. Домовина Ұлттық фронттың құрауыш мүшесі мәртебесіне ие болды, ал көптеген сорбтар Вольсккамер мен Шығыс Германияның Мемлекеттік кеңесінің құрамына енді. Осы кезеңдегі көрнекті сорб тұлғаларына Домовина төрағалары Юрий Грош және Курт Крьенц, Мемлекеттік кеңес мүшесі Мария Шнайдер және жазушы, Германия Демократиялық Республикасының Ұлттық сыйлығының үш мәрте иегері Юрий Брезан жатады. 1973 жылы Домовина Шығыс Германияда 2130 муниципалдық кеңесші, 119 бургомистр және 3500-ден астам комиссия мүшелері мен жергілікті органдардың мүшелері ұйымға тіркелген этникалық сорбтар екенін хабарлады. Сонымен қатар, Шығыс Германиядағы жастар ұйымы – Еркін неміс жастарының орталық кеңесінде сорб өкілі үшін орын қарастырылды, ал FDJ және Эрнст Телман пионер ұйымының журналдары Chorhoj Měra және Plomjo аттарымен тұрақты түрде сорб тілінде жарық көрді. 1989 жылға қарай тоғыз мектепте ғана сорб тілінде оқыту жүргізілді, сексен бес мектепте сорб тілі оқытылды, он сорб тіліндегі мерзімді басылымдар және бір күнделікті газет шығарылды.

The first Lusatian cities were captured in April 1945, when the Red Army and the Polish Second Army crossed the river Queis (Kwisa). The defeat of Nazi Germany changed the Sorbs’ situation considerably. The regions in East Germany (the German Democratic Republic) faced heavy industrialisation and a large influx of expelled Germans. The East German authorities tried to counteract this development by creating a broad range of Sorbian institutions. The Sorbs were officially recognized as an ethnic minority, more than 100 Sorbian schools and several academic institutions were founded, the Domowina and its associated societies were re established and a Sorbian theatre was created. Owing to the suppression of the church and forced collectivization, however, these efforts were severely affected and consequently over time the number of people speaking Sorbian languages decreased by half. The relationship between the Sorbs and the government of East Germany was not without occasional difficulties, mainly because of the high levels of religious observance and resistance to the nationalisation of agriculture. During the compulsory collectivization campaign, a great many unprecedented incidents were reported. Thus, throughout the Uprising of 1953 in East Germany, violent clashes with the police were reported in Lusatia. A small uprising took place in three upper communes of Błot. There were also tensions between German and Sorbian parents in the 1950s and early 1960s, as many German families protested the state policy of mandatory instruction of the Sorbian language in schools located in bilingual areas. As a consequence of the tensions, which split the local SED, Sorbian language classes were no longer mandatory after 1964, and a temporary but sharp decline in the number of learners occurred immediately thereafter. The number of learners increased again after 1968, when new regulations were adopted giving Domowina a greater role in consulting parents of schoolchildren. The number of learners did not decrease again until after German reunification. Sorbs experienced greater representation in the German Democratic Republic than under any other German government. Domowina had status as a constituent member organization of the National Front, and a number of Sorbs were members of the Volkskammer and State Council of East Germany. Notable Sorbian figures of the period include Domowina Chairmen Jurij Grós and Kurt Krjeńc, State Council member Maria Schneider, and writer and three time recipient of the National Prize of the German Democratic Republic Jurij Brězan. In 1973, Domowina reported that 2,130 municipal councillors, 119 burgomasters, and more than 3,500 members of commissions and local bodies in East Germany were ethnic Sorbs registered with the organization. Additionally, there was a seat reserved for a Sorbian representative in the Central Council of the Free German Youth, the mass organization for young people in East Germany, and magazines for both the FDJ and the Ernst Thälmann Pioneer Organisation were published in the Sorbian language on a regular basis under the titles Chorhoj Měra and Plomjo, respectively. As of 1989, there were nine schools with exclusively Sorbian language instruction, eighty five schools that offered Sorbian language instruction, ten Sorbian language periodicals, and one daily newspaper.

Қайта бірігуден кейін

1990 жылы 3 қазанда Германияның қайта бірігуінен кейін лужицалықтар автономдық әкімшілік бірлік құруға тырысты, бірақ Хелмут Коль үкіметі оған келіспеді. 1989 жылдан кейін сорб қозғалысы қайта жанданды, алайда ол әлі де көптеген кедергілерге тап болып тұр. Германия ұлттық азшылықтарды қолдаса да, сорбтар олардың талаптары толыққанды орындалмағанын айтады. Лужицияны федералды штаттардың біріне біріктіру туралы ниет ескерілмеді. Жоғарғы Лужиция әлі де Саксонияға, ал Төменгі Лужиция Бранденбургке қарасты. Қаржылық қиындықтар немесе қоңыр көмір кеніштерін ашу үшін толық ауылдарды бұзу сылтауымен, тіпті сорбтар көп тұратын аймақтарда да сорб мектептері жабылуда. Мәдени жойылу қаупі күшейген кезде, Домовина 2008 жылдың наурызында меморандум жариялап, «Германия үкіметі, Саксония және Бранденбург арасындағы қаржылық көмек бөлудегі даудың барлық сорб мекемелерін қаржыландыруға кедеріс келтіргендігіне байланысты, мәдени жойылу қаупінен қорғауға және көмекке» шақырды. Меморандумда сондай-ақ, штаттардан федералды үкіметке жауапкершілікті беру арқылы құзыретті қайта ұйымдастыру және кеңейтілген құқықтық мәртебе талап етілді. Бұл үндеу Еуропалық Одақтың барлық үкіметтері мен мемлекет басшыларына жолданды.

Халықтық генетика

2013 және 2015 жылдардағы зерттеулерге сәйкес, Лузатияда жоғарғы сорб тілінде сөйлейтін сорбтардың (n=123) арасында ең көп кездесетін Y ДНК гаплогруппасы – R1a (65%), оның ішінде R M458 субклады (57%) басым. Одан кейін I1 (9,8%), R1b (9,8%), E1b1b (4,9%), I2 (4,1%), J (3,3%) және G (2,4%) жиілігімен келеді. Басқа гаплогруппалардың үлесі 1%-дан кем. 2003 жылғы зерттеуде сорб еркектерінде R1a гаплогруппасының жиілігі 63,4% құрағаны хабарланды (n=112). Сорбтардың Y ДНК-сының түрлі аспектілерін зерттеген Immel және тағы басқалар (2006), Rodig және тағы басқалар (2007) және Krawczak және тағы басқалар (2008) сияқты зерттеулер де бар. R1a-ның айтарлықтай үлесі (25,7-38,3%) Саксония және Германия Славица аймағында да байқалады, бірақ R1b-ның жоғары көрсеткіштерінен (33,5-21,7%) және I2-нің төмен деңгейінен (5,8-5,1%) оның құны айтарлықтай төмендеген. 2011 жылғы зерттеуде жоғарғы сорб тілінде сөйлейтіндердің (n=289) аутосомалық ДНК-сы поляктармен ең жақын генетикалық байланысты екені, одан кейін чехтер мен словактармен ұқсастық танылғаны хабарланды, бұл сорб тілінің басқа батыс славян тілдерімен тілдік жақындығына сәйкес келеді. Сол жылы жоғарғы сорбтарға қатысты (n=977) жүргізілген геномдық зерттеу олардың генетикалық оқшауланғанын көрсетті, бұл «туысқандардың көптеп үлгіге алынуымен түсіндірілмейді» және олардың поляктар мен чехтерге немістерге қарағанда жақын екенін көрсетті. Бірақ зерттеушілер бұл жақындыққа күмән келтірді, себебі неміс популяциясының үлкен бөлігі батыс немістерден құралған, ал поляк және чех популяциясында неміс азшылығы өкілдері болған. 2016 жылғы зерттеуде сорбтар Познаньден алынған поляктармен аутосомалық тұрғыдан жақын екені анықталды.

Тіл және мәдениет

Сорб әдебиетінің ең көне белгілі туындысы шамамен 1530 жылға жатады – Баутцен қала тұрғындарының ант беру рәсімі. 1548 жылы Төменгі Сорбтың Любанице ауылынан шыққан Миколай Якубица Төменгі Сорб тіліне Жаңа Ғимаратты алғаш рет аударды, бірақ ол басылмаған. 1574 жылы алғашқы сорб кітабы жарық көрді: Альбин Моллердің ән жинағы. 1688 жылы Юрий Хостин Светлик католик сорбтар үшін Киелі кітапты аударды. 1706 жылдан 1709 жылға дейін Жаңа Ғимарат Жоғарғы Сорб тілінде Михаль Френцель, ал Төменгі Сорб тілінде Ян Богомил Фабрициус (1681–1741) аудармасы бойынша басылды. Ян Бедрих Фрико (сонымен қатар Иоганн Фридрих Фриц) (1747–1819) 1790 жылы жарық көрген Ескі Ғимаратты алғаш рет Төменгі Сорб тіліне аударды. Басқа сорб Киелі кітап аудармашыларының қатарында Якуб Бук (1825–1895), Михаль Хорник (Майкл Хорниг) (1833–1894), Юрий Лушчанский (сонымен қатар Георг Вушанский) (1839–1905) бар. 1809 жылы қысқа мерзімге сорб тілінде алғашқы газет басылып шықты. 1767 жылы Юрий Мьен алғашқы діни емес сорб кітабын жариялады. 1841 және 1843 жылдар аралығында Ян Арношт Смолер мен Леопольд Хаупт (J. L. Haupt және J. E. Schmaler) Жоғарғы және Төменгі Лузациядағы венд халық әндерінің екі томдық жинағын шығарды. 1842 жылдан бастап алғашқы сорб баспалары пайда бола бастады: ақын Хандриж Зейлер бүгінгі «Сорб жаңалықтарының» алдағысы болған апталық журналды құрды. 1845 жылы Баутценде сорб әндерінің алғашқы фестивалі өтті. 1875 жылы Жоғарғы Сорб әдебиетінің классигі, ақын Якуб Барт Чишинский және Карол Арношт Мука келесі 50 жыл бойы Лузация өнеріне, ғылымына және әдебиетіне әсер еткен жас сорбтар қозғалысын құрды. Төменгі Лузацияда осындай қозғалысты ең белгілі төменгі Лузация ақындары Мато Косик және Богмиль Швела ұйымдастырды. 1904 жылы, негізінен сорбтардың еңбегі арқасында, Баутценде ең маңызды сорб мәдени орталығы (Сорб үйі) салынды. 1912 жылы Лузация сорбтарының әлеуметтік және мәдени ұйымы, сорб ұйымдарының одағы – Домовина институты құрылды. 1919 жылы оның 180 000 мүшесі болды. 1920 жылы Ян Скала сорб партиясын құрды, ал 1925 жылы Берлинде Скала Германиядағы ұлттық азшылықтарды қорғауға арналған «Kulturwille» газетін шығарды. 1920 жылы Сокол қозғалысы (жастар қозғалысы және гимнастика ұйымы) құрылды. 1933 жылдан бастап нацистік партия сорбтарды қысымға түсіре бастады. Сол кезде нацистер Сокол қозғалысын таратып, сорб мәдениетінің кез келген көрінісіне қарсы күресті. 1937 жылы Домовина институтының және басқа ұйымдардың қызметіне тыйым салынды. Сорб дін қызметкерлері мен мұғалімдері Лузациядан күштеп шығарылды; нацистік Германия билігі Сорб үйін, басқа ғимараттар мен егістік жерлерді тәркіледі. 1945 жылдың 10 мамырында Красная Армия Кроствицке басып кіргеннен кейін Домовина институты өз қызметін қайта бастады. 1948 жылы Саксония Ландтагы Сорб Лузациясын қорғауға кепілдік беретін заң қабылдады; 1949 жылы Бранденбургте ұқсас заң қабылданды. 1949 жылдың 7 қазанында қабылданған Германия Демократиялық Республикасының Конституциясының 40-бабында сорбтардың тілі мен мәдениетін қорғау туралы нақты айтылған. Германия Демократиялық Республикасы кезінде сорб ұйымдарына мемлекет қаржылай көмек көрсетті, бірақ сонымен бірге билік сорб жастарын «социализмді құру» жүйесіне енгізу құралы ретінде германизациялауға шақырды. Сорб тілі мен мәдениеті тек социалистік идеологияны насихаттаған жағдайда ғана көпшілікке таныстырылды. 1000 жылдан астам уақыт бойы сорбтар германизациялау мен поляктандырудың күшеюіне қарамастан, өздерінің ұлттық мәдениетін сақтап, тіпті дамыта алды, бұл негізінен діни салт-дәстүрдің жоғары деңгейіне, дәстүрлерін өсіруге және мықты отбасыларға байланысты (сорб отбасыларында әлі де бес бала болады). 20 ғасырдың ортасында Орталық Еуропа халықтарының қайта жандануына кейбір сорбтар да қатысты, олар екі рет тәуелсіздік алуға тырысқандай күшті болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Прагадағы Лузация Ұлттық комитеті өз-өзіне билік ету және Германиядан бөліну құқығын, Лузация еркін мемлекетін құруды немесе Чехословакияға қосылуды талап етті. Алайда, сорбтардың көпшілігі Домовинада біріккен және Германиядан бөлінуді қаламады. Лузация ұлттық қозғалысы Лузацияны Польшаға немесе Чехословакияға қосу туралы талаптарды алға тартты. 1945 және 1947 жылдар аралығында олар Біріккен Ұлттар Ұйымына, АҚШ-қа, Кеңес Одағына, Ұлыбританияға, Францияға, Польшаға және Чехословакияға онға жуық петиция жолдады, бірақ ол ешқандай нәтиже бермеді. 1946 жылдың 30 сәуірінде Лузация Ұлттық комитеті Польша үкіметіне, министр және Польшадағы ресми сорб өкілі Павол Чиж қол қойған петиция ұсынды. Лузация еркін мемлекетін құру жобасы да болды, оның премьер-министрі Лузация тегі бар польша археологі Wojciech Kóčka болуы керек еді. «Бостандық күтпейді, бостандықты алу керек!» деген ең радикалды ұстанымдарды Лузация жастар ұйымы Narodny Partyzan Łužica білдірді. Сонымен қатар, Чехословакияда, Потсдам конференциясы алдында Прагада 300 000 адам Лузацияның тәуелсіздігі үшін демонстрация өткізді. Лузацияны Германиядан бөлуге жасалған әрекеттер түрлі жеке және геосаяси мүдделерге байланысты сәтсіз аяқталды. Сорбтар арасындағы мәдени өзгерістердің дамуын көрсететін келесі статистика: 19 ғасырдың соңына қарай шамамен 150 000 адам сорб тілдерінде сөйледі. 1920 жылы дерлік барлық сорбтар сорб және неміс тілдерін бірдей меңгерді. Қазіргі уақытта сорб тілдерін қолданушылардың саны 40 000-нан аспайды деп есептеледі. Израильдік славист тіл білімі маманы Пол Векслер яссид тілінің құрылымы «9 ғасырдың басында неміс және богем жерлеріндегі славяндармен еврейлердің тығыз байланысы туралы нақты дәлелдерді» ұсынады және сорбтар Ашкеназ еврей халқының құрамына кірген болуы мүмкін деген теорияны ұсынады.

The oldest known relic of Sorbian literature originated in about 1530 – the Bautzen townsmen's oath. In 1548 Mikołaj Jakubica – Lower Sorbian vicar, from the village called Lubanice, wrote the first unprinted translation of the New Testament into Lower Sorbian. In 1574 the first Sorbian book was printed: Albin Mollers’ songbook. In 1688 Jurij Hawštyn Swětlik translated the Bible for Catholic Sorbs. From 1706 to 1709 the New Testament was printed in the Upper Sorbian translation was done by Michał Frencel and in Lower Sorbian by Jan Bogumił Fabricius (1681–1741). Jan Bjedrich Fryco (a. k. a. Johann Friedrich Fritze) (1747–1819), translated the Old Testament for the first time into Lower Sorbian, published in 1790. Other Sorbian Bible translators include Jakub Buk (1825–1895), Michał Hórnik (Michael Hornig) (1833–1894), Jurij Łušćanski (a. k. a. Georg Wuschanski) (1839–1905). In 1809 for the short period of time, there was the first printed Sorbian newspaper. In 1767 Jurij Mjeń publishes the first secular Sorbian book. Between 1841 and 1843, Jan Arnošt Smoler and Leopold Haupt (a. k. a. J. L. Haupt and J. E. Schmaler) published two volume collection of Wendish folk songs in Upper and Lower Lusatia. From 1842, the first Sorbian publishing companies started to appear: the poet Handrij Zejler set up a weekly magazine, the precursor of today’s Sorbian News. In 1845 in Bautzen the first festival of Sorbian songs took place. In 1875, Jakub Bart Ćišinski, the poet and classicist of Upper Sorbian literature, and Karol Arnošt Muka created a movement of young Sorbians influencing Lusatian art, science and literature for the following 50 years. A similar movement in Lower Lusatia was organized around the most prominent Lower Lusatian poets Mato Kósyk (Mato Kosyk) and Bogumił Šwjela. In 1904, mainly thanks to the Sorbs’ contribution, the most important Sorbian cultural centre (the Sorbian House) was built in Bautzen. In 1912, the social and cultural organization of Lusatian Sorbs was created, the Domowina Institution the union of Sorbian organizations. In 1919 it had 180,000 members. In 1920, Jan Skala set up a Sorbian party and in 1925 in Berlin, Skala started Kulturwille the newspaper for the protection of national minorities in Germany. In 1920, the Sokol Movement was founded (youth movement and gymnastic organization). From 1933 the Nazi party started to repress the Sorbs. At that time the Nazis also dissolved the Sokol Movement and began to combat every sign of Sorbian culture. In 1937, the activities of the Domowina Institution and other organizations were banned as anti national. Sorbian clergymen and teachers were forcedly deported from Lusatia; Nazi German authorities confiscated the Sorbian House, other buildings and crops. On May 10, 1945, in Crostwitz, after the Red Army's invasion, the Domowina Institution renewed its activity. In 1948, the Landtag of Saxony passed an Act guaranteeing protection to Sorbian Lusatians; in 1949, Brandenburg resolved a similar law. Article 40 of the constitution of German Democratic Republic adopted on 7 October 1949 expressly provided for the protection of the language and culture of the Sorbs. In the times of the German Democratic Republic, Sorbian organizations were financially supported by the country, but at the same time the authorities encouraged Germanization of Sorbian youth as a means of incorporating them into the system of "building Socialism". Sorbian language and culture could only be publicly presented as long as they promoted socialist ideology. For over 1000 years, the Sorbs were able to maintain and even develop their national culture, despite escalating Germanization and Polonization, mainly due to the high level of religious observance, cultivation of their tradition and strong families (Sorbian families still often have five children). In the middle of the 20th century, the revival of the Central European nations included some Sorbs, who became strong enough to attempt twice to regain their independence. After World War II, the Lusatian National Committee in Prague claimed the right to self government and separation from Germany and the creation of a Lusatian Free State or attachment to Czechoslovakia. The majority of the Sorbs were organized in the Domowina, though, and did not wish to split from Germany. Claims asserted by the Lusatian National movement were postulates of joining Lusatia to Poland or Czechoslovakia. Between 1945 and 1947 they postulated about ten petitions to the United Nations, the United States, Soviet Union, the United Kingdom, France, Poland and Czechoslovakia, however, it did not bring any results. On April 30, 1946, the Lusatian National Committee also postulated a petition to the Polish Government, signed by Pawoł Cyž – the minister and an official Sorbian delegate in Poland. There was also a project of proclaiming a Lusatian Free State, whose Prime Minister was supposed to be a Polish archaeologist of Lusatian origin Wojciech Kóčka. The most radical postulates in this area (" Na swobodu so ńečeka, swobodu so beŕe!") were expressed by the Lusatian youth organization Narodny Partyzan Łužica. Similarly, in Czechoslovakia, where before the Potsdam Conference in Prague, 300,000 people demonstrated for the independence of Lusatia. The endeavours to separate Lusatia from Germany did not succeed because of various individual and geopolitical interests. The following statistics indicate the progression of cultural change among Sorbs: by the end of the 19th century, about 150,000 people spoke Sorbian languages. By 1920, almost all Sorbs had mastered Sorbian and German to the same degree. Nowadays, the number of people using Sorbian languages has been estimated to be no more than 40,000. The Israeli Slavic linguist Paul Wexler has argued that the Yiddish language structure provides "compelling evidence of an intimate Jewish contact with the Slavs in the German and Bohemian lands as early as the 9th century", and has theorized that Sorbs may have been contributors to the Ashkenazic Jewish population in Europe from the same period.

Дәстүрлер

Шыршалы сейсенбіде тойланатын Zapust фестивалі – сорбтардың ең танымал дәстүрі, ол қауымның еңбек өмірімен тығыз байланысты. Дәстүр бойынша, мереке көктемгі егіс жұмыстарына дейін бір аптаға созылып, халықтық киімдер, шерулер мен билерді қамтиды. Жұмыртқаны әсемдеу (pisanici) – 17 ғасырдан бері сорбтар сақтап келе жатқан славян Пасхасының дәстүрі.

Дін

Қазіргі уақытта жоғарғы сорб тілінде сөйлейтіндердің көпшілігі католик дінінің жатқысы. Алғашқыда сорбтардың басым бөлігі лютерандық протестанттар болған, және 20-ғасырдың басына дейін де осылай болды (1900 жылы протестанттардың 86,9% құрағаны тіркелген). Тек Каменц аймағындағы сорбтар ғана – Паншвиц-Кучкаудағы v=sup бұрынғы кең алқабына негізінен қоныстанған – бұл үрдістен тысқары шығып, католиктердің саны 88,4% құрады. Ал қалған аймақтарда төменгі Лузацияда католиктердің үлесі 1% төмен болды. Протестант сорбтардың арасында тіл мен мәдени ерекшеліктерінің жылдам жоғалуына байланысты, әсіресе ГДР жылдарында, аймақтағы сорб тілді халықтың діни құрамы кері өзгерді.

Ұлттық рәміздер

Лужица сорбтарының туы көк, қызыл және ақ түсті көлденең жолақтардан тұрады. Алғаш рет 1842 жылы ұлттық символ ретінде қолданылған, ал 1848 жылы Прагадағы славян конгресінде жалпыславяндық түстер жарияланғаннан кейін сорбтар арасында толық мойындалды. Бранденбург конституциясының 25-бабында Лужица туы туралы ереже қарастырылған. Саксония конституциясының 2-тарауы Лужица сорбтарының елтаңбасы мен дәстүрлі ұлттық түстерін пайдалану туралы ережелерді қамтиды. Бранденбург және Саксонияның Лужица сорбтарының құқықтары туралы заңдарында Лужица ұлттық символдарының (елтаңба және ұлттық түстер) қолданылуына қатысты ережелер бар. Лужица сорбтарының ұлттық әнұраны 20-шы ғасырдан бері "Ряна Лужица" (Әдемі Лужица) әні болып табылады. Бұрын "Сорбтар әлі де жойылған жоқ" (1840 жылы Хандриж Зейлер жазған) және "Біздің сорбтар шаңнан қайта тірілді" (М. Домашка жазған, 1945 жылға дейін орындалған) әндері гимн қызметін атқарған.

Лузатия аймақтары

Лузатияның үш негізгі аймағы бар, олар тіл, дін және салты бойынша өзгеше.

Жоғарғы Лузатия облысы

Католиктік Лузатия Баутцен, Каменц және Хойерсверда аудандарындағы 85 қаланы қамтиды, онда жоғарғы сорб тілі, әдет-ғұрыптары мен дәстүрлері әлі де гүлденуде. Осы орындардың кейбіреулерінде (мысалы, сорб тілінде Радибор немесе Радвор, Кроствиц немесе Хросчичи, Розентал немесе Рожант) сорбтар халықтың көп бөлігін құрайды және балалар сорб тілінде өседі. Жексенбі күндері, мерекелерде және тойларда адамдар өте әсем, ою-өрнектелген, інжу-маржанмен безендірілген ұлттық киімдерін киеді. Салт-дәстүрлердің арасында Құс тойы (25 қаңтар), Пасха аттылар шеруі, сиқыршыларды өртеу (30 сәуір), Майк, Сент-Мартин күнінде (Николай) ән салу, сондай-ақ Сент-Барбара күні мен Сент-Николай күні тойланады.

Hoyerswerda (Wojerecy) және Schleife (Slepo) аймағы

Хойерсвердадан Шлейфке дейінгі аймақта жоғарғы және төменгі сорб тілдерінің ерекшеліктерін біріктіретін сорб тілінің диалектісі қолданылады. Аймақ көбінесе протестант дінін ұстанады, қоңыр көмір өндіру салдарынан ауыр зардап шекті, сирек қоныстанған және көптеп германдықтандырылған. Сорб тілінде сөйлейтін көптеген адамдар 60 жастан асқан. Аймақ славяндық ағаш сәулет ескерткіштерімен, оның ішінде шіркеулер мен тұрғын үйлермен, әртүрлі аймақтық киімдермен (көбінесе қарт әйелдер киетін), ақ тоқымада қара түсті крест тәрізді кестелермен және сыбызғы тарту дәстүрімен ерекшеленеді. Бірнеше ауылда тұрғындар қыс шығару, майк, Пасха, Ұлы жұма күнгі әндер және dźěćetko (әшекейленген бала немесе жас қыз, Рождество сыйлықтарын әкелетін) мерекелеуі сияқты дәстүрлі мерекелерді сақтап келеді.

Төменгі Лузатия облысы

Бұл аймаққа Котбұс ауданынан 60 қала қарасты, онда 60 жастан асқан адамдардың көпшілігі төменгі сорб тілінде сөйлей алады, бірақ жастар мен балалардың саны аз. Жергілікті диалектіде неміс тілінен алынған көптеген сөздер кездеседі, ал жас ұрпақпен сөйлескенде неміс тілі көбінесе басымдық танытады. Аймақтағы кейбір бастауыш мектептер екі тілде оқытады, ал Котбұста төменгі сорб тілінде оқытылатын маңызды гимназия бар. Аймақ көбінесе протестант дінін ұстанады және қоңыр көмір өндіру өнеркәсібінен қатты зардап шекті. Аймақтың және жалпы Лузатияның ең танымал туристік орындары – Spreewald/Błóta арналары мен Spree өзенінің әдемі кеңістіктері бар батпақтар. Аймақтық киімдер көбінесе егде жастағы әйелдер кисе де, мерекелерде жас қыздар да киеді. Олар түрлі-түсті болып, алтынмен кестеленген үлкен бас киім – "лападан" тұрады, ол әр ауылда әртүрлі болады. Кейбір ауылдарда Shrovetide, Maik, Пасха оттары, Әтеш аулау сияқты дәстүрлер сақталады. Jänschwalde (сорб. Janšojce) ауылында Janšojski bog (жасырынған қыз) Рождество сыйлықтарын таратады.

Чехиямен қарым-қатынасы

Каменцтегі (,) Қасиетті Мария шіркеуінің жоғарғы жағындағы алтын Чех арыстаны. Лаузатия 1075 және 1635 жылдар аралығында әртүрлі уақытта Чехия герцогтығының немесе Корольдігінің (батыста Богемия деп те аталады) ішінара немесе толықтай бөлігі болды, және аймақта чех үкімшілігінің бірнеше іздерін табуға болады. Лаузатия Германиядан Богемияға (Чехия) қайтып келгенде, сорбтарға қалаларға, кеңселерге және қолөнерге оралуға рұқсат берілді, сорб тілін қоғамдық орындарда қолдануға мүмкіндік туды. Осының нәтижесінде, сорб мәдениеті мен тілі чех үкімшілігі астындағы жерлерде сақталды, ал батыстағы түпкі сорб аймағы германизация саясатына ұшырады. Аймақтағы чех үкімшілігінің қалдықтарының бірі – Дребкау (Дрёвк), Гёрлиц (Жоржельц), Губен (Губин), Каменц (Камженц), Лёбау (Любиж) және Спремберг (Гродк) сияқты қалалардың гербтерінде бейнеленген Чех арыстаны. 1706 жылы Прагада католик-сорб семинариясы құрылды. 1846 жылы Прагада сорб студенттері v=sup ұйымын құрды, ол 1892 жылға дейін v=sup журналын шығарды. Германияның екі дүниежүзілік соғыста жеңіліске ұшырағаннан кейін Лаузатияны Чехословакияға қосу туралы ұсыныстар жасалды. 1945 жылы чехтар Ческа Липада сорбтар үшін гимназия ашты, кейін 1946 жылы Варнсдорфқа, ал 1949 жылы Либерекке көшірілді. Дегенмен, сорбтар Баутценде сорб орта мектебі ашылғаннан кейін орта мектеп дипломдарын алды.