Кіріспе

Шығыс Англиядағы өзен, Литлпорт, Кембриджшир маңындағы шағын елді мекен.

Кіші Оуз өзені, сондай-ақ Брэндон өзені деп те аталады, Англияның шығысындағы өзен, Ұлы Оуз өзенінің саласы. Оның көп бөлігінде Норфолк және Саффолк арасындағы шекараны анықтайды. Өзен Тельнетамның шығысында, Уэвени өзенінің бастауына жақын жерде басталады, ол шығысқа қарай ағады, ал Кіші Оуз батысқа қарай ағып жатыр. Бло' Нортон ауылы атын осы өзенге қарызды: бұрын ол осы "әдемі ағысқа" жақын орналасқандықтан Нортон Белл 'эу деп аталған. Осы аймақта Кіші Оуз өзені Blo' Norton және Thelnetham Fens сияқты маңызды сулы-батпақты жерлерді, сондай-ақ Little Ouse Headwaters жобасы басқаратын аймақтарды құрады. Өзен Рушфорд, Тетфорд, Брэндон және Хокволд қалалары арқылы ағып өтеді, содан кейін Кембриджширдегі Литлпорттың солтүстігінде Ұлы Оуз өзеніне қосылады. Оның жалпы ұзындығы шамамен 60 шақырымды құрайды. Өзенде Ұлы Оузден Брэндоннан 3 шақырым (2 миль) жоғары орналасқан нүктеге дейін жүзуге болады.

Шығу тегі

Кіші Оуз және Уэвни өзендерінің бастауының ерекшелігі – олар ағып жатқан аңғар; Кіші Оуз батысқа қарай, ал Уэвни шығысқа қарай ағады. Аңғар кең, солтүстік және оңтүстікке қарай тас балшықты кесіп өтеді, бірақ оны Оңтүстік Лофэм (Норфолк) және Редгрейв (Саффолк) арасындағы Лофэм Фордтағы жазық құмды төбе кесіп өтеді. Осы жерде екі өзен шамалы ғана қашықтықта, теңіз деңгейінен шамамен 26 метр биіктікте бастау алады. B1113 тас жолы құмды жағалаудағы аңғардан өтеді, ол Фрит деп аталады және Норфолк шекарасын құрғақ жер арқылы кесіп өтетін жалғыз орын болып табылады. Шығыс жағында Редгрейв және Лопхэм батқықтары, ал батысында Хиндеркли батқығы орналасқан. Бүкіл аймақ қалың бор тақтасымен жабылып жатыр. Үлкен аңғардың геологиялық ерекшеліктері, бірақ ірі өзеннің болмауы – ерекше жағдай, және оны алғаш рет 1868 жылы Rev. Осмонд Фишер жазған, ол бұл ерекшеліктердің мұз басумен байланысты деп ойлаған, бірақ 1870-ші жылдардағы геологтарды оған көндіре алмады. Соңғы кезде профессор Ричард Уэст 2002-2007 жылдар аралығында аймақтың егжей-тегжейлі зерттеуін жүргізді, ал оның жұмысы 2009 жылы Саффолк табиғаттанушылар қоғамынан жарияланды. Ол аңғардың пайда болуына үлкен мұздық көлдің суының ағуы себеп болғанын, ол ақырында балқып, аңғарды бүгінгі күйінде қалдырғанын, ал көл төбесіндегі құмдар Брекленд құмдарына айналғанын, бұл Норфолк және Саффолк шекарасын кесіп өтетін үлкен құмды дала екенін тұжырымдады. Кіші Оуз өзенінің төменгі ағысы ғасырлар бойы көп өзгерген. Фендер мен Норфолк батқықтарында өзеннің бағыты су тасқыны салдарынан өзгеруі мүмкін болғандықтан, Ұлы Оуздың бұрын Олд Крофт өзені, Уэллстрим және Уисбеч (Оуз жағасы) арқылы Уошқа құйғанын табу ешқандай таңқаларлық емес. Қазіргі төменгі Ұлы Оуз сол кезде Кіші Оуздың төменгі бөлігі болған. Бұл жолы бұл өзгеріске жасанды түрде қол жеткізілді. 17 ғасырдағы Корнелиус Вермуйден басқарған су бұрушылар Эриттегі Ұлы Оуз бен Денвердегі Кіші Оуз аралығында Ескі Бедфорд өзенін қазып шығарды. Ұлы Оуз үшін Литтлпорт пен Брэндон кректегі Кіші Оуз арасында байланыс жасалды, ал су бұру және кеме жүргізу Висбешке емес, Кингс-Линнге бағытталды.

Бағыт

B1113-тен Оңтүстік Лопхамнан Редгрейвке дейін көтеріліп, жас Кішкентай Оуз батысқа қарай ағады және Рикингхолл мен Ботесдейл ауылынан солтүстікке қарай ағатын ағынға қосылады, содан кейін Хиндеркли Фен арқылы өтеді. Бұл бір кездері гүлденген аңғарлы аймақ болған және Арнайы ғылыми маңызы бар табиғат ескерткіші (SSSI) мәртебесіне ие болған, бірақ өзендегі өзгерістердің нәтижесінде аймақ құрғап қалды. Бұл өзгерістер айналасындағы егіс жерлерінен суды жақсарту мақсатында жасалған. Сирек кездесетін түрлер жойылып, 1983 жылы мәртебесі алынып тасталды, бірақ Кішкентай Оуз бастауы жобасының соңғы шаралары ылғалды аймақтардың кеңейтілуіне және түрлердің қайта енгізілуіне әкелді. Бұл үшін оларға Еуропалық Одақ қаржылай көмек көрсетті. Өзен Тельнетэм жолынан, Бло' Нортоннан өтіп жатыр, оның жанында Тельнетэм жел диірмені орналасқан. Бағыты қысқаша солтүстік-батысқа бұрылады және оны Гарболдшамның оңтүстігіне қарай B1111 жолы кесіп өтеді. Көпірдің солтүстігінде 1780 жылы салынған Гарболдшам жел диірмені орналасқан. Бұл да II* санаттағы ғимарат, бірақ оның желкендері мен рульдік арқауы жоқ. Батысқа қарай жалғасып, өзен Гасторптың оңтүстігінен өтеді, одан оңтүстікке қарай Барлық Әулиелер шіркеуінің қираған қалдықтары бар. Ол 1900 жылға дейін тасталып кеткен, енді шатыры жоқ. Кнеттишалл Хит ауылдық саябағының солтүстік жиегімен өтіп бара жатқанда екі бөгет кездеседі, содан кейін Педдарс жолы мен Норфолк жағалау жолы жаяу жүргіншілер көпірінен өтеді. Рашфордтағы шағын жол өзенді кесіп өтеді, ондағы көпір ежелгі ескерткіш ретінде тіркелген, ал тағы бір көпір A1088 арқылы Тетфордқа барады, одан әрі бөгет орналасқан. Қара Борн өзені оңтүстіктен қосылады, ал біріктірілген ағысы Тетфордқа жеткенше солтүстікке бұрылады. Норфолк пен Саффолк арасындағы шекара өзеннің басым бөлігі бойымен өтеді, бірақ Тетфордтың батысынан айналып өтеді. Nuns Bridge Road-ке жақын жерде үш тізімделген көпір орналасқан, олар Icknield Way бойында салынған, бұл б.з.д. 3000 жылға дейін пайдаланылған ежелгі жол саналады. Оңтүстіктегі Кішкентай Оуз өзенін кесіп өтетін көпір 18 ғасырдың соңында салынған, оның ортасында суды бұратын бөлігі бар екі эллипстік аркасы бар. Ортаңғы көпірде жартылай дөңгелек аркасы бар және 19 ғасырдың басында кірпіштен салынған. Солтүстіктегі көпір Тет өзенін кесіп өтеді, 18 ғасырдың соңында салынған, екі эллипстік аркасы, кеңейтілген перилалары және тас қаптамасы бар. Көптеген жылдар бойы Nuns Bridges-тен жоғары орналасқан ашық ауада жүзу бассейні болды, бірақ ол 1950 жылдардың соңында ластануға байланысты алаңдаушылықтар туындағаннан кейін жабылды, және оны ауыстыру үшін жабық бассейн салынды.

Тетфордтың астында

Бассейннің астында өзенге Тет өзені қосылады, онда 19 ғасырдың басына жататын су диірменінің қалдықтарымен бірге арналар, шлюздер мен бөгеттер желісі бар. Ғимарат қазір масондық ложа ретінде пайдаланылады. Қала арқылы өзенді Town Bridge, 1829 жылдан бастап, эллипстік құйма темірден жасалған бір эллипстік аралық арқылы кесіп өтеді, ал A11 Тетфорд айналма жолынан өткеннен кейін, ол Тетфорд Орманымен шектеседі. Бұл Ұлыбританиядағы ең үлкен адам жасаған жазық орман, оның ауданы 72,3 шаршы миль (187 км2). Көпірден кейін бөгет орналасқан, ал округтің шекарасы өзенге батысқа қарай бұрылатын кезде қайта қосылады. Бұл бөлігін бақылау оңай, себебі Сент-Эдмунд жолының жаяу жүргінші жолы Тетфордтың орталығынан солтүстік жағалау бойымен өтеді, бірақ округ шекарасы қосылған жерде өзеннен алшақтайды. Сент-Эдмунд жолы өзеннің солтүстігіне қарай жалғасады, ал Кішкентай Оуз жолы оңтүстікке қарай созылады. Сантон Даунхэмде Кішкентай Оуз жолы өзеннің солтүстік жағалауымен, бастапқы трассасы бойынша жалғасады. Фендердің батыс шетінде Ботани шығанағы орналасқан, онда Лейкенхит Ескі Лоды және Он Екі Футтан су ағызылып өзенге құйылады. Біршама әріде Лейкенхит Жаңа Лоды деп аталатын тағы бір су ағыны бар. Өзен арнасында солтүстік жағалауда сорғы станциясы орналасқан, ал ағысы солтүстік жағалаудағы Брэндон Банкі және оңтүстіктегі Литтл Оуз ауылдары арасында өтеді. Жақын маңда Ұлыбританиядағы ең төменгі тригонометриялық нүкте орналасқан, ол теңіз деңгейінен 3 фут (1 метр) төменде жатыр. Оның Ұлы Оузбен қосылатын жері A10 тас жолының астынан өтетін жерге орналасқан. Өзеннің төменгі бөлігі бетондық су құбыры арқылы Cut-off Channel арқылы өтеді. Канал – Бартон Миллзден Денверге дейін Фендердің оңтүстік-шығыс жиегімен созылатын 28 миль (45 км) ағызу каналы. Ол 1950 және 1960 жылдары салынған. Су тасқыны кезінде ол Ларк, Висси және Кішкентай Оуз өзендерінің бастау суларын Денвер шлюзіне жеткізеді. Оның шығыс жағында екі шлюз орналасқан, сондықтан жоғарғы өзеннен ағып жатқан суды Cut-off Channel-ге бұрып, содан кейін Ұлы Оуз аралығындағы бөлігін оқшаулауға болады. Бұл төменгі бөліктегі су тасқынының жиектері 0,8 км-ге дейін ажыратылған, сондықтан өзеннің иректелген ағысы үлкен көлге айналуы мүмкін. Өзен сағасына жақын жерде Брэндон машинасы 1830 жылдан 1958 жылға дейін Бернт-Феннің солтүстік жартысын кептірудің негізгі құралы болды. 1892 жылы бастапқы бу машинасы минутына 75 тонна су шығаратын жаңа машинамен ауыстырылды. Бұл машина 1925 жылдың соңында 250 ат күші бар мұнай машинасымен ауыстырылды, оны Blackstone and Company ұсынды, ол Gwynne айналма сорғысын қозғалтты. Сорғы 5 метрлік қысымда минутына 150 тонна суды шығара алатын және 30 жыл бойы жұмыс істеді. 1950 жылдары жаңасын іздегенде, Бернт-Фен комиссарлары оны қамтамасыз еткен "Ақ үй" дренажының жер бетінің қысқаруына байланысты үлкен және тұрақсыз болғанын анықтады, ал машина солтүстік Феннің ең төменгі нүктесінде емес, төбеде орналасқан. Осының салдарынан Уайтхоллде Ұлы Оуз өзенінде жаңа электрлік сорғы станциясы салынды, дренаждың ағыны кері қайтарылды және сорғы станциясы тоқтатылды.

Навигация

Өзен қазіргі уақытта Ұлы Оуз өзенімен Сантон Даунхэм көпіріне дейінгі 27 км (16.6 миль) аралықта жүзуге қолайлы. Оның 13 ғасырда Брэндонға жүк тасымалдайтын қайықтармен пайдаланылғаны туралы мәліметтер бар, сондай-ақ баржалар өзеннің сулы кезеңінде Сантон Даунхэмнен 6 миль (10 км) артық қашықтықтағы Тетфордқа жеткені белгілі. 12 ғасырда Тетфорд монастырының құрылысында қолданылған Барнактан алынған тас, өзен арқылы тасымалданған болуы мүмкін, ал 1575 жылы канал комиссарлары каналды жақсартуға рұқсат берген. 1664 жылы Тетфордқа дейін кеме жүзіп өткеніне қосымша құжаттамалық дәлелдер бар. Дегенмен, Денвер шлюзі Ұлы Оуз өзенінде салынғаннан кейін су деңгейі төмендеді. 1670 жылы Парламент актісі Тетфорд корпорациясына өзенді жақсартуға рұқсат берді, бірақ олар жұмысты орындай алмады, сондықтан Арлингтон графы Генри жақсартуларды жасады және оның нәтижесінде жол ақысын алды. Суды ұстап тұру және деңгейін көтеру үшін бірнеше тұйықтар салынды, бірақ олар тиімді болу үшін тым алыс болды. 1696 жылы Генридің қызы Изабелла кеме қатынасы құқығын Тетфорд корпорациясына берді, ал корпорация 1742 жылы қаладағы су деңгейін сақтау үшін Тетфордқа жақын жерде жаңа тұйық салуға мәжбүр болды. 1750 жылы даулар туды, өйткені барлық бастапқы комиссарлар қайтыс болды және олар алмастырушыларды тағайындамады. 1751 жылы жаңа комиссарларды тағайындаған жаңа Парламент актісі қабылданды. Тетфорд корпорациясы дереу өзенді жақсартты, Тетфорд, Тетфорд Орта, Турфпул, Крокстон, Сантон, Брэндон және Шипвош тұйықтарын салды. Сегізінші тұйық кейіннен Кросвотерде, Лейкенхит Лод өзенге қосылған жерде салынды. Тұйықтар өзен арқылы қақпадан немесе қақпалардан тұрады, олар жоғарыдағы суды ұстап тұрып, қайықтардың жағалаудағы терең емес бөліктерден өтуіне мүмкіндік берді. Олардың кемшілігі - қақпаны ашу үшін өзен деңгейін шлюз арқылы төмендету қажеттігі болды. Олардың барлығы 1905 жылғы Ordnance Survey картасында "Тұйық" деп белгіленген. 1789 жылы тағы бір акт қабылданды, ол Тетфорд корпорациясының өзен бойындағы жол ақысын жинауын реттеді. Олар 1827 және 1835 жылдар аралығында жеті тұйықты қайта салды, ал 1833 жылы кеме қатынасынан алынған 955 фунт стерлинг корпорацияның жалпы табысының 90 пайыздан астамын құрады. 1770 жылдары Тетфордтағы Кішкентай Оуз өзенінен Бишопс-Сторттегі Сторт өзеніне арна салудың үлкен жоспары жасалды. Кембриджге бағытталған бұл жоба Шығыс Англияның көп бөлігінен Лондонға арна арқылы тауар жеткізуге мүмкіндік берген еді. Капиталдық шығынды ақтау мүмкін болмаса да, бұл жоба 1850 жылдардағы теміржолдың пайда болуымен ғана тоқтатылды. 1845 жылы 15 000 тонна көмір тасымалданған кезде жол ақысы рекордтық 1728 фунтқа жетті, бірақ сол күні ашылған Норвичтен Брэндонға дейінгі теміржол желісі және Ньюпорттан Брэндонға дейінгі Шығыс округтері теміржолының кеңейтілуі кеме қатынасының тез төмендеуіне әкелді. 1849 жылы жол ақысы 439 фунтқа дейін төмендеді. 1850 жылдан бастап жол ақысы жеке тұлғаларға жалға берілді, бірақ 1859 жылы навигациядан Кеңестің қаржы комитетіне 320 фунт стерлинг аудару әрекеті бір жылға жуық заңдық дау-дамайға әкелді және ақыр соңында ақша 1860 жылы қайтарылды. Кеме қатынасының жағдайы тұрақты түрде нашарлады, бірақ әлі де коммерциялық көліктер болды, ал 1880 жылдары 25 фут (8 м) қайықты бумен жүретін кеме Кембриджге және жергілікті су жолдары бойынша сапарлар жасады. 1890 жылдары жөндеу жұмыстары қайтадан қажет болды, бірақ қаражат болмағандықтан, навигациялық комитет Фисоннан, 50 фут (15 м) спиральді сүйрегішпен жүретін Спидуэллден, от жағушыларды Кингс-Линне сүйреуге, жұмысты қаржыландыру үшін өздерінің жол ақыларына аванс беруді сұрады. Бұл шара жалғасып, бірнеше жыл бойы кеме қатынасы ашық болды. Генри де Салис 1904 жылы оған барғанда, көптеген тұйықтар істен шығып, жағдайы нашар екенін хабарлады. Бедфорд деңгейіндегі комиссарлар арамшөпті төменгі бөлімнен алып тастады, ал Оңтүстік деңгейіндегі комиссарлар Кросвотер тұйығын сақтады, бірақ Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін коммерциялық көлік тоқтатылды. 1930 жылғы Жерді дренаждау туралы заңның қабылдануымен өзенге жауапкершілік Ұлы Оуз су жинауы кеңесіне берілді, олар Тетфордтағы және Брэндондағы тұйықтарды шлюздермен алмастырып, тұйықтарды алып тастады. 1995 жылы Қоршаған орта агенттігі құрылғаннан кейін жауапкершілік қайтадан өзгерді. Кеме қатынасы өзені негізінен бір деңгейде, Брэндон көпірінен аз қашықтықта 1995 жылы ашылған бір ғана шлюз бар. Шлюз 13 фут (4 м) енді, бірақ тек 39 фут (12 м) ұзындығы бар, сондықтан көптеген тар кемелерге қолайлы емес, бірақ 79 фут (24 м) дейін ұзын кемелер шлюзден аз қашықтықтағы Брэндон ауылынан төмен айнала алады. Тетфордқа дейін өзенді қайта ашу мақсатындағы науқан бар, және Қоршаған орта агенттігі 2003 жылы мұндай жобаның мүмкіндігін зерттеу үшін кеңесшілерді шақырды. Есепте бұл бөлімде төрт шлюз қажет екені көрсетілген. 2008 жылы Брэндон көпірінен Сантон Даунхэмге дейінгі бөлікке кеме жүзуге қолайлы жағдай жасалғандықтан, навигация шегі іс жүзінде ұзартылды, Сантон Даунхэм көпірінің астындағы жерге тікелей тоқтау орындары салынды, олар қазір Ұлы Оуз қайықтар қауымы басқарады. Көпірден тыс өзенге тастың болуына байланысты тек каноэлер мен қайықтар ғана қол жеткізе алады. 2019 жылы Кішкентай Оуз өзені жүйесінің су сапасы төмендегідей болды. Бөлім Экологиялық жағдай Химиялық жағдай Ұзындығы Су алабы Арнасы 5.4 миль (9 км) 15.27 шаршы миль (40 км2) ауыр өзгертілген 3.0 миль (5 км) 2.46 шаршы миль (6 км2) ауыр өзгертілген 7.8 миль (13 км) 20.70 шаршы миль (54 км2) ауыр өзгертілген 4.3 миль (7 км) 19.00 шаршы миль (49 км2) ауыр өзгертілген 12.2 миль (20 км) 43.53 шаршы миль (113 км2) ауыр өзгертілген

Қоршаған орта агенттігінің жоғарғы өзенге қатысты деректері Кішкентай Оуз өзенінің қысқа бөлігін және Рикингхолл мен Ботесдейлден солтүстікке ағатын ағынның ұзын бөлігін қамтиды. Олар 2021 жылға дейін бұл бөлімдегі су сапасын жақсарту мақсатын қойды. Ұлыбританиядағы көптеген өзендер сияқты, химиялық жағдай 2019 жылы полибромирленген дифенил эфирлері (PBDE) және перфтороктан сульфонаты (PFOS) болуына байланысты жақсыдан сәтсіз деп өзгерді, бұлардың екеуі де бұрын бағалауға қосылмаған.