Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тарым алабының түркі тілдес мұсылмандық тұрақтанған халқы Таранчи - қазіргі Қытайдың Синьцзян аймағындағы Тарым алабының айналасындағы оазистерде тұратын түркі тілдес мұсылмандық тұрақтанған халықты білдіретін термин. Олардың ана тілі түркі қарлуқы және олардың ата-бабалары мұрасына тохарилар, сақалар мен согдиандар сияқты ирандық халықтар, сондай-ақ ұйғырлар, карлуқтар, ягмалар, чигильдер, басмылдар, тухсилер және ақырында, шағатай хандығының монғол тайпалары кіреді.
Turkic speaking Muslim sedentary population of the Tarim Basin
Taranchi is a term denoting the Turkic speaking Muslim sedentary population living in oases around the Tarim Basin in today's Xinjiang, China, whose native language is Turkic Karluk and whose ancestral heritages include Tocharians, Iranic peoples such as Sakas and Sogdians, and the later Turkic peoples such as the Uyghurs, Karluks, Yaghmas, Chigils, Basmyls, Tuhsis and lastly, the Mongolic tribes of the Chagatai Khanate.
Атауы
Шағатай тілінде "фермер" дегенді білдіретін деген атау Фергана аңғарының аграрлық тұрғындарына және бүкіл Орталық Азия Түркістан оазистеріне де қолданылуы мүмкін. Тарим алабы (Қашғар, Кумул, Хотан және Турпан сияқты оазистермен) аграрлық тараншылар дәстүрлі отаны болса да, олар Цин дәуірі кезінде Қытайға көшіп, қазіргі Үрімші мен Или аймақтарына көшіп барды. Көптеген тараншыларды қытайлықтардың джунгарларды жаулап алғаннан кейін Цин әскери губернаторлары тұрақсыз шибе гарнизондары мен көшпелі қырғыздармен бірге Или аңғарында қоныстануға шақырды. Синьцзянның көп ұлтты мұсылман мәдениеті бойынша "Таранчи" термині саудагерлер мен қолөнершілер тұратын қалаларды білдіретін "Сарт" терминімен қарама-қайшы болып саналады. Әрине, мұсылман мемлекеттерінің билеуші кластарын, көбінесе Чагатай Тимуридтер әулеттері немесе Доглаттар дворяндарынан болғандықтан Моғол / Моғол деп аталатын. Алайда, қазіргі заманғы көзқараспен қарасақ, Таранчи, Сарт және Моғол доландарын үш ерекше этникалық топ деп қарастыруға болмайды, керісінше, Шағатай Тимуридтің мәдени-тілдік аймағындағы үш түрлі сынып немесе таптар. XX ғасырдың басында Ресей мен Ұлыбритания арасындағы геосаяси Ұлы ойын Орталық Азияны қазіргі ұлттық мемлекеттерге бөлуге әкелді. 1934 жылы Синьцзянның барлық оазис шаруалары ұйғыр ұлтына қосылды. Оазистердің немесе Или аңғарының қалаларының көпшілігі ұйғыр ұлтының бір бөлігіне айналған болса, Шыңжаңның батысындағы аймақтармен айрықша тығыз байланысы барлар өзбек болды. Кейде мұндай бөліністер өте ерікті болып табылады, өйткені кашгарилер Андижанликтерден айырмашылығы бардай Турпанликтерден ерекшеленуі мүмкін.
The same name – which simply means 'a farmer' in Chagatai – can be extended to agrarian populations of the Ferghana Valley and oases of the entire Central Asian Turkestan. Although the Tarim Basin (with such oases as Kashgar, Kumul, Khotan and Turpan) is the agrarian Taranchis' traditional homeland, they have during the Qing period on China, migrated to regions that are now Urumqi and Ili. Many Taranchis were encouraged to settle in the Ili valley alongside sedentary Xibe garrisons and the nomadic Kyrgyz by the Qing military governors after the conquest of the Dzungars by the Chinese. In the multiethnic Muslim culture of Xinjiang, the term Taranchi is considered contradistinctive to Sart, which denotes towns dwelling traders and craftsmen. It of course excluded the ruling classes of the oases Muslim states, often called Moghol/Mughal because of the Chagatay Timurid dynasties or Dolan because of the Doglat nobility. However, from a modern perspective, Taranchi, Sart and Moghol Dolans cannot be considered three distinctive ethnic groups, but rather three different classes or castes in the same cultural linguistic zone that was Chagatay Timurid. In the early 20th century, the geopolitical Great Game between Russia and Great Britain resulted in the division of Central Asia among modern nation states. All oases farmers native to Xinjiang became part of Uyghur nationality by 1934. While most Sarts of oases or Ili Valley towns became part of the Uyghur nationality, those with particularly strong ties to regions west of Xinjiang became Uzbeks. Sometimes such divisions are very arbitrary, because Kashgaris can be as distinctive from Turpanliks as they are from Andijanliks.
Тарих
Тарим алабындағы тұрақтанған түркі мұсылман халқына бастапқыда Шағатай хандығы билік құрған, ал Жунгариядағы көшпелі буддалық Оират монғолдар Жунгар хандығына билік жүргізді. Нақшбанди суфи Хожалары, Мұхаммед пайғамбардың ұрпақтары, 17 ғасырдың басында Тарим алабының билеуші өкіметі ретінде Чагатаид хандарының орнын ауыстырды. Қожалардың екі тобы - Афаки (Ақ тау) тобы мен Ишаки (Қара тау) тобы арасында күрес болды. Исхакилер Афакилерді жеңді, нәтижесінде Афак Ходжа 1677 жылы өзінің атынан араласуға Тибет буддистерінің басшысы 5-ші Далай-ламаны шақырды. Осыдан кейін 5-ші Далай-лама Жунгар хандығындағы джунгар буддасы ізбасарларын осы шақыруды орындауға шақырды. 1680 жылы Жунгар хандығы Тарим алабын жаулап алып, Афаки Ходжаны олардың қуыршақ билеушісі етіп қойды. Қожа Афақ 5-ші Далай-ламадан Лхасаға қашқан кезде Тарим алабының (Кашгария) бақылауын алуға көмектесуін сұрады. Дзюнар көшбасшысы Галданнан Далай-лама Ходжа Афакты Қашғарияның билеушісі етіп қайтаруды сұрады. Қожа Афақ 1678 - 1680 жылдары Тарим алабын жаулап алған кезде Галданның джунгарларымен ынтымақтасып, Афақ қожаларын қуыршақ клиент билеушілер ретінде орнатқан. Далай-лама Галданның Тарим және Турфан алаптарын жаулап алуына батасын берді. Қашғардан жунгарларға жыл сайын 67000 патман астық (әр патман 4 пикуль мен 5 пек, немесе шамамен 4800 кг + 44 литр құрғақ күріш) және 48000 күміс унция төлеу талап етілді, ал қалған қалаларға да салық салынады. Сонымен қатар, сауда, дистилляция, жүкті жұмыс, шафран, мақта және джунгарлар Тарим алабынан астық өндірді. Жүгін жинау кезінде джунгарлар салық алу үшін келген кезде оларға әйелдер мен азық-түлік берілуі керек еді. Жунгарлар Алтишахр мұсылмандарына көшпелі албандардың дәстүрлі салықын төлегенде, мұсылмандар оны джизья (мусульман жаулап алушылары мұсылман еместерден дәстүрлі түрде алатын салық) ретінде қарады.
The Turkic Muslim sedentary people of the Tarim Basin were originally ruled by the Chagatai Khanate while the nomadic Buddhist Oirat Mongol in Dzungaria ruled over the Dzungar Khanate. The Naqshbandi Sufi Khojas, descendants of the Prophet Muhammad, had replaced the Chagatayid Khans as the ruling authority of the Tarim Basin in the early 17th century. There was a struggle between two factions of Khojas, the Afaqi (White Mountain) faction and the Ishaqi (Black Mountain) faction. The Ishaqi defeated the Afaqi, which resulted in the Afaq Khoja inviting the 5th Dalai Lama, the leader of the Tibetan Buddhists, to intervene on his behalf in 1677. The 5th Dalai Lama then called upon his Dzungar Buddhist followers in the Zunghar Khanate to act on this invitation. The Dzungar Khanate then conquered the Tarim Basin in 1680, setting up the Afaqi Khoja as their puppet ruler. Khoja Afaq asked the 5th Dalai Lama when he fled to Lhasa to help his Afaqi faction take control of the Tarim Basin (Kashgaria). The Dzungar leader Galdan was then asked by the Dalai Lama to restore Khoja Afaq as ruler of Kashgararia. Khoja Afaq collaborated with Galdan's Dzungars when the Dzungars conquered the Tarim Basin from 1678 1680 and set up the Afaqi Khojas as puppet client rulers. The Dalai Lama blessed Galdan's conquest of the Tarim Basin and Turfan Basin. 67,000 patman of grain (each patman is 4 piculs and 5 pecks, or roughly 4,800 kg + 44 litres of dry rice) and 48,000 silver ounces were required to be paid yearly by Kashgar to the Dzungars, and the rest of the cities were also taxed. Trade, milling, and distilling taxes, corvée labor, saffron, cotton, and grain were also extracted by the Dzungars from the Tarim Basin. Every harvest season, women and food had to be provided to Dzungars when they came to extract the taxes from them. When the Dzungars levied the traditional nomadic Alban poll tax upon the Muslims of Altishahr, the Muslims viewed it as the payment of jizyah (a tax traditionally taken from non Muslims by Muslim conquerors).
Қытайдағы Цин әулетінің қатысуы
Түрфан мен Кумул оазистерінің түркі мұсылмандары Қытайдың Цин әулетіне мойынсұнып, Қытайдан оларды джунгарлардан босатуды өтінді. Цин Түрфан мен Кумул билеушілерін Цинның вассалдары ретінде қабылдады. Цин әулеті онжылдықтар бойы джунгарларға қарсы соғыс жүргізді, ақыры оларды жеңіп, содан кейін Цин Маньчжу байрақтары джунгарлар геноцидін жүзеге асырды, оларды тіршіліктен құрып, Джунгарияны халықсыз етті. Содан кейін Цин Афаки Ходжа көшбасшысы Бурхануддин мен оның інісі Ходжа Джиханды джунгарлар тұтқындағаннан босатты және оларды Циннің Тарим алабындағы вассалдары ретінде тағайындады. Қожа ағайындылары бұл келісімнен бас тартып, өздерін Тарим алабының тәуелсіз басшылары деп жариялады. Цин және Турфан көшбасшысы Эмин Ходжа олардың көтерілісін басып, Қытай 1759 жылға қарай Джунгария мен Тарим алабының толық бақылауын алды. Кейбір таранчилер Джунгарияға қоныс аударды. Таранчи - Цинь әулетімен бірге маньчжурлар, шиболар (шибе), солондықтар, хандар және басқа этностармен бірге Тарим алабындағы оазистерден ("Шығыс Түркістан қалалары") Жунгарияға қоныс аударған түркі ауылшаруашылығының атауы. Маньчжу Цинінің бұрынғы Джунгар жеріне Тарим алабындағы қытай отаршылдар мен тарнчилерді қоныстандыру саясаты жерді отаршылармен "толып" кеткен деп сипатталды. Циннің Алтын шаһардан (Тарим алабы) Ілідегі Зунгар жеріне көшірген ұйғырлардың саны шамамен 10 000 отбасыны құрады. Бұл кезде Циньдің Жунгарияға (Джунгария) көшірген ұйғырлардың саны "үлкен" деп сипатталған. Цинь 1820 жылдары Жахангир Ходжаның басып кіруінен кейін Қашғардан шыққан 12000 отбасыны құрайтын Түркі Таранчи (Уйғыр) түркілерін қоныстандырды. Стандартты ұйғыр тілі Қытай үкіметі осы рөлге таңдаған Таранчи диалектісіне негізделген. Амдодан (Кинхай) келген саларлар аймаққа діни қуғын-сүргіншілер, көшіп келушілер ретінде және қытай армиясына әскери қызметте Іліде соғысу үшін, көбінесе хуйларды ұстанған. Тарранчилер Дунган көтерілісі кезінде Цин әулетіне қарсы көтерілді. Бастапқыда олар дунгандықтармен ынтымақтасып, бірақ оларға қарсы шығып, дунгандықтарды Кулджада қырып-жойып, қалғандарын Талк асуы арқылы Или аңғарына айдап әкетті.
The Turkic Muslims of the Turfan and Kumul Oases then submitted to the Qing dynasty of China, and asked China to free them from the Dzungars. The Qing accepted the rulers of Turfan and Kumul as Qing vassals. The Qing dynasty waged war against the Dzungars for decades until finally defeating them and then Qing Manchu Bannermen carried out the Zunghar genocide, nearly wiping them from existence and depopulating Dzungaria. The Qing then freed the Afaqi Khoja leader Burhan ud din and his brother Khoja Jihan from their imprisonment by the Dzungars, and appointed them to rule as Qing vassals over the Tarim Basin. The Khoja brothers decided to renege on this deal and declare themselves as independent leaders of the Tarim Basin. The Qing and the Turfan leader Emin Khoja crushed their revolt and China then took full control of both Dzungaria and the Tarim Basin by 1759. Some Taranchis resettled to Dzungaria. Taranchi was the name for Turki agriculturalists who were resettled in Dzungaria from the Tarim Basin oases ("East Turkestani cities") by the Qing dynasty, along with Manchus, Xibo (Xibe), Solons, Han and other ethnic groups. The Manchu Qing policy of settling Chinese colonists and Taranchis from the Tarim Basin on the former Dzungar land was described as having the land "swarmed" with the settlers. The amount of Uyghurs moved by the Qing from Altä shähär (Tarim Basin) to depopulated Zunghar land in Ili numbered around 10,000 families. The amount of Uyghurs moved by the Qing into Jungharia (Dzungaria) at this time has been described as "large". The Qing settled in Dzungaria even more Turki Taranchi (Uyghurs) numbering around 12,000 families originating from Kashgar in the aftermath of the Jahangir Khoja invasion in the 1820s. Standard Uyghur is based on the Taranchi dialect, which was chosen by the Chinese government for this role. Salar migrants from Amdo (Qinghai) came to settle the region as religious exiles, migrants, and as soldiers enlisted in the Chinese army to fight in Ili, often following the Hui. The Taranchi revolted against the Qing dynasty during the Dungan revolt. At first, they cooperated with the Dungans, but turned on them, massacring the Dungans at Kuldja and driving the rest through Talk pass to the Ili valley.