Кіріспе

Тарым алабының түркі тілдес мұсылмандық тұрақтанған халқы Таранчи - қазіргі Қытайдың Синьцзян аймағындағы Тарым алабының айналасындағы оазистерде тұратын түркі тілдес мұсылмандық тұрақтанған халықты білдіретін термин. Олардың ана тілі түркі қарлуқы және олардың ата-бабалары мұрасына тохарилар, сақалар мен согдиандар сияқты ирандық халықтар, сондай-ақ ұйғырлар, карлуқтар, ягмалар, чигильдер, басмылдар, тухсилер және ақырында, шағатай хандығының монғол тайпалары кіреді.

Атауы

Шағатай тілінде "фермер" дегенді білдіретін деген атау Фергана аңғарының аграрлық тұрғындарына және бүкіл Орталық Азия Түркістан оазистеріне де қолданылуы мүмкін. Тарим алабы (Қашғар, Кумул, Хотан және Турпан сияқты оазистермен) аграрлық тараншылар дәстүрлі отаны болса да, олар Цин дәуірі кезінде Қытайға көшіп, қазіргі Үрімші мен Или аймақтарына көшіп барды. Көптеген тараншыларды қытайлықтардың джунгарларды жаулап алғаннан кейін Цин әскери губернаторлары тұрақсыз шибе гарнизондары мен көшпелі қырғыздармен бірге Или аңғарында қоныстануға шақырды. Синьцзянның көп ұлтты мұсылман мәдениеті бойынша "Таранчи" термині саудагерлер мен қолөнершілер тұратын қалаларды білдіретін "Сарт" терминімен қарама-қайшы болып саналады. Әрине, мұсылман мемлекеттерінің билеуші кластарын, көбінесе Чагатай Тимуридтер әулеттері немесе Доглаттар дворяндарынан болғандықтан Моғол / Моғол деп аталатын. Алайда, қазіргі заманғы көзқараспен қарасақ, Таранчи, Сарт және Моғол доландарын үш ерекше этникалық топ деп қарастыруға болмайды, керісінше, Шағатай Тимуридтің мәдени-тілдік аймағындағы үш түрлі сынып немесе таптар. XX ғасырдың басында Ресей мен Ұлыбритания арасындағы геосаяси Ұлы ойын Орталық Азияны қазіргі ұлттық мемлекеттерге бөлуге әкелді. 1934 жылы Синьцзянның барлық оазис шаруалары ұйғыр ұлтына қосылды. Оазистердің немесе Или аңғарының қалаларының көпшілігі ұйғыр ұлтының бір бөлігіне айналған болса, Шыңжаңның батысындағы аймақтармен айрықша тығыз байланысы барлар өзбек болды. Кейде мұндай бөліністер өте ерікті болып табылады, өйткені кашгарилер Андижанликтерден айырмашылығы бардай Турпанликтерден ерекшеленуі мүмкін.

Тарих

Тарим алабындағы тұрақтанған түркі мұсылман халқына бастапқыда Шағатай хандығы билік құрған, ал Жунгариядағы көшпелі буддалық Оират монғолдар Жунгар хандығына билік жүргізді. Нақшбанди суфи Хожалары, Мұхаммед пайғамбардың ұрпақтары, 17 ғасырдың басында Тарим алабының билеуші өкіметі ретінде Чагатаид хандарының орнын ауыстырды. Қожалардың екі тобы - Афаки (Ақ тау) тобы мен Ишаки (Қара тау) тобы арасында күрес болды. Исхакилер Афакилерді жеңді, нәтижесінде Афак Ходжа 1677 жылы өзінің атынан араласуға Тибет буддистерінің басшысы 5-ші Далай-ламаны шақырды. Осыдан кейін 5-ші Далай-лама Жунгар хандығындағы джунгар буддасы ізбасарларын осы шақыруды орындауға шақырды. 1680 жылы Жунгар хандығы Тарим алабын жаулап алып, Афаки Ходжаны олардың қуыршақ билеушісі етіп қойды. Қожа Афақ 5-ші Далай-ламадан Лхасаға қашқан кезде Тарим алабының (Кашгария) бақылауын алуға көмектесуін сұрады. Дзюнар көшбасшысы Галданнан Далай-лама Ходжа Афакты Қашғарияның билеушісі етіп қайтаруды сұрады. Қожа Афақ 1678 - 1680 жылдары Тарим алабын жаулап алған кезде Галданның джунгарларымен ынтымақтасып, Афақ қожаларын қуыршақ клиент билеушілер ретінде орнатқан. Далай-лама Галданның Тарим және Турфан алаптарын жаулап алуына батасын берді. Қашғардан жунгарларға жыл сайын 67000 патман астық (әр патман 4 пикуль мен 5 пек, немесе шамамен 4800 кг + 44 литр құрғақ күріш) және 48000 күміс унция төлеу талап етілді, ал қалған қалаларға да салық салынады. Сонымен қатар, сауда, дистилляция, жүкті жұмыс, шафран, мақта және джунгарлар Тарим алабынан астық өндірді. Жүгін жинау кезінде джунгарлар салық алу үшін келген кезде оларға әйелдер мен азық-түлік берілуі керек еді. Жунгарлар Алтишахр мұсылмандарына көшпелі албандардың дәстүрлі салықын төлегенде, мұсылмандар оны джизья (мусульман жаулап алушылары мұсылман еместерден дәстүрлі түрде алатын салық) ретінде қарады.

Қытайдағы Цин әулетінің қатысуы

Түрфан мен Кумул оазистерінің түркі мұсылмандары Қытайдың Цин әулетіне мойынсұнып, Қытайдан оларды джунгарлардан босатуды өтінді. Цин Түрфан мен Кумул билеушілерін Цинның вассалдары ретінде қабылдады. Цин әулеті онжылдықтар бойы джунгарларға қарсы соғыс жүргізді, ақыры оларды жеңіп, содан кейін Цин Маньчжу байрақтары джунгарлар геноцидін жүзеге асырды, оларды тіршіліктен құрып, Джунгарияны халықсыз етті. Содан кейін Цин Афаки Ходжа көшбасшысы Бурхануддин мен оның інісі Ходжа Джиханды джунгарлар тұтқындағаннан босатты және оларды Циннің Тарим алабындағы вассалдары ретінде тағайындады. Қожа ағайындылары бұл келісімнен бас тартып, өздерін Тарим алабының тәуелсіз басшылары деп жариялады. Цин және Турфан көшбасшысы Эмин Ходжа олардың көтерілісін басып, Қытай 1759 жылға қарай Джунгария мен Тарим алабының толық бақылауын алды. Кейбір таранчилер Джунгарияға қоныс аударды. Таранчи - Цинь әулетімен бірге маньчжурлар, шиболар (шибе), солондықтар, хандар және басқа этностармен бірге Тарим алабындағы оазистерден ("Шығыс Түркістан қалалары") Жунгарияға қоныс аударған түркі ауылшаруашылығының атауы. Маньчжу Цинінің бұрынғы Джунгар жеріне Тарим алабындағы қытай отаршылдар мен тарнчилерді қоныстандыру саясаты жерді отаршылармен "толып" кеткен деп сипатталды. Циннің Алтын шаһардан (Тарим алабы) Ілідегі Зунгар жеріне көшірген ұйғырлардың саны шамамен 10 000 отбасыны құрады. Бұл кезде Циньдің Жунгарияға (Джунгария) көшірген ұйғырлардың саны "үлкен" деп сипатталған. Цинь 1820 жылдары Жахангир Ходжаның басып кіруінен кейін Қашғардан шыққан 12000 отбасыны құрайтын Түркі Таранчи (Уйғыр) түркілерін қоныстандырды. Стандартты ұйғыр тілі Қытай үкіметі осы рөлге таңдаған Таранчи диалектісіне негізделген. Амдодан (Кинхай) келген саларлар аймаққа діни қуғын-сүргіншілер, көшіп келушілер ретінде және қытай армиясына әскери қызметте Іліде соғысу үшін, көбінесе хуйларды ұстанған. Тарранчилер Дунган көтерілісі кезінде Цин әулетіне қарсы көтерілді. Бастапқыда олар дунгандықтармен ынтымақтасып, бірақ оларға қарсы шығып, дунгандықтарды Кулджада қырып-жойып, қалғандарын Талк асуы арқылы Или аңғарына айдап әкетті.