Кіріспе
Әлеуметтанудағы ұғым Әлеуметтануда темір тор - бұл Макс Вебер енгізген ұғым, ол әлеуметтік өмірге, әсіресе батыс капиталистік қоғамдарға тән ұтымдылықты сипаттау үшін. Осылайша "темір тор" адамдарды тек телеологиялық тиімділікке, рационалды есептеу мен бақылауға негізделген жүйелерге қамап қояды. Вебер әлеуметтік тәртіптің бюрократияланғанын "мұздай қараңғылықтың полярлы түні" деп сипаттады. Неміс тіліндегі түпнұсқа термин - stahlhartes Gehäuse (темірден жасалған қатты корпус); бұл "темір тор" деп аударылды, бұл сөз тіркесін ағылшын тілінде сөйлейтіндерге Талкотт Парсонс 1930 жылы Вебердің "Протестанттық этика және капитализм рухы" атты аудармасында таныстырды. Бұл таңдауға соңғы кездері ғалымдар күмән келтіріп, "темірдей қатты қабық" деген тікелей аударманы артық көреді. Вебер (Парсонс аудармасында) былай деп жазды: Бакстердің пікірінше, сыртқы игіліктерге қамқорлық жасау 'жасыл шапан сияқты, оны кез келген сәтте тастап тастауға болады' деп, тек киелілердің иығында ғана болуы керек. Бірақ тағдыр бұл плащты темір торға айналдыруды бұйырды.
In sociology, the iron cage is a concept introduced by Max Weber to describe the increased rationalization inherent in social life, particularly in Western capitalist societies. The "iron cage" thus traps individuals in systems based purely on teleological efficiency, rational calculation and control. Weber also described the bureaucratization of social order as "the polar night of icy darkness". The original German term is stahlhartes Gehäuse (steel hard casing); this was translated into "iron cage", an expression made familiar to English speakers by Talcott Parsons in his 1930 translation of Weber's The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism. This choice has been questioned recently by scholars who prefer the more direct translation: "shell as hard as steel". Weber (in Parsons' translation) wrote:
In Baxter's view the care for external goods should only lie on the shoulders of the 'saint like a light cloak, which can be thrown aside at any moment.' But fate decreed that the cloak should become an iron cage.
Оң үлес
Бюрократия феодалдық жүйе мен патриотизмнен ерекшеленіп, адамдар жеке қарым-қатынас негізінде жоғарылатылды. Бюрократияда нақты анықталған және техникалық біліктілік, қызмет өтілі және тәртіптік бақылау арқылы ілгерілеу қағидалары болды. Вебердің пікірінше, бұл қазіргі қоғамға және біздің қазіргі жұмыс істеуімізге, әсіресе саяси тұрғыдан әсер етті. Бюрократиялық формализм Вебердің темір тор метафорасымен жиі байланысты, өйткені бюрократия рационалдылықтың ең үлкен көрінісі болып табылады. Вебер бюрократияның мақсатқа бағытталған, өз мақсаттарына тиімді қол жеткізу үшін пайдаланылатын ұтымды принциптерге негізделген ұйымдар екенін жазды. Алайда Вебер мұндай бюрократиялық жүйенің "темір торында" шектеулер бар екенін де мойындайды.
Бюрократияның теріс әсерлері
Бюрократиялар биліктің үлкен мөлшерін аз сандағы адамдарға шоғырландырады және әдетте реттелмейді. Вебер бұл ұйымдарды басқаратын адамдар біздің өміріміздің сапасын да басқарады деп сенді. Бюрократия олигархияны туғызуға бейім, яғни бірнеше лауазымды адамдар саяси және экономикалық билікті иеленеді. Вебердің пікірінше, бюрократия - басқалардан жоғары ұйымдық форма, сондықтан одан әрі бюрократизация мен рационализация құтылмайтын тағдыр болуы мүмкін.
Бюрократиялық шығындар
"Рационалды есептеу әрбір жұмысшыны бюрократиялық машинаның тіректеріне айналдырады және өзін осылай көру арқылы ол өзін қалай үлкен тірекке айналдыру керектігін сұрайды. Бұл кездесудегі бюрократияға деген құмарлық бізді үмітсіздігімізге итермелейді". Жеке тұлғаның жоғалуы; еңбек қазір бақылаудағы адамға сатылады, оның орнына жеке адамдар қолөнершілер мен шеберлер болып, өз еңбектерінен пайда табады. Өзін-өзі басқаруды жоғалту; басқалар адамның қызметі қаншалықты құнды екенін таңдайды. Адамдар үлкен және жақсы орындарға көтерілуді армандайды, бірақ олардың жетістіктерінің құндылығын әрқашан басқа біреу анықтайды. Жеке адамның еркіндігінің болмауы; жеке адамдар, егер олар кең ауқымды ұйымға тиесілі болмаса, қоғаммен айналыса алмайды, онда оларға бюрократияның мақсаттарына сәйкес келу үшін жеке қалауларынан бас тартып, қазір заңды билікке бағынатын болса, нақты міндеттер беріледі. Мамандандыру; мамандандыру арқылы қоғам бір-біріне тәуелді болады және ортақ мақсат аз болады. Бұл жерде қоғамдастық сезімін жоғалту бар, өйткені бюрократияның мақсаты - жұмысты тиімді орындау. Бюрократиялық иерархиялар өздерінің жеке мүдделерін көздеу үшін ресурстарды басқара алады, бұл қоғамның өміріне үлкен әсер етеді және қоғам бұған бақылау жасай алмайды. Ол сондай-ақ қоғамның саяси тәртібі мен үкіметтеріне әсер етеді, өйткені бюрократия осы ұйымдарды реттеу үшін құрылған, бірақ сыбайлас жемқорлық мәселе болып қала береді. Бюрократияның мақсаты әлеуметтік тәртіпті бұза алатын бір мақсатты көздеу; ұйым үшін жақсы болуы мүмкін, бірақ қоғам үшін жақсы болмауы мүмкін, бұл кейіннен бюрократияның болашағына зиян келтіруі мүмкін. Бюрократиядағы ресми рационализацияның да өз проблемалары бар. Басқару, жеке тұлғаны жою және үстемдік мәселесі бар. Бір рет бюрократия құрылғаннан кейін, бақылау жойылмайды. Барлық адамдар бір деңгейдегі ереже мен рәсімдер ғана бар. Жеке жағдайларды есепке алмау арқылы тұлғалық қасиеттерден айыру пайда болады. Ең бастысы, егер оларды тоқтатпасақ, бюрократия уақыт өте келе үстемдік етеді. Өнеркәсіптік бюрократиялық қоғамда барлық нәрсе кеңейіп жатқан машинаның бөлігіне айналады, тіпті адамдар да. Бюрократия рационализацияға негізделген болуы керек, бірақ олар керісінше әрекет етеді. Саяси бюрократия азаматтық бостандықтарды қорғау үшін құрылған, бірақ олар өздерінің қатаң ережелерімен бұзады. Даму мен ауыл шаруашылығы бюрократиясы фермерлерге көмектесу үшін құрылған, бірақ олар нарықтық бәсекелестікке байланысты бизнестен шығарады. Денсаулық сақтау сияқты қызмет бюрократиясы аурулар мен қарттарға көмектесу үшін құрылған, бірақ олар белгілі бір критерийлерге негізделген көмектен бас тартады. Бірақ бізге бұл бюрократиялар күрделі қоғамды реттеуге көмектесуі керек. Бюрократияның кейбір адам үшін жақсы ниеттері болуы мүмкін, бірақ олар ұзақ мерзімде адамның бостандығы мен демократиясына нұқсан келтіреді. Рационализация сиқырлы күштердің билігін жойды, бірақ ол сонымен қатар бюрократияны реттеу машинасын пайда етті, ол ақыр соңында барлық сенім жүйелеріне қарсы шығады. Вебердің пікірінше, қоғам бұл бюрократиялық жүйелерді орнатады және оларды өзгерту қоғамның міндеті. Вебердің пікірінше, бұл бюрократияларды өзгерту немесе бұзу өте қиын, бірақ егер олар шынымен әлеуметтік тұрғыдан құрылған болса, онда қоғам араласып, жүйені өзгерте алады.