Кіріспе

"Ханс менің жейренім" (германша Hans mein Igel) - Гримм ағайындыларының жинаған неміс ертегісі (KHM 108). Әңгіме Эндрю Лэнгтің "Джек, менің едік" деген аудармасымен жарық көрді. Ол 441 типті Аарн Томпсонның құралы. Бұл ертегі Ханс есімді жартылай адам, жартылай тұяққұйрық, жартылай адам болып табылатын кішкентай адамның өміріндегі оқиғаларды баяндайды. Ханс ақырында жануар терісін тастап, ханшайымды жеңгеннен кейін адам болып шығады.

Шығу тегі

Бұл ертегі алғаш рет ағайынды Гриммдер Kinder und Hausmärchen, vol. 2, (1815) - No 1 - ші орын. 22 жыл. Екінші басылымнан бастап, оған "жоқ" деп жауап берілді. 108 - ші. Олардың көзі неміс әңгімегері Доротея Вихманн (1755-1815) болды.

Жануар күйеуі

Польша филологы Марк Лиджбарскидің айтуынша, шошқа ханзадасы әдетте роман тілдеріндегі аңыздарда кездеседі, ал еркек ретінде қарақұйрық герман және славян аңыздарында кездеседі. Сонымен қатар, швед фольклористи Вальдемар Лингманның айтуынша, АТУ 441 типінде жануардың күйеуі елік, жабайы шошқа немесе көгершін болуы мүмкін. Гриммдердің жазбаларында бұл ертегілерде "Ейек, шошқа және шошқа мысық пен шошқа сияқты синонимдер" деп жазылған.

Жануар терісі

"Гриммнің "Ханс, менің едік" ертегісі D721.3 мотивін көрсетеді "Тіл (қаптама) жою арқылы сиқырдан арылу". Бұл мотив Гриммнің басқа да ертегілері мен аңыздарында психологиялық метаморфозаның символы ретінде кездеседі. Ханс жартылай едік болып дүниеге келді және ол өзінің тікенді едік терісін күйдіре алмайынша, сиқырды бұза алмайды. Бір бүтіндікті құруға тырысу үшін жалған немесе баламалы терілерді жағудың осы мотиві Гриммнің "Есе" (Das Eselein) ертегісінде де кездеседі. Осы жағдайда күйеу жігіт "есек терісінен түсіп, терісін ескі киімдей бір жағына тастайды", - дейді зерттеуші Карол Скотт. Терісін/күлкенін тастап, Ханс жаңа жеке басын танытады.

Бұзық жұлдыз

Ханс - елік кейіпкері жартылай елік, оның бойы кішкентай. Әңгімеде ол әтешпен бірге ат сияқты жүреді, екеуін бірге "кішкентай жануар" деп қате қабылдайды. Ханс өзінің халық аңыздары әлемінде "құрт" ретінде қарастырылады және осылайша Thumbling немесе Tom Thumb-тен ерекшеленеді, олар жай ғана кішкентай адамдар. Гриммдердің басқа ертегі кейіпкерлерінен айырмашылығы, Гэнс жартылай жануар, жартылай адам будандасы болып табылады, бұл оның жалпы ерекшелігін арттырады. Зерттеуші Энн Шмизинг аңыз бен оның басты кейіпкерін мүгедектік зерттеулер талдаумен айналысады. Оның айтуынша, Гриммдер Ханстың сыртқы келбеті "дене немесе танымдық өсуді тоқтататын аурудың немесе кемшіліктің" символы ретінде білдіреді, сондықтан Ханстың жағдайы мүгедектікпен қатар деформациямен байланысты. Сондықтан Ханс "шала" немесе "супершала (суперкрип) " кейіпкері ретінде саналады. Тағы бір нұсқасы - "Der Lustige Zaunigel" ("Шатты елік"; шын мәнінде "Серкек"Refn <a href="lower alpha" /> "The Hedgehurst" атты шотланд нұсқасы, Traveller әңгімелеушісі Дункан Уильямсонның айтылуы, кітап жинағында жарияланды. Еремия Куртин аударған венгр нұсқасында (венгрше: A sündisznó; ағылшынша: "Айғыр, саудагер, патша және кедей адам") ертегі саудагердің айғырға оның бір қызын уәде еткенінен басталады. Тек үлкені ғана тұяқтың әйелі болуға келіседі, бұл оны алтын шашты, алтын ауызды және алтын тісті ханзада ретінде өзінің шынайы түрін көрсетуге итермелейді. Әңгіме ATU 707 типті "Үш алтын бала" (Бейнелеген су, ән шырқаған алма және сөйлейтін құс) ретінде жалғасады. Венгриялық жазушы Вал Бироның "Ейжан" атты ертегісінде кедей ерлі-зайыптылар ұл балалы болуды тілейді, бірақ жылдар өте келе, олардың сәттілігі болмайды. Бір күні олар орманнан кез келген жануарды тауып, ұлына асырап алуға шешім қабылдайды. Ер адам үйіне бір тұяқты тауып алып келеді. Бір күні, тұяқ тұяқ көп сөйлесе бастайды, жұптың таңғалуы үшін және ол шошқа бағушы болып, шошқаларды бағу үшін көбірек шошқа сатып алуды ұсынады. Олар келісіп, елік ұлына орманға шошқаларды бағуға рұқсат береді. Біраз уақыттан кейін Қара патшаның серіктері орманнан адасып қалады, ал елік оларға Қара патшаның қызының қолы үшін көмектесуге уәде береді. Олар келісімшартқа қол қояды. Келесі күні Қызыл Патшаның серіктері де жолдан адасып, кішкентай жануар онымен бірдей келісім жасайды. Үшінші күні ақ патша да орманнан адасып кетеді, ал едік үшінші келісім жасайды. Кейіннен елік ата-анасына өзінің қалыңдығын, ханшайымды іздеп баратынын айтады. Ол алдымен Қара патшаның сарайына барып, ханшайымды әйел ретінде және қалыңдық ретінде талап етеді. Олар көлікті айдап бара жатқанда, тұяқ әміршіден кішкентай жануарды жақсы көретінін сұрайды, оған ол өрескел жауап береді. Ол қара патшаның сарайына қайта оралады, ал ханшайымды сол жерде қалдырады, бірақ қалыңдықты өзіне алады. Қызыл патшаның қызы да солай болады, ол онымен өмір сүрмейтінін айтады. Ақырында, ақ патшаның қызы оған өзін жақсы көретінін айтады, ол әдемі ханзадаға айналады. Принц өзінің сиқырланғандығын түсіндіреді және Ақ патшаның қызына үйленеді.

Славян тілі

Оңтүстік славян ертегісінде славяншы Фридрих Соломон Краусс Prinz Igel ("Принц-ежик") деген атпен баспадан шығарған. Баласыз император мен император бала тілейді, тіпті ол ежиктің мөлшері болса да, сондықтан Құдай олардың тілегін орындайды. Жеті жылдан кейін кішкентай жануар адам қызына үйленеді, оған елікке қасиетті су шашып, оның үш қауырсындарына саусағын тіккені және оның қанын оның денесіне құюы керек. Осы кеңеске сай, қыз есекті қалыпты жасқа айналдырады. Бұл ертегі "Принц-Ежжелкен" деп аударылып, "Орыс әжесінің керемет ертегілері" жинағында жарық көрді. Чех жазушысы Йозеф Кошин з Радостова Чехиядан шыққан "Ежек женихем" ("Күйеу жігіт ретінде ежек") атты чех ертегісін жинады, оны Альфред Вальдау "Браутигам ретінде ежек" ("Күйеу жігіт ретінде ежек") деп аударды. Бұл ертегіде шаруа әйелінің баласы жоқ, бір күні ол ұлға елік тілейтінін айтады. Күйеуі оны сөздері туралы ескертеді, бірақ пайдасы жоқ: келесі күні таңертең, кішкентай есек пештің артында пайда болады және ер адамның шағымдарына қарамастан, олардың ұлы болады. Біраз уақыттан кейін, есек қойларды жайылымға жіберу үшін әкесіне қамшы мен шөпке сұраған. Бір күні, бір ханзада орманда адасып қалады, ал бөрене, егер ханзада өзінің бір қызын жануарға қалыңдық ретінде беруге келіссе, оны ормандан шығаруға ұсыныс жасайды. Келісімді бекіту үшін олар жазбаша құжатқа қол қояды. Кейіннен, елік әтешке ат қойып, келісімнің соңғы бөлігін орындау үшін ханзаданың сарайына барады. Ханзада қыздарының қайсысы тұяққа үйленетінін сұрайды: үлкендері бас тартады, бірақ кішісі оның қалыңдығы болуға келіседі. Олар үйленеді. Той түнінде ханзаданың қызы жылап, елік қыздан пышақ алып, денесін кесуді сұрайды. Қыз оған мойынсұнып, есектің денесін қиып, оның астында сұлу жігіт бар екенін көрсетеді. Келесі күні ертеңгісін адам едік әйелімен бірге ханзада мен оның отбасымен бірге таңғы асқа шығады және өзін едік ретінде таныстырады, анасының асығыс тілегі оның жануар түрінің себебі екенін түсіндіреді. Ханзаданың үлкен қыздары қызғаныштан өз-өздерін өлтіреді: бірі терезеден секіріп түседі, екіншісі құдыққа секіреді. Ал қыз болса, күйеуімен бірге бақытты өмір сүріп жатыр. Хорват тілшісі Рудольф Строхалдың "О ежу мladoženji" ("Арқалы күйеу жігіт туралы") атты жинағында ерлі-зайыптылардың ұлы болмайды, бір күні әйел Құдайдан ұлы болсын деп сұрайды, тіпті ол арқалы болса да. Сонда Құдай әйелдің айтқан дұғасын қабыл етіп, екеуіне кішкентай тұяқ сүйегі дүниеге келді. Қорыққан әйел оны қуып жету үшін шошқасын жіберіп жібереді, бірақ шошқа шошқаны орманға алып кетіп, тоғыз жыл бойы шошқа қорасын көтереді. Уақыт өте келе, адам шошқа қорасының арасында жолдан адасады, ал есек оған жүз форинт сыйлық ретінде көмектеседі. Еркек үйіне ата-анасына оралады, оларға сыйлық береді және отармен бірге қалады, содан кейін анасынан өзіне қалыңдық табуды сұрайды. Анасы күмәнданып тұрса да, ол оған үйленуге дайын қызды табады. Олар үйленеді; түнде ол елік терісін алып тастайды, әдемі жігітті көрсетеді және оны төсек астына жасырады. Келесі күні қыз анасына күйеуінің терісі туралы айтады, ол қызға оны алып, пешке жағуды ұсынады. Қыз оның кеңесіне құлақ асады. Келесі күні ертеңіне адам болып қалған едік терісін таба алмай оянады да, әйеліне не істегенін сұрайды. Қыз оны өртеп жібергенін айтады, ал жас жігіт оған сәл күткен болса, бақыт оның бақыты болар еді дейді. Әңгіме аяқталады. Тілші Август Лескин ертегіді "Дер Игельбрутигам" ("Айқас күйеу жігіт") деп аударды және ертегіге жазған жазбаларында әңгіме басқа кезекке әкелуі мүмкін деп болжады, бірақ екінші бөлігі жоқ сияқты.

Польша

Халықаралық индекске сәйкес Польша халық аңыздар каталогын құрған филолог және фольклоршы Юлиан Крыжановский, ертедегі еркек еркек туралы аңыздарды поляк түрі Т 441, Królewicz jeż ("Принц-Еж") ретінде жіктеді. Польшалық ертегіде "Қолымдалған едік" деп аударылған, кедей шаруа әйел орманды едік көріп, едік сияқты ұлы болуды қалайды, сондықтан ол және оның күйеуі бірін тудырады. Кішкентай елік ұлы үй шаруасына көмектеседі, бір күні шошқаларды бағуды шешеді. Ол шошқаларды орманға алып келіп, алты жыл бойы бағуды тапсырады. Бір күні ол орманнан адасқан патшаға кездеседі және оған көмектесуге уәде береді, ал ол оған ханшайымдардың біреуін әйел ретінде береді. Патша келісіп, елікпен келісімге қол қояды да, үйіне кетеді. Кейіннен, елік әтешпен патшаның сарайына барады және патшадан қыздарының бірін беруін талап етеді. Патша келісімнен бас тартып, әскерін кішкентай аңды өлтіруге жібереді. Алайда, едік өзінің әскерін шақырып, әуенмен қаланы айналдырады. Патша қорқып, кіші қызына тұяқты үйлендіруді бұйырады. Олар салтанатты түрде үйленіп, өз бөлмелеріне қайтқан. Қыз патшаның қасында ұйықтап, таңертең оның орнына әдемі ханзаданы табады. Адам ханзадасы бұл формаға таңғалғандығын айтады.

Словения

Словениялық ертегіде Кішкентай тұяқ (Ježek) немесе словен тіліндегі түпнұсқада, Ježek Janček ("Кішкентай тұяқ Янчек") кішкентай Янчекті әкесінің қателесіп қарғысына ұшырап, тұяққа айналып, орманға қашады. Көп жылдан кейін, граф орманда адасып қалғанда, кішкентай тұяқ тұяқ абысқа қыздарының біріне үйлену үшін көмектеседі. Вараждиннің "Син jež" ("Айқас ұлы") деген атпен жазылған словендік ертегіде баласыз ерлі-зайыптылар Құдайдан ұлы болсын деп сұрайды, тіпті ол айқастай болса да, Құдай оларға ұлды береді. Басында қорқынышқа қарамастан, олардың елік ұлы өсіп, атасынан ормандағы шошқаларын сұрайды. Әкесі оны шошқалармен жұмыс істеуге рұқсат етеді, сонда ол шошқалардан қашып жүре алады. Еркек бала ормандағы шошқаларды жайылып жүргенде, патшаның адасып қалғанын көріп, оған көмектесуді ұсынады. Олар келісім жасасады да, елік оны орманнан шығарады. Кейін, шошқа қорасы жеткілікті үлкен болғанда, елік патшаның сарайына барып, келісімнің бір бөлігі ретінде оның бір қызын талап етеді. патша үш қызын сұрап, қайсысы тұяқпен бірге жүретінін сұрайды: үлкені тіккенді жөн көреді, ортаңғысы құдыққа секіруді жөн көреді, бірақ кішісі оған үйленуге келіседі, сондықтан олар үйленеді. Бір күні ханшайым елік күйеуін пышақпен шағады, ал терісінен әдемі жігіт шығады, оның қуанышына және әпке-қарындастарының орнынан түсуіне. Адам болып қалған елік ұлы ата-анасына әйелімен таныстыру үшін қайта оралады және оларға өзінің мәлімдемесін дәлелдеу үшін еріген жануар терісін көрсетеді. Мартин Врхтан жиналған словендік әңгімесінде Син жиен ("Ейек ұлы") деген атпен әйелдің едік ұлы бар. Ол жергілікті шаруаның жұмысына кіріп, шошқаларды орманға жайылуға алып барады. Еркек оны орманнан шығарып салады. Сол адам келесі жылы да, келесі жылы да жолдан тайып қалады. Үшінші рет есек ер адаммен келісім жасайды: ол оны орманнан шығарады, бірақ ер адамның бір қызын қалыңдығы ретінде сұрайды. Еркек үйіне әтешпен келіп, қалыңдықты талап етеді. Ер адам қыздарынан кішкентай жануармен кімнің бірге баратынын сұрайды: үлкені өз мойнын кесуді жөн көреді, ортаңғысы өзін құдыққа тастауды жөн көреді, бірақ кішісі оған үйленуге келіседі. Еркек пен оның қалыңдығы шіркеуге барады, бірақ кішкентай жануар одан алдымен жүруін сұрайды, ал ол зираттан өтеді. Екінші жағынан шыққанда, елік қыздың әпкелерінің үмітсіздігіне орай, әдемі жігітке айналды: біреуі оның мойнын кесіп, екіншісі құдыққа секіреді. Адам болып қалған елік пен қыз үйленіп алады.

Эстония

Эстон каталогында бұл түр ATU 441, Siil pojaks ("Баладай есек") деп аталады: баласыз ерлі-зайыптылар ұлға мұңайды және тіпті есекке ұқсайтын біреуді қалайды, сондықтан олардың тілегі орындалады. Еркек өсіп, үйірмен жұмыс істейді және ханшайымға ұмтылады. Содан кейін патша өзінің бір қызын некеге беруге мәжбүр болады: тек кіші ханшайым келіседі және ол үш таяқпен едікті құлатып тастайды. Эстондық ертегіде неміс тіліне аударылған "Wer will den Igel heiraten?" ("Кім тұяққұйрыққа үйленеді? "), бай, бірақ баласыз жұп ұл балаға ие болғысы келеді, тіпті ол тұяқ болса да, сондықтан оларға біреу туады. Ол өскеннен кейін әкесі сиырларды бағып жүр деп айтқан сөзді естіп, өгіздің мүйіздеріне мініп, сиырларды бағып жүр. Келесі жолы ол анасының "Егер мен жануар болмасам, қалыңдық тауып берер едім" дегенін естіп, елік әтешпен жүріп, қыздарына қырындап, еркек үйіне барады. Ер адам үш қызын кішкентай жануарға кімнің үйленетінін сұрайды: үлкендері бас тартады, бірақ кішісі келіседі. Той күні қыз мен едік шіркеуге бармай тұрып, едік қыздан бұтадан үш таяқты тауып алып, онымен өзіне соққы беруін сұрайды. Қыз оның бұйрығын орындап, оны адам пішініне айналдырады, ал едік терісінің қауырсындары алтын монетаға айналады.

Литва

Литвалық фольклоршы Йонас Балис литвалық халық аңыздарын талдаған кезде (1936 жылы жарық көрген) 441 типті 19 нұсқаны атап өтті, Ежис караляус žentas ("Ежке патшаның күйеу баласы ретінде"). Кейінгі каталогтың қайта қарауында профессор Бронислава Кербелите оны AT 441, Ežiukas типті деп қайта атады, 67 нұсқасы тіркелген. Литвалық нұсқада лингвист Август Лескин мен Карл Брюгман жинаған Vom Igel, der die Königstochter zur Frau bekam ("Патшаның қызын әйеліне алған тырнақ туралы") деген кітапта кедей адам орманнан тырнақты асырап алады. Жануар әкесінің шошқасын майлауды шешіп, одан да көп шошқасын шығарады. Әдеттегі оқиға орын алады, бірақ баяндамада тіршілік иті адамның адам болып шығатыны туралы айтылмаған. Олар бұл литвалық ертегіде ананың асығыс тілегінің әдеттегі бастамасы мен ханзаданың көңілі қалмауымен аяқталмайтынын да атап өтті.

Латвия

Латвияның халық аңыздар каталогына сәйкес, Латвияда ATU 441 аңыз түрі өте танымал, 441 типті, Ezītis dēls ("Балам деп қара қарақұйрық") ретінде индекстелген: ерлі-зайыптылар қарақұйрықты өз ұлы ретінде қабылдайды, ол қойшы болып жұмыс істейді; кейін ол оның қарақұйрық терісін алып, оны өртеп жіберген ханшайымға үйленеді. Латвия тілінен шыққан бір ертегіде, неміс тілінен аударғанда "Дас Игельпельцхен" деп аталады. Кенеттен олардың алдына бір тұяқ пайда болып, өздерін ұлы деп танытады. Бірнеше жылдан кейін кішкентай тұяққожа олардың шошқаларына қамқорлық жасауды ұсынады. Үш жыл өткен соң, кішкентай тұяқшыл шошқа бағушы болып шығады. Бір күні ел билеушісі орманда адасып қалады, ал кішкентай жануар оған көмек ұсынады, ал ол үшін билеушінің кіші қызы үйленуге болады. Билеуші бас тартады және орманда адасып отырады, ақырында ол есектің ұсынысын қабыл алады. Билеушінің кіші қызы елікке үйленеді және оны қалыңдық бөлмесіне алып кетеді. Жануар жануардың терісін алып тастайды. Қыз жануардың терісін алып, өртеп жібереді. Алайда, күйеуі (қазір еркек) қызуы көтеріліп, ауырсынумен ауырады, бірақ оған төзіп, еркек болады.

Теледидар

Бұл әңгіме 1989-1993 жылдар аралығында АҚШ-тың "Long Ago and Far Away" телехикаясының "Мажар халық ертегілері" эпизодында қысқаметражды анимациялық фильм ретінде көрсетілді. Оның нұсқасы Джим Хенсонның "The StoryTeller" сериясында да шығарылды, онда Джейсон Картер Ханстың адам кейпіне, Теренс Харви Ханс Едігектің дауысына, Әбигейл Круттенден ханшайымға, Дэвид Свифт патшаға, Хелен Линдсей патшайымға, Эрик Ричард фермерге және Мэгги Уилкинсон фермердің әйеліне айналды. The Hexer және The Witcher, Анджей Сапковскидің The Witcher кітаптарынан алынған, екеуі де "A Question of Price" кітабынан алынған, ол Hans My Hedgehog кітабына негізделген.