Кіріспе

Иран тілдерінің кіші тобы Шығыс Иран тілдері - Иран тілдерінің кіші тобы, ол Орта Иран дәуірінде (б.з.д. Авестан тілі көбінесе ерте Шығыс Иран тілі деп саналады. Орта ғасырдағы Батыс Иран диалектілерінен айырмашылығы, Орта ғасырдағы Шығыс Иран диалектілері сөздің соңғы ырғақтарын сақтайды. Ең үлкен тірі шығыс иран тілі - пашту, Ауғанстан мен Пәкістанның Окс өзенінің арасында кемінде 80 миллион адам сөйлейді. Екінші үлкен тірі шығыс иран тілі - осетин тілі, Осетияда (Грузия мен Ресей арасында бөлінген) шамамен 600 000 адам сөйлейді. Шығыс ирандықтар тобындағы барлық басқа тілдерде 200 000-нан аз адам сөйлейді. Шығыс иран тілдерінің көпшілігі бір-біріне жақын аймақтарда: оңтүстік және шығыс Ауғанстанда және Батыстық Пәкістанның іргелес бөліктерінде; Шығыс Тәжікстандағы Бадахшан таулы автономды аймағында; және Батыс Қытайдағы Синьцзян-Уйгур автономды аймағының батыс бөліктерінде қолданылады. Сондай-ақ, екі тірі мүшелері кеңінен бөлінген аймақтарда: Тажикстанның солтүстік-батысындағы Ягноби тілі (согдианнан шыққан); және Кавказдың осетин тілі (Скиф Сармат тілінен шыққан және сол себепті орналасқан жеріне қарамастан Шығыс Иран тілі деп саналады). Бұл б.з.б. 1-мыңжылдықта Орталық Азияның көп бөлігін, Кавказ, Шығыс Еуропа және Батыс Азияның кейбір бөліктерін қамтитын этнолингвистикалық континуумның қалдықтары. Шығыс Еуропадағы үлкен шығыс ирандық континуум біздің заманымыздың 4-ші ғасырына дейін жалғасты, скифтердің, атап айтқанда сарматтардың, мұрагерлері болды.

Тарих

Батыс иран тілі б. з. б. 2-мыңжылдықтың соңында, Авестаннан көп ұзамай, Яз мәдениетінде пайда болған, деп ойлаймыз. Шығыс иран тілі де осы үрдіске ілесіп, Андроновтық горизонт аясында сөйленген протоиран тілі орнына дамыды. Орталық Азиядағы гректердің болуынан кейін, кейбір шығыс тілдері орта ирандық кезеңінде жазылған ("Шығыс" жіктелуі), ал Қазақстаннан батысқа қарай Понт даласынан Украинаға дейін созылып жатқан скиф-сармат континуумінің жазбалары сақталмаған. Кейбір авторлар Шығыс Иран халқының орыс халық мәдениетінің қалыптасуына ықпал еткенін айтады. Орта парсы/дари тілі араб жаулап алғаннан кейін және арабтардың ислам билігі кезінде Окс өзені аймағы, Ауғанстан және Хорасан айналасына тарады. Парсы тілін жазу үшін пахлави жазуын араб жазуымен ауыстыруды 9 ғасырдағы Хорасанда Тахиридтер жүзеге асырды. Парсы тілі таралып, бактриялық және хорезмдік тілдерді қоса алғанда, шығыс иран тілдерінің жойылуына әкелді. Согдиядан шыққан ягноби тілінде сөйлейтін аздаған адам ғана Орталық Азиядағы парсы тілді тәжік халқының арасында қалды. Бұл Орталық Азияға басып кірген араб ислам әскерлерінде және Саманидтер сияқты аймақтағы мұсылман үкіметтерінде парсы тілін меңгергендердің көптігіне байланысты. Парсы тілі Орта Азияға Саманидтер арқылы енген.

Сыртқы әсерлер

Көршілес Үнді-арий тілдері ең жақын көршілес шығыс иран тілдеріне кеңінен сыртқы әсер етті, бұл ретрофлекс ырғақтарының дамуында айқын көрінеді (пашту, вахи, санглечи, хотан және т.б.). және аспиранттар (хотан, парачи және ормури тілдерінде). Бұрынғы ретрофлекстік фрикативті ṣ̌ , x̌ немесе x-ға, Шугни Язгулям тармағында және паштуның кейбір диалектілерінде кездесетін дыбыс өзгерісі. Мысалы, "ет": вахи тілінде ɡuṣ̌t және оңтүстік пашту тілінде γwaṣ̌a, бірақ Шугни тілінде, орталық және солтүстік пашту тілінде γwax̌a болып өзгеріп отырады.