Кіріспе
Вителлдік мембрана немесе вителлдік қаптама - жұмыртқаның плазмалық мембранасының сыртқы бетін (оолемма) немесе кейбір жануарларда (мысалы, құстарда) жасушадан тыс сарысы мен оолемманы қоршап тұратын құрылым. Ол негізінен ақуыз талшықтарынан тұрады, олардың белдік рецепторлары сперматозоидтардың байланысуына қажет, ал олар өз кезегінде сперматозоидтың плазмалық мембрана рецепторларына байланады. Бұл рецепторлардың түрге тән ерекшелігі әртүрлі түрлердің аралас-құралас болуын болдырмауға ықпал етеді. Бұл аймақ сүтқоректілерде zona pellucida деп аталады. Вителл қабығы мен zona pellucida арасында сұйықтықпен толтырылған перивителл кеңістігі бар. Сперматозоид жұмыртқамен біріккенде, сигнал трандукциясы пайда болады, нәтижесінде цитоплазмалық кальций иондарының саны көбейеді. Бұл өзінен-өзі кортикальді реакцияны тудырады, нәтижесінде кортикальді түйіршіктердің экзоцитозы арқылы бірнеше заттар вителлиндік мембранаға түседі, оны басқа сперматозоидтарға қолжетімді емес кедергі ретінде қызмет ететін "жарықтандыру мембранасы" деп аталатын қатты қабатқа айналдырады. Бұл құбылыс полиспермияның баяу блогы болып табылады. Жәндіктерде вителлин мембранасы вителлин конверті деп аталады және хорионның ішкі қабығы болып табылады.
Құрылымы мен қызметі
Құстың вителлиндік мембранасы сарыны ұстап, альбуменнен бөлінетін екі негізгі ақуыз қабатынан тұрады. Ішкі қабаты перивителлдік қабат деп аталады. Овуляция алдында жұмыртқа жасушасын қоршап тұрған фолликулярлық жасушалардан ішкі қабаты пайда болады. Овуляциядан кейін жұмыртқаның ұрықтануы жұмыртқа түтігінің алғашқы бөліктері бойында орналасқан инфудибулум бездері бөліп шығаратын сыртқы қабатының пайда болуымен жалғасады.
Спермаларды тану және ұрықтандыру
Сперматозоидтар желе қабаты арқылы жол ашқаннан кейін акросомальдық процесс сперматозоидтар вителлин қабығымен байланысқа түседі. Вителлин конверті гликопротеиндер мен пептидтерге ие, олар түрге тән сперматозоидтарды байлауға және тануға мүмкіндік береді. Мысалы, теңіз қағы, қызыл теңіз қағы және қызғылт теңіз қағы түрлерінде вителлин мембранасында сперматозоид басында болатын линдин ақуызына арналған линдин рецепторлары бар. Африка тырнақты бақасында gp69/gp64 гликопротеин жұптарының сперматозоидтарды тану мен байланыстыруға қатысы бар екені анықталды.
Инфекциялар мен аурулар
Вителлин мембранасы тауықтарда басқа мақсатқа қызмет етеді. Тауық жұмыртқасында сарысын альбуменнен микробтық инфекцияға кедергі ретінде әрекет ететін вителлин мембранасы бөліп алады. Мембрананы құрайтын 13 ақуыздан басқа, мембранаға антимикробтық қасиеттер беру үшін маңызды ақуыздар - бұл вителлинді сыртқы мембрана ақуыздары (VMO) 1 және 2. Кейбір cnidaria жануарларын қоспағанда, барлық жануарлардың жұмыртқаларының ең ішкі мембранасы vitelline мембрана деп аталады. Кейбір омыртқасыз жануарлар мен төменгі хордалылардың кейбір жұмыртқалары тек осы мембранамен ғана жабылады, ал көпшілігінің басқа мембраналары бар. Қаңқа мен құс жұмыртқалары өте жұқа вителллі қабыққа ие, оларды желейлі қабаты (қаңқалар) немесе басқа қабықтар (құстар) қоршап тұрады. Имейтін жануарларда бұл құрылым zona pellucida деп аталады және оны қосалқы жасушалар қабаты қоршап тұрады, олар corona radiata деп аталады.