Кіріспе

Англиядағы канал

Трент және Мерси каналы – Англияның солтүстік-орталық бөлігіндегі Дербишир, Стаффордшир және Чешир аймақтарында орналасқан канал. Оның ұзындығының көп бөлігі "тар канал" санатына жатады, бірақ Бёртон-апон-Тренттің шығысы мен Миддлвичтің солтүстігінде кең каналға айналады. Тар шлюздер мен көпірлер ені 2 метр, ұзындығы 22 метр болатын бір ғана тар қайыққа арналған, ал кең шлюздерде ені 4 метр болатын қайықтарға немесе екі тар қайыққа сыяды.

Тарих

Трент және Мерси каналы (T&M) Дербиширдегі Дервент аузындағы Трент өзенін Мерси өзеніне қосу үшін салынды, соның арқасында Халл мен Ливерпульдің ірі порттары арасындағы ішкі су жолы пайда болды. Мерсимен байланыс Бриджвотер каналы арқылы жасалады, ол Чеширдегі Престон Брукте қосылады. Шақырым белгілері Престон Брук пен Шардлоуға дейінгі қашықтықты өлшейді, бірақ Дервент аузы Шардлоудан шамамен 1 миль (2 км) қашықтықта орналасқан. Мерсиден Трентке ("Ұлы магистраль") каналды қосу жоспарын инженер Джеймс Бриндли жасады. Ол 1766 жылы Парламент актісімен (6 Geo. 3. c. 96) бекітілді, ал сол жылдың шілдесінде Жосия Веджвуд Браунхиллсте, Бёрслемде алғашқы топырақ кесімін жасады. 1777 жылы канал аяқталды, оған 70-тен астам шлюз және бес туннель кірді, ал компания штаб-пәтері Стоун қаласында орналасқан. Мерси мен Трент өзендері арасында канал салу туралы алғашқы белгілі идея 1755 жылы ұсынылды, бірақ сол кезде ешқандай шара қабылданбады. 1760 жылы жергілікті кәсіпкер және Бриджвотер герцогының жеңешесі Лорд Гоуэр Трент және Мерси каналының жоспарын жасады. Егер оның жоспары іске асса, бұл Англияда салынған алғашқы заманауи канал болар еді. Англиядағы көптеген каналдардың авторы – инженер Джеймс Бриндли Трент және Мерсиде алғашқы каналдық жұмыстарын жасады, бірақ құрылысқа басшылық ету жұмысын алғаш рет Бриджвотер каналында атқарды. 1761 жылы Жосия Веджвуд өзінің қыш фабрикасы орналасқан Сток-он-Трент арқылы канал салуға қызығушылық танытты, өйткені оның бизнесі қыш ыдыстарын қауіпсіз және тегіс тасымалдауға байланысты болды. Жолмен тасымалданатын ыдыстар зақымдануы және сынуы мүмкін еді, ал оның фабрикасына жақын канал оның тауарларын жылдам және қауіпсіз тасымалдауға мүмкіндік берер еді. Веджвудтың жоспары екі өзенді каналмен қосу емес, қыш фабрикаларын Мерси өзенімен байланыстыру болды. Бұл мәселе бойынша көп пікірталас болды. Ливерпульдегі көмір саудагерлері Чеширден көмір әкелетін каналдан қорқыныш білдірді. Өзен кеме жүрушілерінің иелері де ұсыныстарға наразы болды, өйткені маршрут өзенге параллель болар еді. Тағы бір маршрут жарияланды, ол Веджвудты қатты таң қалдырды, себебі ол қыш фабрикаларын мүлдем қамтымады. Қыш фабрикаларына су жолы арқылы байланыс орнатуға ниеттенген Веджвуд өзінің ұсынысын Парламентке жіберуге қол жеткізді, оған екі досы Томас Бентли мен Эразм Дарвин көмектесті. Джон Гилберттің "Ұлы магистраль" каналының жоспары шығыс жағында қарсылыққа тап болды, онда Тренттегі Бертон қаласындағы жергілікті тұрғындар каналдың жоғарғы Трент кеме қатынасына параллель өтуіне қарсы болды. 1764 жылы Веджвуд Гилбертті өз маршрутына қыш фабрикаларын қосуға көндірді. 1766 жылы Гилберттің жоспары Парламент актісімен бекітілді. Сол жылы "26 шілдеде Джозия Веджвуд қыш топырағының алғашқы кесімін жасаған кезде қыш фабрикаларында үлкен той өтті. Джеймс Бриндли инженер ретінде жұмысқа алынды және жұмыс басталды". 1771 жылы Трент және Мерси каналы толық ашылғанға дейін алты жыл бұрын Веджвуд каналға жақын Сток-он-Тренттің шетінде Этрурия фабрикалық ауылын салды. Осы уақытқа дейін каналдың көп бөлігі Престон Брукке қарай салынды. Канал компаниясы әлі де шешілмейтін жалғыз кедергі – Кидсгроув төбесі, одан туннель қазылып жатыр. 1777 жылға дейін қыш ыдыстар Этруриядан, Кидсгроув төбесінен және Престон Брукке арна салынған жерге дейін қысқа сапарға тасымалдау керек болды. 1847 жылы 15 қаңтарда Трент және Мерси каналын Солтүстік Стаффордшир теміржол компаниясы (NSR) сатып алды. Бұл Теміржол компаниясын құруға қарсылық көрсеткен Канал компаниясының қарсылығын басу үшін жасалды. Атап айтқанда, NSR-дің Сток-он-Тренттен Ливерпульге дейінгі теміржол салу жоспары болды, бірақ бұл желі басқа теміржол мүдделерінің қарсылығына байланысты тоқтатылды. "Ұлы магистраль" Джеймс Бриндлидің Англияның төрт негізгі өзенін (Трент, Мерси, Северн және Темза) "Ұлы крест" деп аталатын жобада байланыстыру жоспарының бір бөлігі болды. Трент және Мерси каналы кресттің солтүстік-батыс (Мерсиге) және солтүстік-шығыс (Трентке) бөліктерін қамтамасыз етті. Ол сонымен қатар Ұлы Хейвуд пен Фредли түйіспелері арасындағы кресттің орталық хабын қамтамасыз етті. Оңтүстік-батыс тармағы, Севернге дейін, Стаффордшир және Вустершир каналы ретінде салынды, ал оңтүстік-шығыс тармағы (Темзаға дейін) Ковентри және Оксфорд каналдары арқылы өтті.

Андертон лифтісі

Каналдың Чешир бөлігінде, Мидлвич пен Престон Брук туннелінің солтүстік жағы арасында Виктория дәуірінде салынған Андертон қайық көтергіші орналасқан. Ол қайықтарды Т&М каналынан Уивер өзеніне елу футқа төмен түсіреді. Жиырма жыл бойы қолданыстан тыс болғаннан кейін, ол 2002 жылы толыққанды жұмыс істеуге қайта жаңартылды. Осыған дейін, Шотландиядағы Фолкирк дөңгелегі салынғанға дейін, Ұлыбританиядағы жалғыз жұмыс істейтін қайық көтергіші осы еді.

Харэскалл туннелі

Тағы бір маңызды ерекшелік – Харэскасл туннелі, Солтүстік Стаффордширдегі Стоук-он-Трент қаласындағы Кидсгроувке жақын орналасқан. Іс жүзінде екі туннель бар; біріншісі Бриндли салған, ол ұзын болды, ал қайықтарды адамдар арқаларына жатып, аяқтарымен төбеге итеріп жылжытқан. Бұл физикалық тұрғыдан қиын және баяу процесс болды, соның салдарынан үлкен кешігулер туды. Сондықтан инженер Томас Телфордқа екінші, кеңірек, параллель туннельді, қайық сүйреу жолымен (таспа жолымен) жабдықтау тапсырылды. Бұл туннель 1827 жылы ашылды. 1900 жылдары Бриндли туннелі ауыр шөгу салдарынан жабылды, бірақ Телфорд туннелі – сол проблемаларға бейім болғанымен – қазірге дейін қолданыста және Ұлыбританиядағы ең ұзын кеме жүзе алатын канал туннельдерінің төртіншісі болып табылады.

Ұшып өту торабы

Harecastle туннелінің солтүстігінде T&M "flyover" тоғысуы орналасқан. Холл Грин тармағы T&M магистралінен (бұл жерде шығыстан батысқа қарай созылады) оңтүстік жағынан бөлінеді, бірақ содан кейін негізгі желіден өтіп, қысқа ғана қашықтыққа солтүстікке қарай жүріп, Холл Грин тоқтау шлюзіне (кейбір нұсқаулықтар Холл Грин тармағын бөлек атамай, оны Макклсфилд каналының бір бөлігі ретінде қарастырады) қосылады. Тармақтың негізгі желіден бөлінетін нақты тоғысуы Хардингс Вуд тоғысуы деп аталатын тік бұрышты тоғысу болып табылады. Тармақ оңтүстік жағынан негізгі желіден бөлініп, бірден сағат тілі бойынша 90 градусқа бұрылады. Ол бастапқы деңгейін сақтай отырып, негізгі желімен қатар батысқа қарай созылады, ал негізгі желі екі шлюз арқылы төмен түседі. Red Bull елді мекенінде тармақ 90 градусқа оңға бұрылып, солтүстікке қарай Poole Lock су құбыры арқылы негізгі желіден өтеді. Содан кейін ол Red Bull су құбырымен A50 тас жолын кесіп өтеді, қайықтарды солтүстікке қарай алып, Холл Гринде Макклсфилд каналымен қосады.

Сток-он-Трент

Канал Тренттегі Стоук қаласынан өтеді, онда ол Калдон каналымен қосылады. Канал 1986 жылғы Стоук-он-Трент бақша фестивалінің маңызды бөлігі болды және 1988 жылы сызықтық ескеру аймағы деп жарияланды. 1990 жылдары жағалау жолы жаңартылып, Ұлттық велосипед желісінің (5-бағыт) бір бөлігіне айналды.

Бөрслем порт тресті

Бёрслем порт тресті атты қайырымдылық қоры Трент және Мерси каналының Бёрслемге дейінгі қысқа тармағын қайта жаңарту мақсатында құрылды, бұл тармақ Бёрслемге 3/8 мильге дейін созылады.

Бағыт

Жол Harecastle туннелімен ыңғайлы түрде солтүстік және оңтүстік бөліктерге бөлінген.

Солтүстік Трент және Мерси

Каналдың солтүстік бөлігі Престон Брук туннелі ішіндегі Бриджвотер каналымен қосылыста аяқталады, одан Ранкорнға (бірақ енді Мерси немесе Кеме каналына) бір бағытта, ал Манчестерге (оның көптеген канал байланыстарымен) екінші бағытта өтуге болады. Бриджвотер каналымен қосылыстан бастап, T&M Престон Брук туннелі (бір бағыттағы жұмыс, жарты сағат сайын алмасады) және Салтерсфордтағы екі кіші туннель (2008 жылдан бері де бір бағыттағы жұмыс, жарты сағат сайын алмасады) арқылы, содан кейін Барнтоннан Нортвич маңындағы Андертон қайық көтергішіндегі Уивер өзенімен "қосылысқа" дейін оңтүстікке қарай жүреді. Андертоннан кейін келесі маңызды бағыт – Мидлвич, онда Уордл каналымен қосылыс Шропшир одағы каналының Мидлвич тармағына жетелейді, ол Честер, Лланголенге және (Шропшир одағы арқылы оңтүстікке қарай) Вулверхэмптон арқылы Бирмингемге параллель бағытқа мүмкіндік береді. Мидлвичтің оңтүстігінде, Уилоктан өткеннен кейін, T&M "Жүрек ауруы" құлыптары (көбінесе "Чешир құлыптары" деп аталады) арқылы Чешир жазығынан шығып, саммит деңгейіне және Холл Грин тармағымен қосылысқа жетеді, ол Red Bull Kidsgrove-дегі Макклсфилд каналына апарады. Бұл құлыптардың көпшілігі жұпталған, бірақ барлық қосалқы құлыптар әлі де қолданысқа жарамды емес. Әсіресе 53-ші құлып ерекше назар аударады, себебі тұзды сорғылаудан болған шөгуден кейін "қосалқы" құлып гильотин қақпалары бар болаттан жасалған құрылғымен ауыстырылды. Теориялық тұрғыдан, бұл құрылғы қосымша шөгуді өтеу үшін реттелуге мүмкіндік берді, бірақ іс жүзінде тиімді болмады және ақырында толығымен алынып тасталды. "Турлвуд болат құлпынан" бүгінде көбінесе ештеңе қалған жоқ. Қайық жүргізушілер Макклсфилд каналын Марплге, ал Пик Форест каналымен (содан кейін Эштон, Рочдейл және Бриджвотер каналдары арқылы) "Чешир сақинасын" аяқтау үшін пайдалана алады.

2012 жылы Даттон Холлоудағы бұзылу

2012 жылдың қыркүйегінде Престон Брук маңындағы Даттон Холлоудағы ауыр бұзушылық орын алды, оны жөндеуге шамамен 2,1 миллион фунт стерлинг жұмсалды. Бұзушылық 213-көпірдің оңтүстігінде болды және канал сол жерден Мидлвич Үлкен шлюз 75-ке дейін пайдалануға жарамсыз болды. Канал 2013 жылдың 2 мамырында ресми түрде қайта ашылды.

Оңтүстік Трент және Мерси

Harecastle туннелінен кейін (бір бағытта, шамамен екі сағат сайын алмасады), канал Тренттегі Стоук-он-Трент қаласының шетінде пайда болады, жақын арада қаланың орталығына жетіп, содан кейін Этрурияға және Калдон каналымен тоғысады. Этруриядан шығып, канал көп ұзамай ашық далаға қайта оралады. Қазір ол Трент өзенінің жоғарғы аңғарында орналасқан, өзен кеме жүзуге қолайлы болғанға дейін осы каналмен жүреді, сосын каналдың қажеттілігі туыстамайды. Алдағы ірі елді мекен – Стоун сауда қаласы. Тағы да даладан өткен соң, канал Ұлы Хейвуд тоғысына жетеді және Стаффордшир мен Ворчестершир каналдарымен тоғысқан жердегі көпiрден өтеді. Бұл канал оңтүстікке қарай Вольвергемптон қаласын айналып өтіп, Стурпорт-он-Севернде Северн өзенімен қосылады, осылайша Мерси және Северн өзендерін байланыстырады. Келесі кездесетін нәрсе – қайықтан көзге көрінбейтін тік бұрылыс, бірақ осы жерде канал (және Трент өзенінің өзі) негізгі бағытын оңтүстік-шығыстан солтүстік-шығысқа қарай (Ноттингемге қарай) өзгертеді. Жақын маңда Фредли тоғысы (Ковентри каналының «бөлек бөлігімен») орналасқан. Ковентри каналы көп ұзамай Бирмингем және Фэзли каналдарына жетеді, содан кейін Бирмингемге немесе (Ковентри каналының тағы бір бөлігі арқылы) Ковентриге, Оксфорд каналымен қосылып, Темзаға және ағылшын каналдарының «оңтүстік жартысына» дейін саяхаттайды. Қазір канал тікелей соңғы нүктесіне қарай бағытталған, Бёртон-апон-Трент, Финдерндегі Мерсия маринасы (Ұлыбританиядағы ең ірі ішкі су жолы маринасы) арқылы өтеді, содан кейін кең шлюздар арқылы (алғашқысы Стенсон шлюзі) Шардлоуға және, ақырында, Дервент аузына жетеді. Дервент аузынан Трент өзені арқылы Трентлокқа дейін, Эреваш каналымен төрт бағытты тоғысқан жерге (Ұлы Солтүстік бассейніндегі соқпақ, бұрын Кромфорд каналымен байланыс), Кранфлитт Кат (Трамптон бөгетін айналып өтіп, Нотингемге қарай жүзуді жалғастыру) және Соар өзені (Лестер арқылы Гранд Юнион каналына қосылатын) дейін оңай жетеді. Кранфлитт Каттың ар жағында Трент өзені сағасына дейін, Хамбер эстуариясындағы Трент Фолсқа дейін толық жүзуге болады.