Кіріспе
Техуелчелер, сондай-ақ Аоникенк деп те аталады, олар Оңтүстік Американың шығыс Патагония жерінде тұратын жергілікті халық. 18 - мен 19 ғасырларда техуелчелер мапучелердің ықпалына түсіп, көбісі атпен жүретін өмір салтын қабылдады. Техуелчелер бір кездері көшпелі халық болғандықтан, 19 ғасырда Аргентина мен Чилидің отарлауымен олардың дәстүрлі экономикасы бірте-бірте бұзылып кетті. Патагонияда ірі қой шаруашылығының құрылуы техуелчелерге айрықша зиян тигізді. Сонымен қатар, техуелче тайпалары арасында жұқпалы аурулар таралып, өлімге әкелген. Топтың қазіргі мүшелерінің көпшілігі қазіргі уақытта Аргентина Патагониясының қалалары мен қалаларында тұрады. "Техуелче кешені" атауын зерттеушілер Патагония мен Пампастағы жергілікті халықтарды топтастыру үшін кең мағынада қолданды. Бірнеше мамандар, миссионерлер мен саяхатшылар оларды мәдени ерекшеліктері, географиялық көршілігі мен тілдері ұқсас болғандықтан, оларды біріктіруді ұсынды, тіпті олар бір-бірімен байланысты емес тілдерде сөйлесе ал олардың географиялық таралуы кең болды.
The Tehuelche people, also called the Aónikenk, are an Indigenous people from eastern Patagonia in South America. In the 18th and 19th centuries the Tehuelche were influenced by Mapuche people, and many adopted a horseriding lifestyle. Once a nomadic people, the lands of the Tehuelche were colonized in the 19th century by Argentina and Chile, gradually disrupting their traditional economies. The establishment of large sheep farming estates in Patagonia was particularly detrimental to the Tehuelche. Contact with outsiders also brought in infectious diseases ushering deadly epidemics among Tehuelche tribes. Most existing members of the group currently reside in cities and towns of Argentine Patagonia. The name "Tehuelche complex" has been used by researchers in a broad sense to group together indigenous peoples from Patagonia and the Pampas. Several specialists, missionaries and travelers have proposed grouping them together on account of the similarities in their cultural traits, geographic vicinity and languages, even though the languages they spoke amongst themselves were not related to each other and their geographic distributions were extensive.
Атауы
1520 жылы Фердинанд Магеллан экспедициясынан шыққан тарихшы Антонио Пигафеттаның айтуынша, ол Сан-Жулиан шығанағында кездескен жергілікті халықты "Патагония" деп атаған. Көпшілік техуелче деген сөз мапуче тіліндегі chewel che деген сөзден шыққан деп есептейді. Басқа нұсқада бұл олардың фракцияларының бірі - туэшендерден, сонымен қатар мапуче сөзінен "че" "халық" немесе "халық" дегенді білдіреді.
Жіктеу
Пампас пен Патагонияда өмір сүрген жергілікті топтарды жіктеу бұл аймақтардағы жергілікті халық топтарына сілтеме жасау үшін қолданылатын әртүрлі терминдерге байланысты шатастырады. Бір ғана толық жіктелуді құруға кедергі келтірген түрлі себептер бар. Осы жағдайлардың ішінде кейбір топтардың жойылуы, сондай-ақ осы топтар таралған жердің көптігі испандық зерттеушілерді техуелче халықтарын алғаш рет анықтаған кезде барлық топтармен байланыс орнатуға кедергі келтірді. Басқа жағдайларда, олар ұзақ қашықтыққа саяхаттауды қамтитын маусымдық көші-қонға ұшырағандықтан, оларды байқаған еуропалықтар бір топтағы адамдардың санын немесе тілдің таралу диапазонын асыра бағалайды. Осы факторлардың барлығымен бірге мапучилердің немесе араукандардың батыстан енуі олардың мәдени шындықтарын терең өзгертті, олар Пампас пен Патагонияның орталық және солтүстігіндегі этностық топтарды араластырып, сіңіріп, ежелгі тұрғындарының көп бөлігін арауканизациялады. Ақырында, аргентиналық армия жүзеге асырған шөлді жаулап алу осы жергілікті қауымдардың жойылуына әкелді. Бұл тарихи шолу зерттеушілер арасында келіспеушілікке әкелді. XIX ғасырда Рамон Листа мен Джордж Чаворт Мустерс сияқты зерттеушілер оларды "цонека", "цоник" немесе "хоник" деп атады. Сарапшылардың көпшілігі Чубут өзені ең үлкен екі бөлімді: "Оңтүстік Техуелче" және "Солтүстік Техуелче" деп бөліп отыр. Бірінші бөлімше оңтүстікке қарай Магеллан бұғазына дейін созылған, ал екінші топ солтүстікке қарай Колорадо өзені (Аргентина) мен Рио-Негроға (Аргентина) дейін созылған. Техуелче халқының Пампаста болуы немесе болмауы зерттеушілер арасында келіспеушіліктерге әкелді, олар "Пампас" деп аталатын жеке бөлімше бар екендігіне келіспеді, сондай-ақ олардың мапучелермен қарым-қатынасы мен шекарасы қандай болды.
Мильсиад Вигнатидің айтуынша
1936 жылы Милсиадес Виньяти Las culturas indígenas de la Pampa y Las culturas indígenas de la Patagonia (Пампаның түпкiлiктi мәдениеттерi мен Патагонияның түпкiлiктi мәдениеттерi) атты еңбегiн жариялады. Онда ол 16-19 ғасырлар аралығында "Gününa küne" немесе "Tuelches" Рио-Негро провинциясының оңтүстiк жартысынан бастап қазіргі Чубут пен Санта-Крус провинцияларының арасындағы шекараға дейін өмір сүргенін ұсынды. "Серрано" олардың солтүстігінде, ал "Аонюкюнк" немесе "Патагон" оңтүстігінде орналасқан. Бұл халықтар үш топқа бөлінді: "Peénken" (Солтүстік халықтары), "Háunikenk" (Оңтүстік халықтары) және "Aónikenk" (Батыс халықтары).
Гүніна яжухты зерттеу
1864 жылы Хунзикер Вьедма аймағындағы Генакенн деп аталатын тілден сөздіктер мен сөз тіркестерінің жинағын жазды. 1865 жылы зерттеуші Хорхе Кларас Буэнос-Айрестің оңтүстігінен Чубутқа дейін Гунина айажых тілінде сөйлейтін адамдармен бірге саяхаттап, оның Diario de viaje de exploración al Chubut (Chubut зерттеу саяхат күнделігі) (18651866) жерлерінің атауларын, сөздері мен сөйлемдерін жинады. 1913 жылы Леман Ницше Хунзикер мен Кларац жинаған деректерді техуелче тілдерінің салыстырмалы сөздіктерін құру үшін қолданды: El grupo lingüístico tschon de los territorios magallánicos (Магеллан аумақтарының хонан тілдік топтары). 1925 жылы Харрингтон екі тілді техуелче тілінде сөйлейтіндердің сөздерін жинады, ол 1946 жылы Contribución al estudio del indio gününa küne (Gününa küne үндісін зерттеуге қосқан үлесі) деп жариялады. 1950 жылдары Касамикела әртүрлі ақсақалдардан сөздіктер, әндер мен дұғалар жинады, морфосинтаксикалық талдау жасады. 1960 жылы Ана Герценштейн өзінің "Фонология де ла ла ла линга куина кена" (Gününa këna тілінің фонологиясы) еңбегінде фонетикалық және фонологиялық жіктеме жасады. 1991 жылы Хосе Педро Виегас Баррос "Clarificación lingüística de las relaciones interculturales e interétnicas en la región pampeano patagónica" (Папагонияның Пампа аймағындағы мәдени-этностық қатынастардың тілдік түсіндірілуі) еңбегінде морфосинтаксикалық проекцияны сипаттады, ал 2005 жылы "Voces en el viento" (Желдегі дауыстар) еңбегінде фонологиялық сипаттама жасады. Пуэльче - өлі тіл. Касамикела Пуэльче тілін соңғы рет меңгерген адамның аты-жөнін жариялады: 1960 жылы 90 жасында қайтыс болған Хосе Мария Кьюэ.
Әлеуметтік ұйым
Техуелче топтары жылжымалы болғанмен, белгілі бір схемаларда, негізінен батыстан шығысқа және керісінше қозғалады. Әр маусымда топтардың лагерьлер орнататын орындары болды, олар өздері арасында айк немесе айкен деп аталады, ал испандар мен креолдар оларды тольдериа деп атайды. Техуелчелердің әр тобы әртүрлі туыстық қатынастардан тұрады және олардың аң аулау мен жинау үшін белгілі бір аумақтары бар. Бұл аумақтардың шекаралары ата-бабалары арқылы белгісіз мәнді белгілермен анықталды: төбе, құдық, қуыс немесе маңызды ағаш. Егер бір топ өз аумағында өз қажеттіліктерін қанағаттандыра алмаған жағдайда, олар сол этностық топтың көршілес адамдарынан өз аумақтарындағы ресурстарды пайдалануға рұқсат алуы керек еді; бұл ережені бұзу соғысқа әкелді. Техуелчелер өте ұйымдасқан отбасылық құрылымға ие болды, онда ерлер беделді тұлға болды, ал әйелдер бағынышты болды. Көптеген отбасылық жағдайларда әкесі қызын түрлі тауарға айырбастау үшін некеге ұсынады. Алты мың жыл бұрын Толденсе өнеркәсібі пайда болды, ол негізінен екі жақты үшбұрышты оқ ұшы, бүйірлік және соңғы сырғанақтар, екі жақты пышақтар және сүйектен жасалған құралдар сияқты тауарлардан тұрады. Кейіннен, біздің заманымыздан бұрын 7000 және 4000 жылдар аралығында Касапедренсе өнеркәсібі пайда болды, ол табақтарда жасалған тас құралдардың көп үлесімен сипатталады, бұл, әрине, гуанако аңшылығына маманданғандықтың көрінісі болды, ол техуелче халқының кейінгі мәдени дамуында да бар. Осы уақыттан бастап Еуропалықтардың келуіне дейін (16 ғасырдың басында) техуелчелер аңшы-жинақшылар болды, олар маусымдық мобильділікті пайдаланып, гуанако малына қарай жылжи бастады. Қыста олар төменгі аймақтарда (боздықтар, ылғалды жерлер, жағалаулар, көл жағалаулары және т.б.) болды. ), ал жаз бойы олар Патагонияның орталық жазық алқаптарына немесе Анд тауларына көшкен, онда олардың басқа қасиетті жерлерімен қатар Фиц Рой тауы да болды.
Испандықтардың келуі
1520 жылы 31 наурызда испан экспедициясы Фернандо де Магелланның қолбасшылығымен Сан-Жулиан шығанағына келіп, қысты сол жерде өткізді. Бұл жерде олар техуелче жергілікті топтарымен байланысқа түсті, оларды олар "Патагондар" деп атады, деп жазған жазушы Антонио Пигафетта. Пигаффетта бұл халықты Патагонияның мифтік алып тайпасы деп сипаттады. Техуелчелердің топтарымен кездескенге дейін, зерттеушілер олардың табан іздерінің үлкендігіне таңғалған. Аяқ киім ретінде қолданған жануар терісі арқылы олардың аяқтары сол кездегі еуропалықтардың аяқтарынан әлдеқайда үлкен болып көрінді. XVI ғасырда еуропалықтардың орташа еркек биіктігі патагониялық еркектерден қысқа болған. Осылайша еуропалықтар оларды "патондар" ("үлкен аяқтылар") деп санаған болуы мүмкін немесе патагониялықтар зерттеушілерді ерлік романындағы алып Патагонды еске түсірген болуы мүмкін. Екі муниципалитет те қазіргі Буэнос-Айрес провинциясының ішкі аймағында орналасқан. Өнімдерді алмасуға қатысу үшін адамдардың қозғалысы ылғалды Пампас, солтүстік Патагония, Анд тауларына жақын аймақтарда (оның батыс және шығыс шеттерінде) Тынық мұхиты жағалауына дейін өмір сүретін әртүрлі топтар арасындағы белгілі бір мәдени алмасуларды тудырды. Бұл Техуелче, Ранкель және Мапуче сияқты топтар арасындағы мәдени алмасулар мен көші-қон қозғалыстарының басталуы болды. Мапуче саудасы сауда мен одақтарды дамыту құралы ретінде басталса да, ол техуелчелер мен басқа топтарға үлкен мәдени әсер ету арқылы аяқталды, сондықтан оны "Мапучизация" немесе "Патагонияның арауканизациясы" деп атайды. Техуелче және Ранкель халықтарының көп бөлігі мапуче әдет-ғұрыптары мен олардың тілін қабылдады, ал мапучелер техуелче өмір салтының кейбір бөліктерін қабылдады (мысалы, тольдериаларда өмір сүру) және осылайша екі топ арасындағы айырмашылықтар олардың ұрпақтары өздерін мапуче техуелче халқы деп атайтын дәрежеге дейін бүлдірілді. 18 ғасырдың бірінші жартысында Какапол бас және оның ұлы Кангапол бас Анды тауларынан Атлант мұхитына дейін және Рио-Негродан Саладо өзеніне дейін созылған аймақтардағы ең маңызды бас болды. Кангаполдың Сиерра-де-ла-Вентана аймағындағы үкіметте орындығы болды, ал олардың халқы "Тау-панпа" деп аталды. Пампалар батыстан мапучелермен бірігіп, 1740 жылы Буэнос-Айрес науқанына шабуыл жасауды білген. Бұл процесте этникалық күрес болды және 1820 жылы Патагон мен Пеуенчтер арасында Сенгуэрр өзенінің жағалауында қатты шайқас болды; басқа шайқастар Барранкас Бланкас пен Шотел Каикеде болды. (Адамдық зоопарктар). Антрополог Роберт Леман Ницше техуелче халқының ұрланып, цирктерде көрсетіліп жүрген мүшелерін зерттегені үшін де сынға түсті.
Санта-Крус қаласында орын
Президент Хосе Эваристо Урибуруның 1898 жылғы 11 қаңтардағы жарлығымен "техуелче тайпаларының жиналуы" үшін Камусу Айке резервациясы құрылды. Қорылым Аргентинаның Санта-Крус провинциясында орналасқан. 1922 жылы президент Иполито Иригоен жарлығымен келесі қорларды құрды: Лаго Виедма (119117 лот), Лаго Кардиел (6 лот) және Лаго Кардиел (28 bis лот). Бірінші екеуінің мәртебесі 1966 жылы, ал үшіншісі 1990 жылы алынды.
Чилиде
Техуелче тобы Чилиде жойылып бара жатыр. 1905 жылы олар қызылша індетіне ұшырап, Пунта-Аренас маңындағы Рио-Зурдо аңғарында қоныстанған Мулато және оның басқа да тайпа мүшелері қаза тапты. Тірі қалғандар Аргентина аумағына, мүмкін, Кумусу Айке қорығына бас сауғалаған. Олардың есімі Лагуна Бланка коммунасындағы Чилидің Вилла Техуелшес деген қаласында бар.