Көк рапсодия: Джордж Гершвиннің 1924 жылғы шығармасы

Кіріспе

1924 жылы жазылған Джордж Гершвиннің композициясы

"Rhapsody in Blue" – Джордж Гершвиннің 1924 жылы жазған, соло фортепиано мен джаз тобына арналған музыкалық шығармасы. Ол классикалық музыка элементтерін джаз әсерімен үйлестіреді. Бұл туындыны оркестр жетекшісі Пол Уайтмен тапсырыс берген. Шығарма тұңғыш рет 1924 жылғы 12 ақпанда Нью-Йорк қаласындағы Эолиан залында "Қазіргі заманғы музыкадағы тәжірибе" атты концертте орындалды. Уайтменнің тобы Гершвин фортепианода орындаған күйде рапсодияны тартты. Уайтменнің аранжировщигі Ферде Грофе рапсодияны бірнеше рет оркестрге түсірді, оның ішінде 1924 жылғы түпнұсқалық нұсқасы, 1926 жылғы оркестрлік нұсқасы және 1942 жылғы симфониялық нұсқасы бар. Рапсодия Гершвиннің ең танымал туындыларының бірі және джаз дәуірін анықтаған маңызды композиция. Гершвиннің бұл шығармасы Американың музыкалық тарихында жаңа кезеңді ашты, оның көрнекті композитор ретіндегі беделін нығайтты және барлық концерттік туындылардың ішіндегі ең танымал шығармалардың біріне айналды. "American Heritage" журналында Фредерик Д. Шварц концерттік тыңдаушылар үшін әйгілі кларнеттің глиссандосы Бетховеннің Бесінші симфониясының басы сияқты дереу танылатынын айтады.

Комиссия

1923 жылғы 1 қарашада Нью-Йоркте канадалық әнші Эва Готьемен өткен тәжірибелік классикалық джаз концерті сәтті аяқталғаннан кейін, оркестр жетекшісі Пол Уайтмен одан да маңызды қадам жасауға шешім қабылдады. Ол композитор Джордж Гершвиннен Линкольнның туған күніне арналған, Эолиан залында өтетін джаз концерті үшін концерттік шығарма жазуды сұрады. Уайтмен 1922 жылғы «Скандалдар» фильмінде Гершвинмен бірлесіп жұмыс істегеннен кейін, оның мұндай кеңейтілген композициясын орындауға ынталанды. Ол әсіресе Гершвиннің «Көк дүйсенбі» атты бір актілік «джаз операсынан» әсерленді. Гершвин бастапқыда Уайтменнің өтінішін қабылдамады, себебі жұмысты аяқтауға жеткілікті уақыты болмайтынын және ноталарды түзету қажет болуы мүмкін екенін айтты. Бірақ көп ұзамай, 3 қаңтар кешкісінде Джордж Гершвин мен либреттист Бадди ДеСилва Манхэттендегі Бродвей және 52-ші көшедегі «Амбассадор» бильярд клубында бильярд ойнады. Джордждың ағасы Айра Гершвин олардың бильярд ойынын тоқтатты және «Нью-Йорк Трибьюн» газетінің 4 қаңтардағы санындағы мақаланы оқып берді. «Америкалық музыка деген не?» деген тақырыптағы, авторсыз «Трибьюн» газетінің мақаласы Айраның назарын аударды. Мақалада Джордж Гершвиннің Уайтменнің концерті үшін «джаз концерті бойынша жұмысты» бастағаны туралы жалған ақпарат берілген. Бұл жаңалық Гершвинге қызық болды, өйткені ол Уайтмен үшін мұндай шығарма жазудан әдепті түрде бас тарған еді. Келесі күні таңертең Уайтменмен телефон арқылы сөйлескенде, Уайтмен Гершвинге өзінің басты қарсыласы Винсент Лопес оның тәжірибелік концерті туралы идеяны ұрлап алуды жоспарлап отырғанын және уақыт жоғалтуға болмайтынын айтты. Осылайша Уайтмен Гершвинге шығарманы жазуға көндірді.

Құрамы

Премьераға дейін бес апта ғана қалғанда Гершвин жұмысты асығыс жазуға кірісті. Кейін ол Бостонға пойызбен сапар барысында "Көк рапсодия" туындысының тақырыптық идеялары ойына келгенін айтты. 1931 жылы биограф Айзек Голдбергке ол былай деді:

Гершвин 7 қаңтарда екі фортепианоға арналған түпнұсқа қолжазбада көрсетілгендей, шығармасын жазуға кірісті. Ол шығарманы жазу кезінде оны "Америкалық рапсодия" деп атады. Айра Гершвин Джеймс Макнейл Уистлердің суреттерінен тұратын көрмеге барғаннан кейін, олардың "Қара және алтын түсті түнгі әуен: құлайтын ракета" және "Сұр және қара түсті аранжировка" сияқты атауларынан шабыдаланып, "Көк рапсодия" деген жаңа атауды ұсынды. Бірнеше аптадан соң Гершвин композициясын аяқтап, "Көк рапсодия" деп аталатын ноталарды Уайтменнің аранжировщигі Ферде Грофеге тапсырды. Грофе 4 ақпанда, премьераға сегіз күн қалғанда, пьесаны оркестрлеуді аяқтады.

Премьера

"Rhapsody in Blue" премьерасы 1924 жылғы 12 ақпанда Манхэттендегі Эолиан залында қарлы сейсенбі күні өтті. "Қазіргі заманғы музыкадағы тәжірибе" деп аталған, көптен күткен Пол Уайтман мен оның Palais Royal оркестрінің концертіне көп көрермен жиналды. Көрермендердің арасында "водевиль актерлері, жаңалықты көруге келген концерт менеджерлері, Тин-Пэн аллеясының өкілдері, композиторлар, симфония және опера жұлдыздары, флэпперлер, тәттілер жегіштер, барлығы шатақтап, араласып отырды". Сол дәуірдің ықпалды тұлғаларының көптегені де қатысты, олардың ішінде Карл Ван Вехтен, Маргарита д'Альварес, Виктор Герберт, Уолтер Дамрош және Вилли "Арыстан" Смит болды. Концерт алдындағы лекцияда Уайтманның менеджері Хью К. Эрнст концерттің мақсаты "таза білім беру" екенін мәлімдеді. Уайтман музыканы "осы жас және тынышсыз дәуірдің эмоционалдық қуатын оятуға қабілетті мелодиялар, гармония және ырғақтардың мысалы ретінде" таңдады. Концерт бағдарламасында 2 бөлімге және 11 тақырыпқа бөлінген 26 жеке музыкалық бөлім тізілген, олардың тақырыптары "Джаздың нағыз формасы" және "Контраст – Нақты нота жазу vs Джаздық стиль" сияқты атауларға ие болды. Бағдарламада Гершвиннің рапсодиясы Эльгардың "Pomp and Circumstance March No. 1" алдындағы соңғы туынды ретінде көрсетілген. Бағдарламаның алғашқы бөліктері көрермендерді көңілсіз қалдырды, сонымен қатар концерт залындағы желдету жүйесі де жұмыс істемей қалды. Гершвин рапсодияға кірген кезде бірқатар көрермендер алаңнан шығып кеткен еді. Көрермендердің ашулы, шыдамсыз және алаңдаған күйде болғаны айтылады, бірақ содан кейін "Rhapsody in Blue" әнінің алғашқы ноталарын орындаған әсерлі кларнеттің глиссандосы оларды тыныштандырды. Глиссандо репетиция кезінде кездейсоқ туындаған еді: Уайтманның оркестрі рапсодияны "ансамбльде жиырма үш музыкантпен" және Джордж Гершвиннің фортепианода орындауымен тартты. Гершвин өзінің фортепиано солосын мінездемелі стильде жартылай импровизациялауды жөн көрді. Оркестр Гершвиннің солосының аяқталғанын және ансамбльдің ойнауды жалғастыруға дайын екенін білдіретін ишаратын күтті. Гершвин концерттен кейін ғана соло фортепиано бөлімін жазғандықтан, премьерадағы түпнұсқа рапсодияның қалай дыбыстағанын білу мүмкін емес.

Rhapsody in Blue premiered during a snowy Tuesday afternoon on February 12, 1924, at Aeolian Hall, Manhattan. Entitled "An Experiment in Modern Music," the much anticipated concert held by Paul Whiteman and his Palais Royal Orchestra drew a packed house. The excited audience consisted of "vaudevillians, concert managers come to have a look at the novelty, Tin Pan Alleyites, composers, symphony and opera stars, flappers, cake eaters, all mixed up higgledy piggledy." A number of influential figures of the era were present, including Carl Van Vechten, Marguerite d'Alvarez, Victor Herbert, Walter Damrosch, and Willie "the Lion" Smith. In a pre concert lecture, Whiteman's manager Hugh C. Ernst proclaimed the purpose of the concert to be "purely educational". Whiteman had selected the music to exemplify the "melodies, harmony and rhythms which agitate the throbbing emotional resources of this young restless age." The concert's lengthy program listed 26 separate musical movements, divided into 2 parts and 11 sections, bearing titles such as "True Form Of Jazz" and "Contrast—Legitimate Scoring vs. Jazzing." The program's schedule featured Gershwin's rhapsody as merely the penultimate piece which preceded Elgar's Pomp and Circumstance March No. 1. Many of the early numbers in the program underwhelmed the audience, and the ventilation system in the concert hall malfunctioned. Some audience members had departed the venue by the time Gershwin made his inconspicuous entrance for the rhapsody. The audience purportedly were irritable, impatient, and restless until the haunting clarinet glissando played the opening notes of Rhapsody in Blue. The distinctive glissando had been created quite by happenstance during rehearsals:

Whiteman's orchestra performed the rhapsody with "twenty three musicians in the ensemble" and George Gershwin on piano. In characteristic style, Gershwin chose to partially improvise his piano solo. The orchestra anxiously waited for Gershwin's nod which signaled the end of his piano solo and the cue for the ensemble to resume playing. As Gershwin did not write the solo piano section until after the concert, it remains unknown exactly how the original rhapsody sounded at the premiere.

Көрермендердің реакциясы және табысы

Рапсодия аяқталған соң, тыңдаушылар Гершвиннің композициясын құлшына қол соғып қарсы алды, ал күтпеген жерден «концерт, қаржылық жағынан емес, барлық жағынан «нокаут» болды». Концерт рапсодияның премьерасының арқасында тез арада тарихи маңызға ие болды, ал оның бағдарламасы «жаз туралы шетелдік монографияларда орын алып, тарихи құжат ғана емес, сонымен қатар сирек кездесетін туындыға айналды». Рапсодияның премьерасының сәттілігінен кейін келешектегі қойылымдар өтті. «Rhapsody in Blue» әнінің алғашқы британдық орындалуы 1925 жылдың 15 маусымында Лондонның «Савой» қонақ үйінде болды. BBC осы орындалуды тікелей эфирде берді. Деброй Сомерс Гершвиннің өзімен бірге «Савой Орфеан» оркестріне дирижерлік етті. Тыңдаушылар бұл туындыны Ұлыбританияда Пол Уайтман оркестрінің екінші еуропалық гастролі кезінде, әсіресе 1926 жылдың 11 сәуірінде Корольдік Альберт залында Гершвиннің қатысуымен тағы да естіді. Gramophone Company/HMV осы орындалуды жазды. 1927 жылдың соңына қарай Уайтманның тобы «Rhapsody in Blue» әнін шамамен 84 рет орындады, ал оның жазбасы миллион данамен сатылды. Бүкіл туынды 12 дюймдік пластинканың екі жағына сыю үшін рапсодия концерттік орындалудан әдеттегіден жылдам ойнатылды, бұл жазбаға асығу сезімін және рубатоның айқын жоғалуын сыйлады. Уайтман кейін бұл туындыны өзінің тобының танысу әні ретінде қабылдады және радио бағдарламаларын «Everything new but the Rhapsody in Blue» деген ұранмен ашты.

Сыни жауап

Концертке келген тыңшылардың жылы қабылдауына қарамастан, музыка сыншылары рапсодияны әртүрлі бағалады. «Нью-Йорк әлемі» газетінің музыка сыншысы Сэмюэл Чотзинофф Гершвиннің композициясы «джазды адал әйелге айналдырды» деп мойындады, ал «The Nation» журналының Генриетта Штраус Гершвин «музыка тарихымызға жаңа тарау қосты» деген пікір білдірді. «The New York Times» газетінде концерт туралы жазған Олин Даунз рапсодияны «өте ерекше форма» деп, ал композиторды «өз дауысын тапқан жаңа талант» деп бағалады. Дегенмен, басқа рецензенттердің пікірі оңай болған жоқ. Питтс Санборн рапсодияның «жақсы айтылған үміт беретін тақырыппен басталатынын», бірақ «тез арада мағынасыз ойыншылық пен қайталауларға ұласатынын» айтты. Көптеген рецензиялар әсіресе жағымсыз болды. Рихард Вагнердің жанкүйері, кейін Гершвиннің «Порги мен Бесс» операсына сынды пікір жазған Лоренс Гилман 1924 жылғы 13 ақпандағы «Нью-Йорк трибунасы» газетінде рапсодияны «еліктеуші», «ескірген» және «сезімсіз» деп қатты сынады. Жалпы, кәсіби музыка сыншылары Гершвиннің шығармасын формасыз деп жиі сынады және композитор мелодиялық бөліктерді ренжұдыспен біріктіргенін мәлімдеді.

Оркестрлеу

1924 жылы Гершвиннің оркестрлеу туралы жеткілікті білімі болмағандықтан, Уайтменнің пианині және бас аранжировщигі Ферде Грофе рапсодияның үлкен табысына маңызды үлес қосты, ал ғалымдар Грофе жасаған рапсодияның аранжировкалары оның американдық мәдениеттегі орнын нығайтқанын айтады. Гершвиннің өмірбаянын жазған Исаак Голдберг 1931 жылы Грофе премьераның сәтті өтуіне зор үлес қосқанын атап өтті: Грофе Уайтмен оркестрінің ерекше қабілеттерін толық пайдалану үшін 1924 жылғы әйгілі ноталарды асығыс ретпен аранжировкалады. Ол бұл оркестрді соло фортепиано және Уайтменнің 23 музыканты үшін жасады. Қамысты аспаптар тобында Росс Горман (Рид I) обой, хеккельфон, B кларнеті, E және B сопранино саксофондары, альт-саксофон, E сопрано кларнеті, альт және бас кларнеттерде орындады; Дональд Кларк (Рид II) B сопрано саксофоны, альт және баритон саксофондарында ойнады, ал Хейл Байерс (Рид III) B сопрано саксофоны, тенор саксофоны, баритон саксофоны және флейтада орындады. Межелі аспаптар тобында Генри Бусс және Фрэнк Сигрист екі трубада, Артуро Серрино және Аль Коррадо екі француз мүйізінде, Рой Максон және Джеймс Кэссидей екі тромбонда, ал Гасс Хельльбург пен Алюс Армер туба мен контрабаста орындады. Соққы аспаптар тобына Джордж Марш орындаған барабан, тимпан және глокеншпиль; әдетте Ферде Грофе немесе Генри Ланж орындаған бір фортепиано; Майкл Пингаторе орындаған бір тенор банжо және скрипкалар кірді. Музыктанушылар бұл түпнұсқа аранжировканы – оның ерекше аспаптық талаптарымен – 1980-ші жылдардың ортасынан бастап қайта жаңғыртулар арқылы қызығушылық танытқанша, кейінгі нұсқалардың танымалдылығына байланысты назардан тыс қалдырды. 1924 жылғы премьерадан кейін Грофе ноталарды қайта қарастырып, 1926 және 1942 жылдары үлкен оркестрлер үшін жаңа аранжировкалар жасады. 1926 жылы ол театр оркестрі үшін аранжировкасын жариялады. Грофе бұл бейімделуді стандартты "оркестр" үшін ұйымдастырды, оған бір флейта, бір гобой, екі кларнет, бір фагот, үш саксофон; екі француз мүйізі, екі труба және екі тромбон; сондай-ақ 1942 жылғы нұсқадағыдай соққы және саптар кірді. Кейіннен Грофе 1942 жылы толық симфониялық оркестр үшін аранжировка жасады. Ол соло фортепиано мен оркестр үшін екі флейтадан, екі гобоеден, екі кларнеттен (B және A), бір бас кларнеттен, екі фаготтан, екі альт саксофонынан, бір тенор саксофонынан тұрады. XX ғасырдың ортасынан бастап 1942 жылғы аранжировка 1976 жылға дейін концерттік репертуардың маңызды бөлігіне айналды, ол кезде Майкл Тилсон Томас алғаш рет джаз тобының түпнұсқалық нұсқасын жазды, ол Гершвиннің 1925 жылғы фортепиано роллін толық джаз оркестрімен қолданды. Грофе Гершвиннің шығармасына жасаған басқа да аранжировкалары 1930 жылы Уайтменнің "Джаз патшасы" фильміне жасалған және 1938 жылы аяқталып, 1942 жылы жарық көрген концерттік оркестрдің (пианосыз ойнауға болады) орнатуын қамтиды. Кейінгі оркестрлеулерде саксофонның маңыздылығы біршама төмендеді, ал банджо бөлігіне қатысудың қажеті болмады, өйткені оның негізінен ырғақты үлесін ішкі саптар қамтамасыз етеді. Гершвиннің өзі бұл шығарманы соло фортепиано үшін және екі фортепиано үшін жасады. Сололық нұсқасы шығарманың бірнеше бөлімдерін жойғанын үшін ерекшеленеді. Гершвиннің өз оркестрін жасау ниеті 1936-1937 жылдары Harms баспасынан келген хаттарда жазылған.

As Gershwin did not have sufficient knowledge of orchestration in 1924, Whiteman's pianist and chief arranger Ferde Grofé played a key role in the rhapsody's meteoric success, and scholars have contended that Grofé's arrangements of the Rhapsody secured its place in American culture. Gershwin's biographer, Isaac Goldberg, noted in 1931 that Grofé played a crucial role in the premiere's triumph:

Grofé hastily arranged the famous 1924 score to take full advantage of the Whiteman orchestra's particular strengths. He developed this orchestration for solo piano and Whiteman's twenty three musicians. For the reeds section, Ross Gorman (Reed I) played an oboe, a heckelphone, a clarinet in B, sopranino saxophones in E & B, an alto saxophone, one E soprano clarinet, and alto and bass clarinets; Donald Clark (Reed II) played a soprano saxophone in B, alto and baritone saxophones, and Hale Byers (Reed III) played soprano saxophone in B, tenor saxophone, baritone saxophone, and a flute. For the brass section, two trumpets in B were played by Henry Busse and Frank Siegrist; two French horns in F were played by Arturo Cerino and Al Corrado; two trombones were played by Roy Maxon and James Casseday, and a tuba and a double bass played by Guss Helleburg and Alus Armer respectively. The percussion section included a drum set, timpani, and a glockenspiel played by George Marsh; one piano typically played by either Ferde Grofé or Henry Lange; one tenor banjo played by Michael Pingatore, and a complement of violins. Musicologists largely ignored this original arrangement—with its unique instrumental requirements—until its revival in reconstructions beginning in the mid 1980s, owing to the popularity and serviceability of the later scorings. After the 1924 premiere, Grofé revised the score and made new orchestrations in 1926 and 1942, each time for larger orchestras. He published his arrangement for a theater orchestra in 1926. Grofé orchestrated this adaptation for a more standard "pit orchestra," which included one flute, one oboe, two clarinets, one bassoon, three saxophones; two French horns, two trumpets, and two trombones; as well as the same percussion and strings complement as the later 1942 version. Grofé later produced a 1942 arrangement for a full symphony orchestra. It is scored for solo piano and an orchestra consisting of two flutes, two oboes, two clarinets in B and A, one bass clarinet, two bassoons, two alto saxophones in E, one tenor saxophone in B; three French horns in F, three trumpets in B, three trombones, one tuba; a percussion section that includes timpani, one suspended cymbal, one snare drum, one bass drum, one tam tam, one triangle, one glockenspiel, and cymbals; one tenor banjo; and strings. Since the mid 20th century, the 1942 arrangement became a staple of the concert repertoire until 1976 when Michael Tilson Thomas recorded the original jazz band version for the first time, employing Gershwin's actual 1925 piano roll with a full jazz orchestra. Grofé's other arrangements of Gershwin's piece include those done for Whiteman's 1930 film, King of Jazz, and the concert band setting (playable without piano) completed by 1938 and published 1942. The prominence of the saxophones in the later orchestrations is somewhat reduced, and the banjo part can be dispensed with, as its mainly rhythmic contribution is provided by the inner strings. Gershwin himself made versions of the piece for solo piano as well as two pianos. The solo version is notable for omitting several sections of the piece. Gershwin's intent to eventually do an orchestration of his own is documented in 1936–37 correspondence from the publisher Harms.

Белгілі жазбалар

"Рапсодия в блуз" аудитория жылы қабылдағаннан кейін Гершвин композицияның бірнеше қысқартылған нұсқаларын әртүрлі форматта жаздырды. 1924 жылғы 10 маусымда Гершвин мен Уайтмен оркестрі 8 минут 59 секундтық акустикалық жазба жасады, оны Victor Talking Machine Company шығарды. Бір жылдан кейін Гершвин өзінің орындауын 1925 жылғы екі фортепианоға арналған рояль түрінде жазды. Кейін, 1927 жылғы 21 сәуірде ол Уайтмен оркестрімен 9 минут 1 секундтық электрлік жазба жасады, оны Виктор қайта жазды. Натаниел Шилкрет Гершвин мен Уайтмен арасындағы даудан кейін электрлік жазбаны жүргізді. Уайтмен оркестрі кейіннен 1930 жылғы "Джаз патшасы" фильмінде Рой Баргидің пианинода орындауымен шығарманың қысқартылған нұсқасын орындады. Ертедегі жазба форматтарының ұзындығы шектеулі болғандықтан, Гершвиннің композициясының алғашқы толық және қысқартылмаған жазбасы Ұлы депрессияға дейін жасалмады. 1935 жылғы шілдеде, Массачусетс штатында сатылып кеткен аудитория үшін рапсодияны бірнеше жыл бойы орындағаннан кейін, дирижер Артур Фидлер және Бостон Попс оркестрі Пуэрто-Риколық пианист Хесус Мария Санромамен RCA Victor үшін алғашқы қысқартылмаған нұсқасын жаздырды. Бұл алғашқы қысқартылмаған жазба үшін Фидлер Ферде Грофенің 1924 жылғы түпнұсқалық аранжировкасын тастап, әуенді дәстүрлі симфонияға бейімдеді. Сол кездегі сыншылар Фидлерді Грофенің бұрынғы аранжировкасының "джаздық сезімталдығын" тастап, "симфониялық байлық пен билікті" қосқаны үшін мақтады. Екінші дүниежүзілік соғыстың соңғы айларында Гершвиннің "Рапсодия в блуз" (1945) фильмінің кассалық табысы кезінде пианист Оскар Левант 1945 жылғы 21 тамызда Юджин Ормандидің Филадельфия оркестрімен қазір танымал композицияны жазды. Левант қайтыс болған композитордың жақын досы болды және ол өзінің орындаушылығында Гершвиннің стильдік ерекшеліктерін қайталауға тырысты. Леванттың "Columbia Masterworks 251" деген атағымен жарық көрген альбомы жақсы пікірлерге ие болды және жылдың ең көп сатылған альбомдарының бірі болды. Леванттың жазбасы мен Гершвиннің өмірі туралы 1945 жылғы фильмнің нәтижесінде "Гершвиннің қайта жаңғыруы" пайда болды. 1960 және 1970 жылдары Гершвиннің рапсодиясы концерттік қойылымдар мен оркестрлік жазбалардың тұрақты бөлігіне айналды, нәтижесінде уақыт өте келе әртүрлі және бейресми интерпретациялар пайда болды. 1973 жылғы жазда бразилиялық джаз-рок әртісі Эумир Деодато Гершвиннің рапсодиясын қысқартылған нұсқада қайта түсіндірді, онда нео-самба ырғақтары болды. Музыкалық сыншылар Деодатоның интерпретациясын "бұрмаланған" және танымайтын деді, бірақ оның синглы Billboard тізімінде "Hot 100" тізімінде 41-орынды және "Easy Listening" хит-парадында 10-орынды, ал Канадада 48-орынды және 13-орынды иеленді. Деодатоның бұрынғы интерпретациясынан кейін француз пианині Рихард Клейдерман 1978 жылы ұқсас қысқартылған диско-аранжировканы жазды, ол оның ең танымал шығармаларының бірі болды. Осы әртүрлі интерпретациялардың пайда болуымен қатар, ғалымдар 1924 жылғы Ферде Грофенің джаз дәуірінің соңынан бері орындалмаған түпнұсқалық аранжировкасына қызығушылық танытты. 1973 жылғы 14 ақпанда дирижер Кеннет Кислер мен пианист Пол Веррет Нью-Гэмпшир университетінің кампусында Грофенің түпнұсқалық аранжировкасын орындады. Көп ұзамай дирижер Майкл Тилсон Томас және Колумбия джаз тобы 1976 жылы Грофенің аранжировкасын жазды, ал 1984 жылы дирижер Морис Пересс пианист Иван Дэвиспен бірге 1924 жылғы концерттің 60 жылдығына арналған реконструкцияның бір бөлігі ретінде жазды. 1924 жылы Гершвиннің рапсодиясының тұңғыш рет орындалғанынан кейін жүз жыл өткен соң, ондаған мың оркестрлер және жеке пианистер шығарманы қысқартылған және толық нұсқада жаздырды. Бұл жазбалардың бірнешеуі сыншылардың жоғары бағасын алды, мысалы, пианист Мишель Камилоның 2006 жылғы Латын Грэмми сыйлығын жеңіп алған нұсқасы.

After the warm reception of Rhapsody in Blue by the audience at Aeolian Hall, Gershwin recorded several abridged versions of his composition in different formats. On June 10, 1924, Gershwin and Whiteman's orchestra created an acoustic recording running 8 minutes and 59 seconds and issued by the Victor Talking Machine Company. A year later, Gershwin recorded his performance on a 1925 piano roll for a two piano version. Later, on April 21, 1927, he made an electrical recording with Whiteman's orchestra running 9 minutes and 1 second and again recorded by Victor. Nathaniel Shilkret purportedly conducted the electrical recording after a dispute between Gershwin and Whiteman. Whiteman's orchestra later performed a truncated version of the piece in the 1930 film The King of Jazz with Roy Bargy on piano. Due to the length limitations of early recording formats, the first complete and unabridged recording of Gershwin's composition did not occur until the Great Depression. In July 1935, after several years of performing the rhapsody for sold out audiences in Massachusetts, conductor Arthur Fiedler and the Boston Pops Orchestra recorded the first unabridged version—nearly fourteen minutes in length—with Puerto Rican pianist Jesús María Sanromá for RCA Victor. For this first unabridged recording, Fiedler discarded Ferde Grofé's original 1924 arrangement and adapted the piece for a conventional symphony. At the time, contemporary critics praised Fiedler for jettisoning the so called "jazzy sentimentality" of Grofé's earlier arrangement and adding a "more symphonic richness and authority." During the final months of World War II, amid the box office success of the Gershwin biographical film Rhapsody in Blue (1945), pianist Oscar Levant recorded the now iconic composition with Eugene Ormandy's Philadelphia Orchestra on August 21, 1945. Levant had been an intimate friend of the deceased composer, and he sought to replicate Gershwin's idiomatic playing style in his performance. Levant's homage—labelled Columbia Masterworks 251—received rapturous reviews and became one of the best selling record albums of the year. As a result of Levant's recording and the 1945 biographical film about Gershwin's life, a "Gershwin revival" ensued. By the 1960s and 1970s, Gershwin's rhapsody had become a predictable staple of both concert performances and orchestra recordings; consequently, more diverse and irreverent interpretations appeared over time. In Summer 1973, Brazilian jazz rock artist Eumir Deodato reinterpreted Gershwin's rhapsody in an abridged version that featured uptempo neo‐samba rhythms. Although music critics derided Deodato's interpretation as "mangled" and barely recognizable, his single reached No. 41 on the "Hot 100" and No. 10 on "Easy Listening" on the Billboard charts, and No. 48 and No. 13 respectively in Canada. In the wake of Deodato's earlier reinterpretation, French pianist Richard Clayderman recorded a similarly abridged disco arrangement in 1978 which became one of his signature pieces. Concurrent with the emergence of these more diverse interpretations, scholarly interest revived in the original 1924 arrangement by Ferde Grofé which had not been performed since the end of the Jazz Age. On February 14, 1973, conductor Kenneth Kiesler and pianist Paul Verrette performed Grofé's original arrangement on the University of New Hampshire campus. Soon after, conductor Michael Tilson Thomas and the Columbia Jazz Band recorded Grofé's arrangement in 1976, as did conductor Maurice Peress with pianist Ivan Davis in 1984 as part of a 60th anniversary reconstruction of the entire 1924 concert. One hundred years after the debut of Gershwin's rhapsody in 1924, tens of thousands of orchestras as well as solo pianists have recorded the piece, both abridged and unabridged. A number of these recordings have garnered critical recognition such as pianist Michel Camilo's 2006 rendition which won a Latin Grammy Award.

Нысан және талдау

Джаз концерті ретінде "Rhapsody in Blue" соло фортепиано мен оркестр үшін жазылған. Рапсодия концерттен ерекшеленеді, оның бір ұзын бөлімі бар. Рапсодиялар көбінесе импровизациялық сипаттағы үзінділерді қамтиды, бірақ формасы тұрақсыз, контрасттары жоғары және эмоционалдық шарықталуға толы. Музыка тым қатты ырғақты пианино сололарынан бастап, баяу, кең және бай оркестрлік бөлімдерге дейін ауысады. Сондықтан да "Рапсодияны формаға қатаң бағынбаған қиял ретінде қарастыруға болады". "Rhapsody in Blue" ашылуы кларнет трелімен басталып, содан кейін диатоникалық гаммадағы 17 нотадан тұратын легатомен жалғасады. Репетиция кезінде Уайтменнің виртуоз кларнетшісі Росс Горман гамманың жоғарғы бөлігін тартымды және тромбонға ұқсас глиссандо ретінде орындады. Гершвин оны естіп, орындау кезінде қайталауын талап етті. Бұл эффект тіл және тамақ бұлшықеттерін пайдаланып ауыз қуысының резонансын өзгерту арқылы, үнемі көтеріліп келе жатқан дыбысты бақылауға мүмкіндік береді. Көптеген кларнетшілер соңғы F концертінен B концертіне өтетін кезеңде сол қолдағы дыбыс тесіктерін біртіндеп ашады. Бұл әсер қазір шығарманың стандартты орындалу тәсіліне айналды. "Rhapsody in Blue" ритмикалық тапқырлық пен мелодиялық шабыттың үйлесімі, Гершвиннің ірі масштабты гармониялық және мелодиялық құрылыммен шығарма жазу қабілетін көрсетеді. Шығарма мотивтердің өзара байланысымен ерекшеленеді. Мотивтік материалдың көп бөлігі алғашқы 14 тактіден бастап енгізіледі. Музыктанушы Дэвид Шифф бес негізгі тақырыпты және алтыншы "қос сөзді" анықтады. Алғашқы 14 тактіден екі тақырып кездеседі, ал 19-шы тактіден қос сөз табылады. Қалған үш тақырыптың екеуі 2-ші тактіден басталатын бірінші тақырыппен ырғақтық байланыста, оны кейде "Глиссандо тақырыбы" (кларнет солосының ашылу глиссандосынан кейін) немесе "Риторнелло тақырыбы" деп атайды. Қалған тақырып – "Поезд тақырыбы", ол ашылу материалдарынан кейін 9-шы репетицияда бірінші болып пайда болады. Бұл тақырыптардың барлығы төмендетілген жетінші ноталар мен үлкен және кіші терциялардың қоспасын қамтитын блюз гаммасына негізделген. Әр тақырып оркестрлік орындалу түрінде де, пианино солосы ретінде де кездеседі. Әр тақырыптың ұсынылу стилінде айқын айырмашылықтар бар. Рапсодияның гармониялық құрылымын талдау қиын. Шығарма B мажорда басталып, сонда аяқталады, бірақ субдоминанта бағытына қарай модуляцияланып, соңында кенеттен B мажорға қайта оралады. Ашылу B, E, A, D, G, B, E және соңында A мажорға қарай "төменге" модуляцияланады. Бесіншілік шеңбері арқылы кері бағытта модуляция классикалық тоналдық қатынастарды кері айналдырады, бірақ оларды толығымен жоққа шығармайды. Ортаңғы бөлімнің барлығы негізінен C мажорда, G мажорға (доминанттық байланыс) шабуылдармен өтеді. Мұндай модуляциялар гармониялық бағытсыз болса да, еркін жүреді. Гершвин жиі қозғалыс иллюзиясын тудыру үшін кіші терциялардың рекурсивті гармониялық прогрессиясын қолданады, бірақ шындығында үзінді басынан соңына дейін тоналдылығын өзгертпейді. Терциямен модуляция – Тин-Пэн аллеясының музыкалық ерекшелігі. "Rhapsody in Blue" да джаздың және басқа да заманауи стильдердің ықпалы байқалады. Рагтайм ырғақтары көп, сондай-ақ Кубаның "клаве" ырғағы, Чарльстон джаз биінде би ырғағы ретінде екі еселенеді. Гершвиннің мақсаты – джаз тек билеуге қолайлы уақытта орындалуы керек деген сенімді жоққа шығару еді. Рапсодияның темпі әртүрлі, ал көптеген жерлерде рубатоның қолданылуы өте жоғары. Джаздың ең айқын ықпалы – көк ноталарды қолдану және олардың жарты тондық қарым-қатынасын зерттеу рапсодияда маңызды рөл атқарады. Оркестрде аккордеон, банджо және саксофон сияқты "халықтық" аспаптарды қолдану оның джаз немесе эстрадалық стиліне үлес қосады, ал осы аспаптардың соңғы екеуі Грофенің "стандартты" оркестрлік сазгерлік құрамының бөлігі болып қалады. Гершвин өзінің шығармаларына әртүрлі пианино стильдерін енгізді. Ол стрит-пиано, жаңа пианино, комедиялық пианино және әнді насихалау пианино стильдерінің техникасын қолданды. Стрит-пианоның ырғақты және импровизациялық стилі 33-ші репетициядан кейін төрт такттан басталатын "agitato e misterioso" бөлімінде, сондай-ақ оркестрді қамтитын басқа бөлімдерде де байқалады. Жаңа пианино 9-шы репетицияда Поезд тақырыбының ашылуымен бірге естіледі. 22-ші репетицияда Чико Маркс танытқан фортепианоға вадевильдік тәсіл – комедиялық пианиноның шектен шығулары мен жеңіл жүрек стилі айқын көрінеді.

As a jazz concerto, Rhapsody in Blue is written for solo piano with orchestra. A rhapsody differs from a concerto in that it features one extended movement instead of separate movements. Rhapsodies often incorporate passages of an improvisational nature—although written out in a score—and are irregular in form, with heightened contrasts and emotional exuberance. The music ranges from intensely rhythmic piano solos to slow, broad, and richly orchestrated sections. Consequently, the Rhapsody "may be looked upon as a fantasia, with no strict fidelity to form." The opening of Rhapsody in Blue is written as a clarinet trill followed by a legato, 17 notes in a diatonic scale. During a rehearsal, Whiteman's virtuoso clarinetist, Ross Gorman, rendered the upper portion of the scale as a captivating and trombone like glissando. Gershwin heard it and insisted that it be repeated in the performance. The effect is produced using the tongue and throat muscles to change the resonance of the oral cavity, thus controlling the continuously rising pitch. Many clarinet players gradually open the left hand tone holes on their instrument during the passage from the last concert F to the top concert B as well. This effect has now become standard performance practice for the work. Rhapsody in Blue features both rhythmic invention and melodic inspiration, and demonstrates Gershwin's ability to write a piece with large scale harmonic and melodic structure. The piece is characterized by strong motivic inter relatedness. Much of the motivic material is introduced in the first 14 measures. Musicologist David Schiff has identified five major themes plus a sixth "tag". Two themes appear in the first 14 measures, and the tag shows up in measure 19. Two of the remaining three themes are rhythmically related to the first theme in measure 2, which is sometimes called the "Glissando theme"—after the opening glissando in the clarinet solo—or the "Ritornello theme". The remaining theme is the "Train theme", which is the first to appear at rehearsal 9 after the opening material. All of these themes rely on the blues scale, which includes lowered sevenths and a mixture of major and minor thirds. Each theme appears both in orchestrated form and as a piano solo. There are considerable differences in the style of presentation of each theme. The harmonic structure of the rhapsody is more difficult to analyze. The piece begins and ends in B major, but it modulates towards the sub dominant direction and abruptly returns to B major at the end. The opening modulates "downward" through the keys B, E, A, D, G, B, E, and finally to A major. Modulation through the circle of fifths in the reverse direction inverts classical tonal relationships, but does not abandon them. The entire middle section resides primarily in C major, with forays into G major (the dominant relation). Such modulations occur freely, although not always with harmonic direction. Gershwin frequently uses a recursive harmonic progression of minor thirds to give the illusion of motion when in fact a passage does not change key from beginning to end. Modulation by thirds is a common feature of Tin Pan Alley music. The influences of jazz and other contemporary styles are present in Rhapsody in Blue. Ragtime rhythms are abundant, as is the Cuban "clave" rhythm, which doubles as a dance rhythm in the Charleston jazz dance. Gershwin's own intentions were to correct the belief that jazz had to be played strictly in time so that one could dance to it. The rhapsody's tempos vary widely, and there is an almost extreme use of rubato in many places throughout. The clearest influence of jazz is the use of blue notes, and the exploration of their half step relationship plays a key role in the rhapsody. The use of so called "vernacular" instruments, such as accordion, banjo, and saxophones in the orchestra, contribute to its jazz or popular style, and the latter two of these instruments have remained part of Grofé's "standard" orchestra scoring. Gershwin incorporated different piano styles into his work. He used the techniques of stride piano, novelty piano, comic piano, and the song plugger piano style. Stride piano's rhythmic and improvisational style is evident in the "agitato e misterioso" section, which begins four bars after rehearsal 33, as well as in other sections, many of which include the orchestra. Novelty piano can be heard at rehearsal 9 with the revelation of the Train theme. The hesitations and light hearted style of comic piano, a vaudeville approach to piano made well known by Chico Marx, are evident at rehearsal 22.

Мәдениеттің рухы

"Rhapsody in Blue" атты тұңғыш шығармасын орындау арқылы Гершвин Америка музыка тарихында жаңа дәуір ашты. Ол өзін джаз дәуірінің көрнекті композиторларының бірі ретінде таныстырды, ал оның шығармасы барлық концерттік туындылардың арасында ең танымалдарының біріне айналды. American Heritage журналында Фредерик Д. Шварц концерттік тыңдаушылар үшін әйгілі кларнеттің глиссандосы Бетховеннің Бесінші симфониясының бастауындай бірден танылатынын айтады. Лос-Анджелес филармониясының сыншысы Оррин Говард Гершвиннің рапсодиясы "қатаң композиторлар мен орындаушылар қауымына" – олардың көпшілігі премьерада болған – өшпес із қалдырғанын, сондай-ақ, шығармаға деген ынтасы Гершвиннің өзін басқа, маңызды жобаларға жетелегенін мәлімдейді. Говардтың пікірінше, шығарманың мұрасы джаз дәуірінің мәдени рухын бейнелейтіндей түсінілуі тиіс:

Гершвиннің рапсодиясы "джаз дәуіріндегі джаздың нақты мысалы емес" болғанымен, Джеймс Циммент және Флойд Левин сияқты музыка тарихшылары да оның дәуірдің рухын қамтитын басты туынды екендігіне келіседі. 1927 жылы жазушы Ф. Скотт Фицджеральд "Rhapsody in Blue" джаз дәуірінің жастық рухын бейнелейтінін айтқан. Келесі онжылдықтарда Фицджеральдтың осы дәуірі мен оған байланысты әдеби туындылары сыншылар мен ғалымдар тарапынан Гершвиннің шығармаларымен мәдени тұрғыдан байланыстырылып келді. 1941 жылы әлеуметтік тарихшы Питер Квеннелл Фицджеральдтың "Ұлы Гэтсби" романында "Гершвиннің әуенінің қайғысы мен шалқасы" бейнеленгенін атап өтті. Осыған сәйкес, режиссер Баз Лурман 2013 жылы Фицджеральдтың 1925 жылғы романының киноадаптациясы – "Ұлы Гэтсби" фильмінде Джей Гэтсби кейіпкерінің драматикалық лейтмотиві ретінде "Rhapsody in Blue" туындысын пайдаланды. Америка драматургы және журналист Терри Тишоут сияқты бірқатар жазушылар Гершвиннің өзін төменгі топтан шығуын, кенеттен жеткен сәттілігін және отыздан аспаған шағындағы ерте өлімін еске алатын Гэтсби кейіпкерімен теңестірді.

Нью-Йорк қаласының музыкалық портреті

"Rhapsody in Blue" ХХ ғасырдың басындағы Нью-Йорк қаласының музыкалық портреті ретінде түсіндірілді. Мәдениет туралы жазатын Даррин Кинг The Wall Street Journal газетінде: "Гершвиннің джаз бен классикалық дәстүрлерді үйлестіруі, джаз дәуірінің гүлденген, көп ұлтты Нью-Йорк қаласын бейнелейді" деп жазды. Музыка тарихшысы Винс Джорданоның пікірінше, "Гершвиннің 1924 жылы жазған синкопациясы, блюз ноталары, рагтайм және джаз ырғақтары, сол керемет дәуірдегі Нью-Йорк қаласының сезімін береді. Қаланың өмірлік күші музыкада жатыр". Пианист Ланг Ланг осы пікірге қосып: "Rhapsody in Blue әнін естігенде, мен Empire State Building ғимаратын көремін. Манхэттендегі Нью-Йорк аспан сызығын және Таймс-сквердегі кофеханаларды елестетемін" дейді. Осыған орай, Вуди Алленнің 1979 жылғы "Манхэттен" фильмінің кіріспесінде Зубин Мехтаның орындауындағы музыкамен Нью-Йорк көріністері бейнеленген. Жиырма жыл өткен соң, Walt Disney Pictures бұл композицияны 1999 жылғы "Fantasia 2000" анимациялық фильмінің Нью-Йорк бөлімінде пайдаланды, онда музыка Ал Хиршфельд стилінде салынған анимациялық бөлімге лирикалық фон болды.

Композиторларға әсері

Гершвиннің рапсодиясы көптеген композиторларға әсер етті. 1955 жылы "Rhapsody in Blue" аккордеоншы Джон Серри ағаны 1957 жылы "Американдық рапсодия" шығармасын жазуға шабыттандырды. The Beach Boys тобының жетекшісі Брайан Уилсон бірнеше рет "Rhapsody in Blue" өзінің сүйікті шығармаларының бірі екенін айтты. Ол бұл туынды алғаш рет екі жасында естіп, оны өте ұнағанын еске түсірді. Биограф Питер Эймс Карлиннің сөзіне қарағанда, рапсодия Уилсонның "Smile" альбомына әсер еткен. "Rhapsody in Blue" сонымен қатар көзі көрмейтін британдық пианист Дерек Паравичини мен композитор Мэтью Кингтің "Blue" деп аталған жаңа концертін жасауға себеп болды, ол 2011 жылы Лондонның Оңтүстік жағалау орталығында алғаш рет орындалды.

Басқа қолданыстар

1984 жылы Лос-Анджелесте өткен жазғы Олимпиада ойындарының ашылу салтанатында 84 пианист бірдей "Rhapsody in Blue" шығармасын бірлесіп орындады. Пианисттер Герби Хэнкок пен Лэнг Лэнг 2008 жылғы 10 ақпанда 50-ші Грэмми сыйлықтарының салтанатында "Rhapsody in Blue" шығармасын орындады. 1980 жылдан бері United Airlines компаниясы бұл шығарманы өзінің жарнамаларында, ұшу алдындағы қауіпсіздік туралы бейнероликтерінде және Чикаго О’Харе халықаралық әуежайының 1-терминалындағы жер асты жолында пайдаланып келеді. "Rhapsody in Blue" шығармасы Бен Фолдс Файв тобының "Философия" және оңтүстіккореялық Red Velvet қыздар тобының "Туған күн" әнінде үлгі ретінде қолданылған.

Сақталу жағдайы

2013 жылдың 22 қыркүйегінде Гершвиннің мұрагерлері толық оркестрлік партитураның ғылыми-критикалық басылымы жарық көретінін хабарлады. Гершвин отбасы Конгресс кітапханасы және Мичиган университетімен бірлесіп, осы партитураларды жұртшылыққа қолжетімді ету үшін жұмыс істеп жатыр. Гершвиннің барлық жобасы аяқталуына 40 жылға жуық уақыт қажет болса да, "Көк рапсодия" басылымы алғашқы болады. "Rhapsody in Blue" 2020 жылдың 1 қаңтарында авторлық құқығынан босатылды, алайда оның жекелеген жазбалары авторлық құқықтармен қорғалған болуы мүмкін.