Кіріспе

Оңтүстік аспан жарты шарсындағы шоқжұлдыздар. Скульптор – оңтүстік аспандағы көрінеуі әлсіз шоқжұлдыз. Ол мүсіншіні бейнелейді. Оны 18 ғасырда Николя Луи де Лакаилл ашты. Ол бастапқыда оны «Apparatus Sculptoris» (мүсіншінің шеберханасы) деп атаған, бірақ кейін атауы қысқартылды.

Тарих

Кет пен Суқұйдың оңтүстігіндегі аймақты б.з.б. 270 жылы Арат "Сулар" деп атаған. Бұл – сирек, әлсіз жұлдыздардың шашыраңқы орналасқан аймағы, ішінде екі жарқыраған жұлдыз ерекше көзге түседі. Астрономия профессоры Брэдли Шефер бұл жұлдыздардың Альфа мен Дельта Скульпторис болуы ең мүмкін деген болжам жасады. Француз астрономы Николя Луи де Лакаилль 1751–52 жылдары бұл жұлдызды алғаш рет француз тілінде l'Atelier du Sculpteur (скульптордың шеберханасы) деп сипаттады, онда үш аяқты үстел, үстінде оюлы бас, суретшінің соқасы және оның қасында мәрмәр тасқа орнатылған екі кескіш көрсетілген. Лакаилль екі жыл бойы Жақсы Үміт мүйісінде болғанда оңтүстік аспандағы шамамен 10 000 жұлдызды бақылап, тізімдеген. Осылайша ол Еуропадан көрінбейтін Оңтүстік Аспан Шар жартысының белгісіз аймақтарында он төрт жаңа шоқжұлдыз құрастырды. Ол олардың барлығына, біреуін қоспағанда, Ағарту дәуірін символдайтын құралдардың құрметіне ат қойды.

Сипаттамалары

Скульптор – Суқұйғыш пен Кет шоқжұлдыздарымен солтүстікте, Форнакспен шығыста, Феникспен оңтүстікте, Груспен оңтүстік-батыста және Балық аустринымен батыста шектесетін кішкентай шоқжұлдыз. Жарық жұлдыз Фомалхаут жақын орналасқан. Халықаралық астрономиялық одақ 1922 жылы қабылдаған шоқжұлдыздың үш әріптік қысқартуы – "Scl". Бельгиялық астроном Эжен Дельпорт 1930 жылы белгілеген шоқжұлдыздың ресми шекаралары 6 сегменттен тұратын көпбұрышпен сипатталады. Экваторлық координаттар жүйесінде осы шекаралардың оң көтерілу координаттары аралығында, ал еңіс координаттары −24.80° мен −39.37° аралығында жатыр. Бұл шоқжұлдызды 50° солтүстік ендіктен оңтүстікке қарай орналасқан бақылаушылар көре алады.

Жұлдыздар

Скульпторда 3-ші шамадан аспайтын жұлдыздар ғана орналасқан. Бұл Скульптордағы галактиканың оңтүстік полюсінің болуымен түсіндіріледі, онда жұлдыз тығыздығы өте төмен. Барлығында, шоқжұлдыз шегінде көрінетін шамасы 6,5 немесе одан жоғары 56 жұлдыз бар. Жерден 780 ± 30 жарық жылы қашықтықта жатыр. Эта Скульпторис – M4III спектрлік типіндегі қызыл алып жұлдыз, оның шамасы 4,8 мен 4,9 аралығында өзгереді және 22,7, 23,5, 24,6, 47,3, 128,7 және 158,7 күнге созылатын бірнеше пульсация кезеңдеріне ие. Күннен шамамен 1082 есе нұрлы деп есептеледі, Жерден 460 ± 20 жарық жылы қашықтықта орналасқан. R Sculptoris – қызыл алып жұлдыз, шамамен 1800 жыл бұрын шығарылған материя спиральдарымен оралған. Жерден 1440 ± 90 жарық жылы қашықтықта жатыр. 2003 жылы Оңтүстік Африка Астрономиялық қоғамы Мира типіндегі өзгермелі жұлдыздар T, U, V және X Скульпторисінің бақылауларына өте шұғыл мұқтаж екенін хабарлады, себебі олардың жарық қисықтары туралы деректер толық емес еді.

Терең аспан нысандары

Бұл шоқжұлдызда жергілікті топқа мүше болып табылатын Скульптор ергежұлдыз галактикасын, сондай-ақ жергілікті топқа ең жақын галактикалар тобы – Скульптор тобын қамтиды. Скульптор галактикасы (NGC 253) – жолақты спиральді галактика және топтың ең ірі мүшесі – Скульптор мен Кит шоқжұлдыздары арасындағы шекараға жақын орналасқан. Топтың тағы бір маңызды мүшесі – иррегулярлы NGC 55 галактикасы. Скульптордағы ерекше галактика – 500 миллион жарық жылы қашықтықтағы Шаршы галактикасы. 300 миллион жыл бұрын болған бірігу нәтижесінде пайда болған Шаршы галактикасының ядросы ескі, сары жұлдыздардан, ал сыртқы сақинасы жас, көк жұлдыздардан тұрады, оның диаметрі 100 000 жарық жылына жетеді. Соқтығысқан галактиканың кішірек бөлігі 250 000 жарық жылы қашықтықтан ядроға қосылған. Соқтығыс толқындары сыртқы сақинада жұлдыздардың кең ауқымды пайда болуына ықпал етті.

Атаулар ауыстырылуы

Sculptor (AK 103) - жұлдыз шоқшасының атымен аталған АҚШ Әскери-теңіз күштерінің Крейтер класының жүк кемесі.