Кіріспе

Б.з.д. 3-ғасырдағы грек ақыны Теокрит (/θ//iː/'/ɒ//k//r//ɪ//t//ə//s/; , Theokritos; шамамен б.з.д. 300 жылы туған, б.з.д. 260 жылдан кейін қайтыс болған) – Сицилия, Ұлы Грекиядан шыққан және ежелгі грек пастораль поэзиясын қалыптастырушы.

Өмір

Теокрит туралы жазбаларынан басқа білгеніміз аз. Дегенмен, оларды сақпен қарастыру қажет, себебі оған жатқызылатын кейбір өлеңдердің (Идиллия; Εἰδύλλια) нақтылығы күмәнді. Өте ертеде екі жинақ жасалғаны белгілі: біреуі авторлығы даулы, бірақ пастораль поэзиясының корпусын құрайтын өлеңдерден тұрады, екіншісі – Теокрит өзі жазған деп саналатын туындылардың қатаң жинағы. Теокрит Сицилиядан шыққан, өйткені ол "Одиссеядағы" Циклоп Полифемді өз "жерлесі" деп атайды. Ол, мүмкін, Александрияда да тұрған, онда күнделікті өмір туралы, әсіресе "Фармакеутрия" туралы жазған. Теокрит Сиракузада дүниеге келген, Кос аралында өмір сүрген және Птолемей II тұсында Мысырда болған деген болжам бар. Бұл жинақтар туралы мәліметтер екі эпиграммада сақталған. Олардың бірі – грамматик, Сулла заманында өмір сүрген және осы өлеңдердің алғашқы редакторы болған деп есептелетін Тарс Артемидорынан. Ол былай дейді: "Ел әндерінің музалары бұрын шашыраңқы болған, енді олардың бәрі бір қорада, бір топта". Екінші эпиграмма авторсыз, онда былай делінген: "Хиан басқа адам, бірақ мен, Теокрит, осы өлеңдерді жазған, Сиракузаның қара халықтың бірі, Праксагордың ұлы және даңқты Филинна; мен қабылдаған Муза бөтен емес". Соңғы жол оның тек пастораль өлеңдерін жазғанын немесе тек дорий диалектінде жазғанын білдіруі мүмкін. Оның Сиракузадан шыққандығы туралы мәліметтер "Идиллияда" (7.7, 28.16–18) айтылады. Оның әке-шешесі туралы ақпарат нақтылығымен көзге түседі және Идиллия 7-нің қате түсіндіріліміне негізделген қарсы теорияны жоққа шығарады, ол оны Симихтың ұлы еткен. Суда авторына Артемидордың жинағынан гөрі кеңірек жинақ белгілі болған, онда нақтылығы күмәнді өлеңдер де болған. Ол былай дейді: "Теокрит дорий диалектінде пастораль өлеңдерін жазған. Кейбір адамдар оған келесі туындыларды да жатқызады: "Проэттің қыздары", "Үміттер", "Гимндер", "Батырлар", "Айтыстар", "Лирикалар", "Элегиялар", "Иамбтар", "Эпиграммалар". Олардың біріншісі Вергилийге белгілі болған болуы мүмкін, ол "Эклога" 6.48-де Протидтер туралы айтады. 21-ші жалған өлең "Үміттердің" бірі, ал 26-шы өлең – "Батырлардың" бірі болуы мүмкін; 8.33–60-та элегиялар кездеседі, ал Бионға арналған жалған эпитафия – "Айтыстардың" бірі болуы мүмкін. Басқа топтардың бәрі бізге жеткен үлкен жинақта ұсынылған.

Эпостар

Олардың үшеуі – 16-шы, 17-ші және 22-ші гимндер. 16-да ақын Сиракузалық Иеро II-ді, 17-де Птолемей Филадельфті, ал 22-де Диоскурларды мақтайды. Қалған өлеңдер – 13, Гилас және нимфалар туралы әңгіме, және 24 – жас Геракл. 13-ші өлеңінде ол сөз суреттерін пайдаланады; 16-шы өлеңінде оның өлеңдерін сипаттауда нәзік қиял бар, ал соңында, жау Сицилиядан қуылғаннан кейін бейбітшіліктің қуанышын болжаған жері, нағыз ауылдық поэзияның (буколикалық) үнін береді. 22 және 24 туралы айтуға болатын ең көп нәрсе – олар өте драматикалық. Басқа жағынан алғанда, олар Каллимах және Аполлоний Родий сияқты басқа ақындардың туындыларынан көп ерекшеленбейді. Дегенмен, екінші бір көзқарас бойынша, 16 және 17-ші өлеңдер ерекше қызығушылық тудырады, себебі олардың жазылған мерзімін анықтауға болады. 17-де Теокрит Птолемей Филадельфтің өз қарындасы Арсиноэмен жасаған инцест некесін тойлайды. Бұл неке б.з.д. 277 жылы болған деп есептеледі, ал жақында табылған жазу Арсиноэнің 270 жылы, ағасының билігінің он бесінші жылы қайтыс болғанын көрсетеді. Осылайша, бұл өлең, Теокрит Арсиноэге ұнамды болу үшін жазған XV өлеңмен бірге осы кезеңге жатады. Иеро II-ге арналған мақтау, Птолемейге арналған мақтаудан бұрын жазылған сияқты, себебі онда Теокрит – демеуші іздеп жүрген ақын, ал екіншісінде ол әлемге қанағаттанған. Иеро алғаш рет 275 жылы генерал болып тағайындалғанда көзге түсті: Теокрит оның болашақ жетістіктері туралы әлі де айтады, ал ақынның үнсіздігі Иероның Фулистиске үйленуі, Лонганоста мамертиндерді жеңісі және «Патша» болып сайлануы – б.з.д. 270 жылы болған оқиғалар әлі орын алмағандығын көрсетеді. Егер осылай болса, 17 және 15 өлеңдері тек 275 және 270 жылдар аралығында жазылуы мүмкін.

Әндер мәтіні

Олардың екеуі, 28 және 29-шылары, әрине, Теокритқа жатады, олар эол өлеңімен және эол диалектісінде жазылған. Біріншісі – өте әдемі өлең, ол ақынның Милет қаласындағы дәрігер Никийдің әйелі Теогенеге саяхаттың құрметіне тілекпен бірге сыйланған. 29-шы өлеңнің тақырыбы 12-шы өлеңнің тақырыбына ұқсас. Зиглердің 1864 жылы тапқан, тек бір кешкі қолжазбада ғана сақталған, өте бұзылған өлең бар. Оның тақырыбы мен стилі 29-шы өлеңге өте жақын болғандықтан, жақындағы редакторлар оны Теокритқа жатқызады.

Басылымдар

Теокрит, Бион және Мосх: Эндрю Лангтың кіріспе мақаласымен (1880), Лондон. Теокрит, Бион және Мосх (1913) Артюр С. Уэй ағылшын тіліне аударған. Кембридж университетінің баспасы. Теокрит, Теокриттің Идилиялары, Р. С. Тревелян аударған (1925, Альберт және Чарльз Бони, Нью-Йорк). Теокрит, Екінші және жетінші Идилиялар (1927), Чарльз Стюарт Калверли аударған. Элизабет Риверстің ағаш кескіндерімен суреттелген (Джон Лейн, Лондон). Теокрит, Теокрит. Грек мәтіні А. С. Ф. Гоудың аудармасымен және түсіндірмесімен (2-ші басылым, 1952, Кембридж). Теокрит: Таңдалған өлеңдер (1971), К. Дж. Довердің түсіндірмесі, Лондон. Теокрит: Идилиялар мен эпиграммалар (1982), Дарил Хайн аударған, Афинеум, Нью-Йорк. Теокрит: Таңдау (1999), Ричард Хантердің түсіндірмесі, Кембридж. Теокрит, Теокриттің Идилиялары, Роберт Уэллс аударған (1988). Теокрит: Идилиялар (2003), Энтони Верити аударған, Ричард Хантердің кіріспесі және жазбаларымен, Оксфорд университетінің баспасы. Теокрит, Мосх, Бион, Нил Хопкинсон редакциялаған және аударған (2015, Кембридж, М.А., Лондон).