Кіріспе
Шешім қабылдау моделі (RPD) - адамдар күрделі жағдайларға тап болғанда тез әрі тиімді шешімдер қабылдауының үлгісі. Бұл модельде шешім қабылдаушы әрекет етудің мүмкін жолын жасайды, оны жағдаймен байланысты шектеулермен салыстырады және бас тартпаған алғашқы әрекет ету жолын таңдайды. РПД әртүрлі топтарда сипатталған, соның ішінде травматологтар, өрт сөндіру командирлері, шахматшылар және қор нарығындағы трейдерлер. Ол уақыт қысымы жағдайында, ақпараттың жартылай және мақсаттар дұрыс анықталмаған жағдайда жақсы жұмыс істейді. РПД-ның шектеулері шешім қабылдаушылар арасында үлкен тәжірибеге деген қажеттілік (модельдік шешімдер мен проблеманың басты ерекшеліктерін дұрыс тану үшін) және ерекше немесе дұрыс анықталмаған жағдайларда тану мен модельдеудің сәтсіздігі проблемасы. Бұл, Гари А. Клейннің "Қуат көздері" кітабында талқылағандай, адам шешім қабылдайтындардың шешім қабылдауына қатысты дұрыс үлгі болып табылады.
Recognition primed decision (RPD) is a model of how people make quick, effective decisions when faced with complex situations. In this model, the decision maker is assumed to generate a possible course of action, compare it to the constraints imposed by the situation, and select the first course of action that is not rejected. RPD has been described in diverse groups including trauma nurses, fireground commanders, chess players, and stock market traders. It functions well in conditions of time pressure, and in which information is partial and goals poorly defined. The limitations of RPD include the need for extensive experience among decision makers (in order to correctly recognize the salient features of a problem and model solutions) and the problem of the failure of recognition and modeling in unusual or misidentified circumstances. It appears, as discussed by Gary A. Klein in Sources of Power, to be a valid model for how human decision makers make decisions.
Шолу
RPD моделі бірден қарастырылатын бірінші орынды реакцияны анықтайды. РПД шешім қабылдаудың екі әдісін біріктіреді; біріншісі - қандай іс-қимылдың мәні бар екенін тану, ал екіншісі - қиял арқылы іс-қимылдың мәні бар екенін бағалау. Алайда, тәжірибелі немесе тәжірибесіз болу айырмашылығы шешім қабылдау процестерінде маңызды фактор болып табылады. RPD қайталанатын жағдайларға тап болған кезде сарапшылар мен жаңадан келгендер арасындағы маңызды айырмашылықты көрсетеді. Тәжірибелі адамдар әдетте шешімді тез қабылдай алады, өйткені жағдай олар бұрын кездескен прототиптік жағдайға сәйкес келуі мүмкін. Жаңадан тәжірибеге ие болғандар әр түрлі мүмкіндіктерді қарастыруы керек және олар жұмыс істейді деп сенетін алғашқы әрекет ету жолын қолданады. Тәжірибесіздер ой елегінен өтіп, сынақ пен қателікпен жұмыс істеуді ұнатады.
Вариациялар
РПД стратегиясының үш нұсқасы бар. 1-вариацияда шешім қабылдаушылар жағдайды типтік деп таниды: жағдайдың егжей-тегжейі мен тиісті іс-қимылдың егжей-тегжейі белгілі болған сценарий. Сондықтан 1-вариация негізінен Егер онда реакциясы. Берілген жағдай жағдайдың типтік сипатына байланысты бірден әрекетке әкеледі. Тәжірибелі шешім қабылдаушылар прототиптік жағдайларды және RPD стратегиясының 1-вариациясы ретінде танылуы үшін қажетті іс-қимылдың қалыптасқан бағыттарын жақсы біледі. 2-түрі - шешім қабылдаушы белгілі бір іс-қимыл бағыттарынан таңдауға беймәлім жағдайды диагностикалаған кезде пайда болады. 2-вариация Егер (???) түрінде болады. онда, шешім қабылдаушының қол жетімді іс-қимылдар туралы нақты білімін білдіретін, бірақ жағдайдың параметрлері туралы білімнің жоқтығын білдіретін сөз. Жағдайдың күрделенуі мен дезинформацияның жинақталуын болдырмау үшін шешім қабылдаушы жағдайдың мүмкін детальдарын мұқият модельдейді, содан кейін белгілі іс-қимылдың ең маңызды бағытын таңдайды. Тәжірибелі шешім қабылдаушылар жағдайды дұрыс модельдей алады, сондықтан олар жылдам әрекет ету жолын таңдайды. 3-вариацияда шешім қабылдаушы жағдайды біледі, бірақ дұрыс әрекет ету жолын білмейді. Шешім қабылдаушы ең тиімді іс-қимыл тәртібін әзірлеу үшін сынақ пен қателік симуляциясын іске асырады. 3-вариация: "Егер онда (??? Бұл жерде шешім қабылдаушы жаңа немесе жиі кездеспейтін іс-қимылдың нәтижелерін модельдейді. Шешім қабылдаушы әр түрлі іс-қимылдар арқылы жүреді, бір іс-қимыл жағдайдың мақсаттары мен басымдықтарына сәйкес келеді. RPD моделіне тән уақыт шектеуіне байланысты шешім қабылдаушы жағдайға сәйкес келетін бірінші әрекет жолын таңдайды. Тәжірибелі шешім қабылдаушылар тиімді іс-қимылдар жолын тез дамыта алады, өйткені олардың сараптамалық білімі орынсыз іс-қимылдарды тез жою үшін пайдаланылуы мүмкін.
Қолдану
Тануға негізделген шешім қабылдау өрт сөндірушілер, іздеу және құтқару бөлімшелері, полиция және басқа да төтенше жағдайлар қызметтеріне қатысты ұйымдар басшылары немесе қызметкерлері үшін өте маңызды. Бұл тәжірибелі және тәжірибесіз адамдарға және олардың шешім қабылдау процестерін қалай басқаратынына қатысты. "Таным" шешім қабылдау моделі ұйымдарға маңызды шешімдер өмірді құтқаратын немесе алып кетуі мүмкін маңызды жағдайларға қалай әсер ететінін көрсететін үлгі ретінде әзірленді. Дайындалған модельді ұйымдарда олқылықтарды жою және RPD түрінің қайсысы ұйымға көбірек қатысты екенін анықтау үшін зерттеу ретінде пайдалануға болады.