Кіріспе

1966 жылы Пол Скотттың кітабы "Тақтың асыл тасы" - Пол Скотттың 1966 жылы жазған романы. Төрт томдық романдық серияның оқиғасы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Үндістанда Британдық патшалықтың соңғы күндері орын алады. Роман сұхбаттар, әңгіме-дүкендер немесе зерттеулер туралы баяндамалар түрінде жазылған, ал басқа бөліктер хаттар (хат түрінде) немесе күнделік жазбалары түрінде жазылған. Роман ағылшын әйелінің, үнді ерінің және британдық полиция инспекторының үшбұрышына назар аударады, бұл сериядағы кейінгі романдардың оқиғаларын қалыптастырады. Ол Скоттың "негізгі еңбегі" деп саналады. Бұл атаудың өзі, сонымен қатар өте құнды нәрсенің көрінісі, Үндістан Британ империясының ең құнды иелігі болып саналғандығын білдіреді. Сюжеттің 1924 жылы жарық көрген Э. М. Форстердің "Индияға жол" романына тікелей ұқсастығы бар.

Сюжетке кіріспе

Романның көп бөлігі сұхбаттар мен әңгімелесулер мен зерттеулер туралы баяндамалар түрінде жазылған. Басқа бөліктерінде бір кейіпкерден екіншісіне жіберілген хаттар немесе күнделіктер жазылған. Ал басқалары - барлығын білетін бақылаушының берген мәліметі.

Орнату

Бұл оқиға 1942 жылы Британдық Үндістанның аты аталмаған провинциясындағы ойдан шығарылған Майапур қаласында орын алады. Солтүстік Үндістанда орналасқан провинция Пенджаб пен Біріккен провинциялармен ерекшеліктері бар. Жергілікті жерлер мен адамдардың атаулары Бенгалиямен байланысты білдіреді, мысалы, Майапур Батыс Бенгалиядағы Майапурға ұқсас; дегенмен, физикалық сипаттамалары солтүстік-шығыс Үндістанға емес, солтүстік-орталық Үндістанға орналасады. Облыстың солтүстігінде таулы аймақ, ал ауыл шаруашылығына арналған жазық жер бар. Дибрапур - бұл қаладан 75 шақырымдай жердегі кішігірім қала. Маяпур провинцияның астанасы болмаса да, салыстырмалы түрде үлкен қала, оның аумағында британдықтардың едәуір болуы бар, онда жергілікті үндістерге өмір сүруге рұқсат етілмейді. Темір жолдың арғы жағында жергілікті тұрғындар тұратын "қара қала" орналасқан. Сонымен қатар, еуразиялық тоқсан бар, бұл қаланың аралас нәсіл (англо-индиялық) халқының мекені.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Англияда жақын туыстарын жоғалтқан Дафна Маннерс Үндістанға жалғыз қалған туысы Леди Маннерспен бірге тұруға келеді. Леди Манерс оны Майапурға үндістандық досы Леди Чаттерджиге жібереді. Леди Чаттерджимен бірге болған кезде, оны "Лили әпкем" деп атайды, Дафни Хари Кумармен кездеседі. Ол Англияда өскен, Дафнаның ағасы оқыған мектепте оқыған үндісі. Хари тек ағылшын тілінде сөйлейді, бірақ әкесі қаржы жағынан құлдырап, өзін-өзі өлтіргеннен кейін, Хари Үндістанға оралуға мәжбүр болды. Дафна Үндістандағы ағылшындардың көзқарасын жек көруге үйреніп, сонымен қатар Хариді жақсы көреді. Кумардың тұтқындалуынан және Дафнаның онымен байланысынан кейін жергілікті полиция бастығы Рональд Меррик Дафнаға ғашық болады. Меррик ағылшынның төменгі орта таптан шыққан, ағылшынның артықшылықты "жария мектеп" класына ренжіген және үндістерді менсінбейді. Осылайша, Хари Меррик жек көретін барлық нәрсені бейнелейді. Дафна мен Хари қоғамдық саябақта, Бибигар бағында, махаббат жасағанда, оларға шабуыл жасайтын толқындар шабуыл жасайды. Хариді ұрып-соғып, Дафниді бірнеше рет зорлайды. Харидің өзін зорлауға қатысы бар екенін білген Дафни оны оқиға орнында болғаны туралы үнсіздікке ант береді. Бірақ ол Рональд Мерриктің инстинктіне сенбейді, ол зорлау туралы білгеннен кейін дереу Хариді қамауға алып, ұзақ және садистік тергеуді жүргізеді, оған жыныстық қорлау жатады. Меррик сонымен қатар білімді жас үндістер тобын, соның ішінде Харидің Майапур газетідегі кейбір әріптестерін де тұтқындады. Дафна Хари мен басқаларды зорлау үшін соттауға қолдау көрсетуден бас тартады. Ол өзіне шабуыл жасағандардың шаруалар екенін және олардың ішінде кем дегенде бір мұсылман бар екенін (көздері байланған болса да, ол сүндеттелгенін білген) және жас, білімді индустар, мысалы, Хари мен оның ұсталған таныстары бола алмағанын айтады. Тергеу кезінде Дафна оған шабуыл жасағандардың ағылшындықтар болуы мүмкін екенін айтуға қауіп төндіреді. Хари тіпті өзін қорғауға бола да ештеңе айтудан бас тартып, билікті таң қалдырады (оны Дафна құпия сақтауға ант берді, ол бұл уәдесін адал орындайды). Билік оны зорлау үшін соттап, жазасын бере алмай, соғыс заңы бойынша революционер деп күдікті ретінде түрмеге қамап қояды. Дафнаның зорлау туралы айыптауды қолдаудан бас тартуы оны Майапурдың және жалпы Британдық Үндістанның британдық қауымынан қорлау мен остракизмге әкеледі, онда оның ісі атақты себепке айналды. Хариге белгісіз, Дафна жүкті; баланың әкелігін анықтау мүмкін емес, бірақ ол баланы Харидің баласы деп санайды. Ол таянына, Леди Мэннерске, босануға оралады, бірақ бұрыннан бар медициналық жағдай оның өліміне әкеледі. Әдепті әйел баланы, Парватиді, Кашмирге алып кетеді. Парватидің Хариге тән ұқсастығы Леди Мэннерс пен Леди Чаттерджиді Хари оның биологиялық әкесі екенін қанағаттандырады.

Сыни қабылдау

1966 жылы "Kirkus Reviews" журналында басылған кітап шолуында роман "келесідей баяу қозғалатын, көптеген идеялар, көзқарастар, болжаулармен толтырылған, бұл тек Англия мен Үндістан арасындағы ғана емес, Үндістанның өзінде, мистикалық, әлеуметтік, саяси шеңберлердегі көптеген шеңберлер бар ғаламшардағы қарама-қайшылықтарды жеткізуге тырысады". Рецензияда: "Бұл, әрине, Пол Скоттың басты жұмысы және ол ойлы және дәмді жазушы екені бұрыннан белгілі, тіпті ол өзінің кейбір кітаптарының оқырмандарына ешқашан қол жеткізбеген болса да, көптеген сыншылар көрсеткендей". 2017 жылы The New York Times газетінде жарияланған мақалада Исаак Чотинер Скотттың жетістігін "бұл оқиғаны негізінен британдықтардың көзқарасынан айтып беру және оны тек қана иллюзиясыз емес, таңғажайып қырағылықпен және ізгілікпен жасау" деп атады.