Кіріспе

Скандинавиядан шыққан тарихи тілдік топ – нормандықтар (немесе норвегтер). Олар ерте орта ғасырлардағы Солтүстік герман тілдік тобы болып, ежелгі норвег тілінде сөйлеген. Бұл тіл үнді-еуропа тілдерінің солтүстік германдық тармағына жатады және Скандинавияның қазіргі герман тілдерінің – даниялықтардың, исландиялықтардың, Фарер аралдарының, норвегиялықтардың және шведтердің – алдыңғысы болып табылады. Бұлар қазір көбінесе норвегтер емес, "скандинавтар" деп аталады.

Норман және Нортман терминдерінің тарихы

Норман сөзі ағылшын тілінде алғаш рет 19 ғасырдың басында пайда болды: Оксфорд ағылшын сөздігінің үшінші басылымында келтірілген ең ерте куәлік – Уолтер Скоттың 1817 жылғы «Қажырлы Гарольд» шығармасынан. Бұл сөз 16 ғасырда «норвегиялық» мағынасында голланд тілінен алынған «norse» деген сөзден жасалған, ал Скотттың заманында «Скандинавияға немесе оның тіліне қатысты, әсіресе ежелгі немесе орта ғасырлық дәуірдегі» мағынаны иеленген. Сондықтан, «викинг» сөзінің қазіргі қолданылуы сияқты, «норман» сөзінің орта ғасырларда қолданылуында ерекше негіз жоқ. «Норман» термині «солтүстік адамы» деген мағынаны білдіреді, орта ғасырларда олар кездескен халықтар норвег тілінде сөйлейтіндерге осылай атаған. Ежелгі франк сөзі Nortmann («Солтүстік адам») латын тіліне аударылып, Normannus деп аталды және латын мәтіндерінде кеңінен қолданылды. Содан кейін латын сөзі Normannus ескі француз тіліне Normands түрінде енген. Осы сөзден нормандықтар мен Нормандияның аты шыққан, оны 10 ғасырда нормандықтар қоныстандырған. Сол сөз испан тілдеріне және латын тілінің жергілікті түрлеріне еніп, lordomanni сияқты формалармен келді, олар тек n ғана емес, l әрпімен де басталады (жергілікті роман тілдеріндегі мұрындық дыбыстардың айырмашылығын көрсетеді). Бұл форма араб тіліне де қабылданған болуы мүмкін: белгілі ерте араб дерегі әл-Масуди 844 жылы Севильяға жасалған шабуылдағы шабуылшыларды тек Rūs деп қана емес, сонымен қатар әл-лаудхана деп атады. Англо-саксондық жылнамасы, ескі ағылшын тілінде жазылған, Дублиндегі пұтқа табынушы норвегиялықтарды (Norðmenn) және Данелаудағы христиан дінін ұстанушы даниялықтарды (Dene) ажыратады. 942 жылы ол король Эдмунд I-нің Йорк норвег корольдері үстінен жеңісін тіркеді: «Даниялықтар бұрын норвегиялықтардың күшімен бағындырылды, көп уақыт бойы пұтқа табынушылардың тұтқынында болды».

Басқа атаулары

Қазіргі зерттеулерде викингтер – норвегтерге жасалған шабуылдарды білдіретін жиі қолданылатын термин, әсіресе Ұлыбритания аралдарындағы норвегтердің шабуылдары мен монастырларды тонауына байланысты, бірақ сол кезде бұл мағынада қолданылмаған. Ежелгі скандинав және көне ағылшын тілдерінде бұл сөз жай ғана "пират" дегенді білдірген. Нордтар немістерде Аскоманни, күл адамдары, гаэлдерде Лохланах (норс), ал англосакстарда Дене (дан) деп аталған. Ирландия мен Шотландияда гаэлдық мәдениетке сіңген скандинавиялық текті адамдарды белгілеу үшін Финн Галл (норвегиялық викинг немесе норвегиялық), Дубх Галл (даниялық викинг немесе даниялық) және Галл Гойдель (шетелдік гаэл) сияқты гаэл терминдері қолданылған. Дублин тұрғындары оларды Остмен, яғни Шығыс адамдары деп атаған, ал Оксманстаун атауы (Дублиннің орталық ауданы; атауы әлі де қолданыста) олардың біріккен қоныстарының бірінен шыққан; олар сондай-ақ Лохланнай, яғни Көл адамдары деп те аталған. Славяндар, арабтар және византиялықтар оларды Рус немесе Рос (Ῥῶς) деп білген, бұл сөздің ротс, яғни "есуге қатысты" деген мағынасы бар, немесе Шығыс славян жерлерін аралаған солтүстік адамдарының көпшілігі шыққан Швецияның шығысындағы Рослаген аймағынан шыққан болуы мүмкін. Қазіргі археологтар мен тарихшылар Шығыс славян жерлеріндегі скандинавиялық қоныстар Ресей және Беларусь елдерінің аттарын қалыптастырғанына сенімді. Славяндар мен византиялықтар оларды варягтар (мәні "анты берген адамдар") деп атаған, ал византия императорларының скандинавиялық қауіпсіздік қызметкерлері Варяг гвардиясы деп белгіленген.

Қазіргі скандинавиялық қолданыс

Қазіргі скандинавия тілдерінде викингтерді атау үшін ортақ сөз бар: «nordbo» (nordborna, nordboerne, nordboerne немесе nordbuane – анықталған көпше түрі) сөзі скандинавия елдерінде тұратын және солтүстік герман тілдерінің бірінде сөйлейтін ежелгі де, қазіргі де адамдарды білдіреді.

География

Викингтердің шығу тегі туралы британдық түсінік қате болған. Британияны шапқандар қазіргі Дания, Скания, Швеция мен Норвегияның батыс жағалауында (шамамен 70-ші параллельге дейін) және шведтік Балтық теңізінің жағалауында 60-шы ендікке дейін, сондай-ақ Мёларен көліне дейін қоныстанған. Олар Швециядағы Готланд аралынан да келген. Нордтар мен оңтүстік герман тайпалары арасындағы шекара – Даневирке, бүгінде Дания-Германия шекарасының оңтүстігінде орналасқан. Ең оңтүстіктегі викингтер Ньюкасл-апон-Тайннан солтүстікке қарай қоныстанбаған, ал Британияға солтүстікке қарағанда шығыстан көбірек сапар шеккен. Скандинавиялық нордар қазіргі Ұлыбритания (Англия, Шотландия, Уэльс), Ирландия, Исландия, Ресей, Беларусь, Франция, Сицилия, Бельгия, Украина, Финляндия, Эстония, Латвия, Литва, Германия, Польша, Гренландия, Канада және Фарер аралдарында мемлекеттер мен елді мекендер құрған.