Кіріспе
1921 жылы құрылған және 1922 жылы таратылған саяси аймақ. Оңтүстік Ирландия (Deisceart Éireann, ) – 1920 жылғы Ирландия үкіметі актісі арқылы Ирландия бөлінген кезде құрылған Ирландияның екі бөлігінің үлкені болды. Ол Ирландияның 32 округінің 26-сын, яғни аралдың шамамен бес бөлігін құрады, ал қалған алты округ аралдың солтүстігіндегі Ольстердің көп бөлігін алып жатып, Солтүстік Ирландияны құрады. Оңтүстік Ирландияға Донегал округі де кірді, ол Ольстердегі ең үлкен округ және барлық Ирландиядағы ең солтүстік округ болатын. 1920 жылғы актінің мақсаты – Ирландия ішінде өзін-өзі басқаратын екі аумақ құру болды, олардың әрқайсысының өз парламенті мен мемлекеттік институттары болып, екеуі де Ұлыбритания мен Ирландия Біріккен Корольдігінің құрамында қалатын еді. Акт екі аумақ арасындағы ынтымақтастық және Ирландияның біртұтас болуына мүмкіндік беру туралы да ережелерді қамтыды. Алайда, 1921 жылғы Оңтүстік Ирландияның Өкілдер палатасына өткен сайлауда Синн Фэйн кандидаттары 128 орынның 124-ін жеңіп алды (барлық кандидаттар қарсылықсыз сайланды және дауыс беру өткізілмеді), және парламентке қатыспады, оның орнына Екінші Дайл ретінде құрылды. Оңтүстік Ирландияның Парламенті – төрт юнионист мүшеден тұратын – бір рет қана жиналды. Жағдайдың ушығуы Англо-Ирландия келісіміне және Уақытша үкімет құрылуына әкелді, ол 1922 жылдың 16 қаңтарынан 5 желтоқсанына дейін Оңтүстік Ирландияны басқарды: бұл Англо-Ирландия келісімін бекіту мен Ирландия еркін мемлекетінің құрылуы арасындағы кезең үшін жасалған көшбасшылық әкімшілік болды. Оның заңдылығын Дэйл Эйранға Анти-келісім делегаттары тарапынан жоққа шығарылды. Оңтүстік Ирландия саяси бірлік ретінде 1922 жылдың 6 желтоқсанында Ирландия еркін мемлекетімен алмастырылды (кейіннен 1937 жылдан бастап өзінің конституциясын қабылдап, толық тәуелсіз Ирландия мемлекетіне айналды).
Southern Ireland (Deisceart Éireann, ) was the larger of the two parts of Ireland that were created when Ireland was partitioned by the Government of Ireland Act 1920. It comprised 26 of the 32 counties of Ireland or about five sixths of the area of the island, whilst the remaining six counties, which occupied most of Ulster in the north of the island, formed Northern Ireland. Southern Ireland included County Donegal, despite it being the largest county in Ulster and the most northerly county in all of Ireland. The Act of 1920, which became effective on 3 May 1921, was intended to create two self governing territories within Ireland, each with its own parliament and governmental institutions, and both remaining within the United Kingdom of Great Britain and Ireland. It also contained provisions for co operation between the two territories and for the eventual reunification of Ireland. However, in the 1921 elections for Southern Ireland's House of Commons, Sinn Féin candidates won 124 of the 128 seats (all candidates were unopposed and no actual polling occurred), and ignored the parliament, assembling instead as the Second Dáil. The Parliament of Southern Ireland—consisting of the four unionist members—met only once. Continuing unrest resulted in the Anglo Irish Treaty and the Provisional Government, which administered Southern Ireland from 16 January 1922 to 5 December 1922: effectively a transitional administration for the period between the ratifying of the Anglo Irish Treaty and the establishment of the Irish Free State. Its legitimacy was disputed by the Anti Treaty delegates to Dáil Éireann. Southern Ireland, as a political entity, was superseded by the Irish Free State on 6 December 1922 (which later became the fully independent state of Ireland from 1937 with the adoption of its own constitution).
Жергілікті билік пен бөліну
1920 жылғы Ирландия үкіметі туралы заң, сондай-ақ Төртінші өзін-өзі басқару туралы заң деп те аталады, 1880 жылдардан бері Ирландия саясатын қиындатқан мәселеге, атап айтқанда, ирландтық одақтастар мен ұлтшылдардың қарама-қайшылық талаптарын шешуге бағытталған. Ұлтшылдар Ирландияның Вестминстердегі Парламент, Уайтхоллдағы британ үкіметі және Дублин замкісіндегі Ирландия үкіметі тарапынан дұрыс басқарылмағанына сеніп, өзін-өзі басқарудың бір түрін қалаған. Көптеген одақтастар Дублиндегі ұлтшыл үкіметтің Ольстер провинциясының солтүстік-шығыс округтеріне артық жүк боларлық тарифтерді енгізуінен қорқып, олар негізінен протестанттар ғана емес, сонымен қатар көбінесе ауыл шаруашылығымен айналысатын аралдың жалғыз өнеркәсіптік аймағы болатын. Олар сондай-ақ ұлтшыл үкімет саяси билікке келгеннен кейін протестанттарды кемсітеді деп те қорқып жүрді. Одақтастар неміс қару-жарақ саудагері Бруно Спиродан қару-жарақ пен түрлі қару сатып алып, импорттады және Ольстерде өзін-өзі басқарудың жүзеге асуын болдырмау үшін Ольстер еріктілер күшін (UVF) құрды. Осыған жауап ретінде ұлтшылдар да қару-жарақ импорттап, Ирландия еріктілерін құрды. Ирландия үкіметі заңымен енгізілген бөліну – Солтүстік Ирландия мен Оңтүстік Ирландияны Ұлыбритания мен Ирландия Біріккен Корольдігінің аймақтары ретінде жеке басқаруға мүмкіндік беретін уақытша шешім ретінде қарастырылды. Осы бөлінуге ең қарсы болғандардың бірі – Ирландия одақтастығының көшбасшысы, Дублинде туған сэр Эдвард Карсон болды. Ол Ирландияны екіге бөлудің дұрыс емес екенін және бұл оңтүстік және батыстағы одақтастардың жағдайына нашар әсер етеді деп ойлады.
1921 жылғы парламент сайлауы
Солтүстік Ирландия 1972 жылға дейін парламенті мен үкіметі жұмыс істейтін болса, Оңтүстік Ирландияның парламенті заңды түрде құрылғанмен, ешқашан іс жүзінде жұмыс істеген жоқ (мысалы, ол бірде-бір заң қабылдамады). Оңтүстік Ирландияның Өкілдер палатасы бір рет ғана шақырылды, онда бар болғаны төрт мүше қатысты. 1918 жылғы Ұлыбританиядағы жалпы сайлауда Ирландиядан сайланған «Синн Фэйн» партиясының парламент мүшелері (депутаттары) құрған парламент Ирландия Республикасын жариялады. Ирландиядағы парламент сайлауы 1920 жылғы Ирландия үкіметі туралы заңға сәйкес өтті. 1921 жылы Оңтүстік Ирландияның Өкілдер палатасына өткізілген алғашқы жалпы сайлау және сол уақытта Солтүстік Ирландияның Өкілдер палатасына өткізілген сайлауды «Синн Фэйн» партиясы соттан тыс парламент – Екінші Дайл құру үшін пайдаланды. Оңтүстік Ирландияда «Синн Фэйн» 128 орынның 124-ін қарсылықсыз жеңіп алды, ал Солтүстік Ирландияда 52 орынның 6-сын жеңіп алды, ал қалған 6 орын «Синн Фэйн» емес ұлтшылдарға бұйырды. (Ал қалған төрт оңтүстік округтен Дублин мен Дублин университетінің сайлау округінен шыққан одақтастар жеңіп алды, олар солтүстікте сайланған қырық одақтаспен бірге Екінші Дайлмен қатысудан бас тартты.) 1921 жылғы 28 маусымда Оңтүстік Ирландияның жаңа Парламенті шақырылғанда, Оңтүстік Ирландияның Өкілдер палатасының төрт одақтас мүшесі және бірнеше тағайындалған сенаторлар Дублиндегі Корольдік ғылым колледжіне келді, онда отырыс өткізу жоспарланған еді; ал көптеген мүшелер басқа жерде Дайл ретінде жиналды.
Шарт және еркін мемлекет
Ағылшын-ирландтық келісім 1922 жылғы 14 қаңтарда ирландтар үшін «келісімді мақұлдау мақсатымен шақырылған Оңтүстік Ирландияның Төменгі палатасына сайланған мүшелердің» отырысында ратификацияланды. Келісімде «мүшелердің отырысы» деп көрсетілген, бірақ келісімді Оңтүстік Ирландияның Төменгі палатасының мақұлдауы қажет екені нақты айтылмаған. Сондықтан, бұл «отырыс» шақырылғанда, оны Артур Гриффит, Келісімге қол қойған «Ирландияның өкілетті өкілдері делегациясының төрағасы» ретінде ұйымдастырды. Маңыздысы, 1920 жылғы Ирландия үкіметі туралы заң бойынша Оңтүстік Ирландияның Төменгі палатасының отырысын шақыруға құқығы бар лауазымды тұлға болған Ирландияның лорд-лейтенанты виконт Фиц Алан бұл отырысты шақырмады. Келісіммен құрылған Уақытша үкімет 1922 жылғы 14 қаңтарда Оңтүстік Ирландиядағы сайлау округтері үшін сайланған Парламент мүшелерінің аталған отырысында құрылды. Ол екі күннен кейін Майкл Коллинз Уақытша үкіметтің төрағасы болғанда қызметін бастады. Коллинз Лорд Фиц Аланның қатысуымен өткен салтанатта Дублин қамалына басшылық етуді қабылдады. Жаңа үкімет Ирландия үкіметі туралы заңда көзделгендей Оңтүстік Ирландияның мекемесі емес еді. Оның орнына, ол Ағылшын-ирландтық келісім-шартымен құрылған және 1922 жылғы 6 желтоқсанда Ирландия еркін мемлекетінің құрылуына дейін қажетті кезеңдік құрылым болды. Оңтүстік Ирландия өзін-өзі басқарды, бірақ егемен мемлекет емес еді. Оның конституциялық мәртебесі Ұлыбритания Парламенті мен Ирландия Парламенті қабылдаған екі толықтыратын заң – Одақ актілерінен туындады. 1922 жылғы 27 мамырда (Ирландия еркін мемлекетінің құрылуына бірнеше ай қалғанда) лорд Фиц Алан, Ирландияның лорд-лейтенанты ретінде, 1922 жылғы Ирландия еркін мемлекеті (келісім) заңына сәйкес Оңтүстік Ирландияның Парламентін таратып, «Уақытша Парламент деп белгіленетін Парламент» деп жариялады. Сол күнден бастап Оңтүстік Ирландияның Парламенті өз қызметін тоқтатты. 1922 жылғы 6 желтоқсанда келісім шарттарымен Ирландия еркін мемлекеті құрылғанда Оңтүстік Ирландияның өмір сүруі тоқтатылды.