Кіріспе

Португалия королі (1385–1433), Авиз әулетінің тұңғышы Иоанн I (Жуан [ʒuˈɐ̃w̃]; 11 сәуір 1357 – 14 тамыз 1433), сондай-ақ Авиздік Иоанн деп те аталады, 1385 жылдан 1433 жылы қайтыс болғанға дейін Португалия королі болды. Ол, ең алдымен, Португалияның Кастилиямен мұрагерлік соғысында жеңіске жеткізіп, елдің тәуелсіздігін сақтап, Португалия тағында Авиз (немесе Жоанна) әулетін орнатудағы рөлімен танымал. Оның 48 жылдық ұзақ билігі Португалияның теңіз арқылы кеңінуінің басталуын көрсетеді. Иоаннның елде жақсы есте қалған патшалығы оған "Жақсы есте сақтау" (de Boa Memória) деген лақап атты берді; оны "жақсы" (o Bom), кейде "ұлы" (o Grande) және сирек, әсіресе Испанияда "Тас шақа" (Bastardo) деп те атады.

Ерте өмір

Иоанн Лиссабонда Португалия королі Петр I-нің Тереза есімді әйелден туған ұлы ретінде дүниеге келді. Корольдік шежіреші Фернао Лопестің "Пётр I-нің шежіресі" кітабында айтылғандай, ол Галисиялық ақсүйек әйел болған. XVIII ғасырда Антонио Каэтано де Соуза Торре-ду-Томбо архивінен XVI ғасырға жататын құжатты тапты, онда оның есімі Тереза Луренцо деп көрсетілген. 1364 жылы Галисиялық Христос орденінің ұлы магистрі Нуно Фрейре де Андраде сұрауымен, ол Авиз орденінің ұлы магистрі болып тағайындалды. 1383 жылдың қазанында жартылай бауыры, король Фердинанд I еркек мұрагерсіз қайтыс болғаннан кейін, Фердинандтың жалғыз қызы Беатрисқа мұрагерлік құқығын қамтамасыз ету үшін күшті күш-жігер жұмсалды. Мұрагер ретінде Беатрис Кастилия королі Иоанн I-ге үйленді, бірақ халықтың пікірі Португалияның Кастилияға дерлік қосылып кетуіне алып келетін келісімге қарсы болды. 1383–1385 жылдар аралығында португалиялық тәжсіздік кезеңі басталды, бұл елде ешбір монарх билік етпеген саяси анархияның уақыты болды.

Акламация

1385 жылғы 6 сәуірде Корольдік Кеңес (Португалия Кортесі) Коимбрада жиналып, сол кезде Авиздің басшысы болған Иоаннды Португалияның патшасы деп жариялады. Бұл екі ай ішінде Кастилияға қарсы соғыстың бөлігі ретінде, португал тәжіне қатысты талаптарға қарсы күресте Минхоның көп бөлігінің азат етілуімен жалғасты. Ұзақ өтпей, Кастилия патшасы Лиссабонды басып алып, Иоанн I-ді тақтан түсіру мақсатымен Португалияға қайтадан шабуыл жасады. Кастилияның Иоанн I француздық одақтас атқыштармен бірге болды, ал ағылшын әскерлері мен генералдары Иоанн Авиздің жағына шықты (Жүз жылдық соғысқа қараңыз). Иоанн мен оның констеблі, талантты қолдаушысы Нуньо Альварес Перейра 1385 жылғы 14 тамызда Альжубаррота шайқасында шешуші жеңіспен шабуылды тойтарды. Содан кейін Кастилияның Иоанн I кері шегінді. Кастилия әскерлері Сантарем, Торрес-Ведрас және Торрес-Новас қалаларын тастап кетті, ал көптеген басқа қалаларды португалдық дворяндар Кастилия тарапынан Иоанн I-ге табыстады. Нәтижесінде португал тәжінің тұрақтылығы қамтамасыз етілді. 1387 жылғы 2 ақпанда Иоанн I Иоанн Гонттың қызы Ланкастерлік Филиппаға үйленді. Иоаннның өтінішіне жауап ретінде Папа Мартин V 1418 жылғы 4 сәуірде Sane charissimus атты паптық бұйрығын шығарды, ол патшаға маврлардан бағындыратын барлық жерлерді растады. Генрих Теңізшінің қолдауымен Африка жағалауын зерттеу үшін саяхаттар ұйымдастырылды. Бұл 1417 жылы Мадейра және 1427 жылы Азор аралдарының ашылуына әкелді; барлығы португал тәжінің иелігіне өтті. Замандас жазушылар Иоаннды зиялы, билікті өзіне шоғырландыруға құштар, бірақ сонымен бірге мейірімді және қайырымды мінезді адам деп сипаттайды. Діни орденнің басшысы ретінде алған жас кезеңдегі білімі оны орта ғасырлар үшін ерекше білімді патшаға айналдырды. Оның білім мен мәдениетке деген сүйіспеншілігі ұлдарына жетті, португал тарихшылары оларды көбінесе «танымды ұрпақ» (Ínclita Geração) деп атайды: болашақ патша Эдуард – ақын және жазушы; Коимбра герцогы Петр – өз заманының ең білімді ханзадаларының бірі; ал Генрих Теңізші, Визеу герцогы, ғылымға және теңіз ісін дамытуға көп қаржы жұмсады. 1430 жылы Иоаннның жалғыз қалған қызы Изабелла Бургундия герцогы Филипп Жақсыға үйленді және оның жерлерінде өте жоғары мәдениетті сарай өмірінен ләззат алды; ол Батыл Шарльдің анасы болды.