Кіріспе

Бельгияның әкімшілік бөлінісі

Бельгия 581 муниципалитетке (gemeenten; Gemeinden) бөлінеді, олардың 300-і Фландрияның бес провинциясына, ал 262-і Валонияның бес провинциясына, ал қалған 19-ы провинцияларға бөлінбеген Брюссель астанасы аймағына жатады. Көп жағдайда муниципалитеттер Бельгияның ең кіші әкімшілік бөлімшелері болып табылады, бірақ 100 000 тұрғыны бар муниципалитеттерде жергілікті кеңестің бастамасымен сайланған кеңестері бар әкімшілік бірліктер құрылуы мүмкін. Осылайша, 500 000-нан астам тұрғыны бар Антверпен қаласы тоғыз округке (districten) бөлінді. Бельгиялық округтер (arrondissementen; Bezirke) – провинция (немесе астаналық аймақ) мен муниципалитет арасындағы әкімшілік деңгей, сондай-ақ ең төменгі сот деңгейі, кейде ағылшын тілінде аудандар деп те аталады.

1830 жылға дейін

Муниципалитеттер әкімшілік бөлім ретінде 1795 жылы Директория Ескі тәртіп құрылымдарын қайта ұйымдастырған кезде ресми түрде құрылды. 5000 тұрғынынан аз муниципалитеттер «кантондық муниципалитеттер» деп топтастырылды. 1800 жылы бұл кантондық муниципалитеттер қайтадан таратылып, автономды муниципалитеттердің саны 2776-ға жетті. Нидерланд Біріккен Корольдігі кезеңінде көп өзгеріс болған жоқ, тек бірнеше шағын муниципалитеттер біріктірілді.

1830 және 1961 жылдар аралығында

1831 жылы Бельгия 2739 муниципалитетке бөлінді, және бұл сан 1961 жылға дейін шамамен тұрақты болды. 1839 жылы Бельгия шекарасы мойындалғанда муниципалитеттер саны 2508-ге дейін азайды, себебі 124 муниципалитет Нидерландыға өткізілді, ал тағы 119 муниципалитет Люксембург Ұлы Герцогтығының құрамына кірді (толық мәліметтер үшін Люксембург коммуналары туралы мақалаға қараңыз). 1928 жылға дейін жаңа муниципалитеттер құрыла берді. 1850 жылы 2528 муниципалитет, 1875 жылы 2572, 1900 жылы 2617, ал 1929 жылы рекордтық 2675 муниципалитет болды. Бұл сондай-ақ Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Бельгияға қосылған Шығыс кантондарының муниципалитеттерін де қамтиды.

1961 жылдан 1977 жылға дейін

1961 жылы «Бірлік заңы» (Eenheidswet; Einheitsgesetz) қабылданды, оның төртінші тарауы муниципалитеттердің аумақтық ұйымдастырылуына арналған. Муниципалитеттерді тарату құқығы 10 жылға атқарушы билікке берілді. Муниципалитеттер қаржылық немесе географиялық, тілдік, экономикалық, әлеуметтік немесе мәдени себептер бойынша біріктірілуі мүмкін. 1964, 1969 және 1970 жылдары шамамен 300 муниципалитет таратылып, басқа муниципалитеттерге қосылды. Муниципалитеттер саны 1961 жылы 2663-тен 1965 жылы 2586-ға, ал 1971 жылы 2359-ға дейін азайды. Конституцияның 4-бабында әр муниципалитет 1962–1963 жылдары құрылған төрт ресми тілді аймақтың біреуіне ғана жататыны белгіленген. Үш ресми бір тілді аймақта, басқа тілді аймаққа жақын орналасқан бірнеше ондаған муниципалитет осы тілде сөйлейтін азаматтарға шектеулі мүмкіндіктер ұсынуы керек. Кез келген муниципалитеттің тілдік мәртебесін өзгерте алатыны – ерекше көпшілік дауысымен қабылданған заң ғана болғандықтан, бұл шаралар 1970 жылдары кейбір шағын муниципалитеттердің бірігуіне кедергі келтірді. Сондықтан Бельгияның ең кішкентай муниципалитеттері осы топта сақталды, атап айтқанда, 2006 жылы 84 тұрғыны бар Херштаппе. Гастон Эйскенс үкіметіндегі Ішкі істер министрі Люсьен Хармегнис (1968–1972) Бельгияның аумақтық қайта ұйымдастыру процесін жалғастыруға шешім қабылдады. 1971 жылы «Бірлік заңының» ережелері кеңейтіліп, өзгертілді және бастапқыда оның ережелерінен тыс қалған ірі агломерацияларға да қолданыла бастады. Бұл процесті Ішкі істер министрі Жозеф Мишель басқарды. 1975 жылдың 30 желтоқсанында муниципалитеттерді біріктіру туралы заң қабылданды. Бірігу 1977 жылдың 1 қаңтарында күшіне енді. 1977 жылғы бірігу Бельгиядағы муниципалитеттер санын 2359-дан 596-ға дейін азайтты.

Антверпен

Антверпендегі қайта ұйымдастырудың ерекшелігіне байланысты, 1975 жылғы 30 желтоқсандағы заң Антверпен үшін 1983 жылдың 1 қаңтарында ғана күшіне енді. Бұрынғы тәуелсіз муниципалитеттер округтер деп аталды және оларға кеңес беру функциясы берілді. Бірақ 2001 жылдың 1 қаңтарынан бастап оларға әкімшілік функция қайтадан берілді. 1983 жылы Антверпеннің Берхем, Боргерхаут, Дюерн, Хобокен, Экерен, Мерксем және Вильрайк муниципалитеттерімен бірігуі Бельгиядағы муниципалитеттер санын 589-ға дейін азайтты және бұл муниципалитеттердің көптеген жылдар бойғы соңғы қайта ұйымдастырылуы болды, себебі Брюссельдің 19 муниципалитетінің бірігуі мерзімі шексізге соқтырылды.

21 ғасыр

Бесінші мемлекеттік реформа (2001) муниципалитеттерге қатысты жауапкершілікті федералдық деңгейден үш аймаққа ауыстырды. Бұл муниципалитеттерді қайта ұйымдастыруға дереу елеулі әсер етпеді, бірақ Фламанд үкіметі (2014-2019) муниципалитеттерге бірігуді қарастыру үшін заңнамалық база мен қаржылық стимулдар ұсынды. Осының нәтижесінде 15 фламанд муниципалитеті жетіге бірікті, фламанд муниципалитеттерінің жалпы саны 308-ден 300-ге дейін азайды. Олардың муниципалдық кеңестері 2018 жылғы 14 қазанда өткен кезекті сайлауда сайланды, ал өзгеріс 2019 жылғы 1 қаңтарда күшіне енді.

Мэр

Қала әкімі (burgemeester; Bürgermeister) – муниципалитеттің басшысы ғана емес, сонымен қатар жергілікті деңгейдегі аймақтық және федералды үкіметтің өкілі. Осы қызметінде ол заңдарды, қаулыларды, ережелерді және бұйрықтарды орындауға жауапты. Қала әкімі сондай-ақ өз муниципалитетінде қоғамдық тәртіпті сақтауға жауапты. Ол әкімдер мен кеңесшілер алқасының немесе аймаққа байланысты муниципалдық алқаның төрағасы болып табылады. Фландрия және Брюссельде қала әкімін аймақтық үкімет, муниципалитет кеңесінің ұсынысы бойынша, алты жылға тағайындайды. Валлонияда қала әкімі – муниципалдық сайлауда ең көп дауыс алған көпшілік партияның ең көп басымдық дауысын алған муниципалдық кеңес мүшесі. Сондықтан қала әкімі ең ірі партияның мүшесі болмауы да мүмкін, себебі ең ірі партия әрқашан басқарушы коалицияның құрамына кірмейді. Валлонияда муниципалдық кеңес муниципалдық коллегияға конструктивті сенімсіздік білдіру туралы ұсыныс қабылдауға құқылы.

Колледж

Муниципалитеттің атқарушы органы Фландрия мен Брюссельде мэрлер мен альдермендер коллегиясы (college van burgemeester en schepenen;), көбінесе альдермендер коллегиясы (schepencollege;), ал Валонияда муниципалдық коллегия (gemeindekollegium) деп белгілі. Бұл коллегия муниципалитеттің күнделікті басқаруына жауапты. Ол сонымен қатар муниципалитет кеңесінің шешімдерін дайындау және іске асыруға да жауапты.

Кеңес

Қалалық кеңес (gemeenteraad; Gemeinderat) – қауымдастықтың өкілді органы болып табылады және алты жыл мерзімге тікелей сайланатын мүшелерден құралады. Қалалық кеңес мүшелерінің саны қауымдастықтың халқының санына байланысты және 7-ден 55-ке дейін болуы мүмкін. Ол қауымдастыққа қатысты барлық мәселелерге жауапты.

Өңірлер арасындағы айырмашылықтар

2001 жылғы бесінші мемлекеттік реформадан кейін муниципалитеттердің құрамы, ұйымдастырылуы, өкілеттіктері және қызметіне қатысты жауапкершілік облыстарға, сондай-ақ провинциялық институттарға берілді. Осының нәтижесінде Фландрия, Валония және Брюссельдегі муниципалитеттер арасында бірнеше айырмашылықтар бар. Валония өз жауапкершілігінің бір бөлігін 9 муниципалитетіне қатысты неміс тілді қауымдастығына жүктеді. Үш облыс муниципалитеттерге қатысты қолданыстағы заңнаманы, ең бастысы – Жаңа муниципалитет заңын өзгерте немесе алмастыра алады. Фландрияда 2005 жылғы 15 шілдедегі муниципалитет жарлығы қолданылады. Валонияда Жергілікті демократия және орталықсыздандыру кодексі қолданылады. Брюссельде Жаңа муниципалитет заңының бірнеше ережелері, мысалы 2003 жылғы 17 шілдедегі қаулы арқылы өзгертілді. Үш облыстың заңдық базасы әлі де салыстырмалы түрде ұқсас, бірақ болашақта бұл өзгеріп қалуы мүмкін.

Агломерациялар мен федерациялар

1970 жылдан бері Бельгия Конституциясында заң арқылы қалалық агломерациялар мен муниципалитеттер федерацияларын құру мүмкіндігі қарастырылған. Бұл мүмкіндік 1971 жылы Брюссель агломерациясы құрылғанда бір рет ғана пайдаланылды, ол Брюссельдің 19 муниципалитетін біріктірді. Брюссель астанасының органдары құрылған 1989 жылы ол факті бойынша өміршеңдігін жойды.