Кіріспе

Яһуди дәрігері және мемлекет қайраткері 13-ғасырлық яһуди дәрігері Сад әл-Даула ибн Сафи ибн Хибатулла ибн Мухассиб әл-Даула әл-Абхари (سعد الدولة بن هبة الله بن محاسب ابهري) (шамамен 1240 5 наурыз 1291) - он үшінші ғасырдағы яһуди дәрігері және мемлекет қайраткері.

Өмірбаян

Бастапқыда Батыс Ирандағы Абхар қаласынан шыққан ол 1289 жылдан 1291 жылға дейін Персиядағы монғолдық Илханның қол астында Аргун ханның бас уәзірі болды. Әбу әл Фараждың айтуынша, Саад Бағдад префектісінің қайын атасы болған. Саад қазынашылық бөлімінде қызмет атқарып, өзін соншалықты танытты, монғол губернаторы қызғанышпен қарап, оны дәрігер ретінде соттың алдына ұсынды. Мұнда Саад қуатты генерал Орду Киамен дос болып, оның ықпалы арқылы Бағдадқа салық төлеуге жіберілді. Ол ақша жинауда соншалықты табысты болды, Аргун оны Бағдадтағы қаржы бөлімінде көмекші (мушарриф) етіп тағайындады, Орду Киа сол провинцияның әскери губернаторы немесе эмирі болып тағайындалды. Тарихшы Вассаф Саад Аргунды аурудан сауықтырды және оның сенімін артты, ол Ильханға Бағдадтағы лауазымды адамдардың арасында жемқорлық туралы хабарлады дейді. Сонымен қатар, ол Аргунды монғол және түрік тілдерін білуімен, сондай-ақ провинцияда қалыптасқан жағдайларды жақсы білуімен таң қалдырды. Көп ұзамай Бағдадтың, содан кейін бүкіл империяның қаржысын бақылауға алған, ол ұлы везир болды. "Осылайша, - дейді Абу әл-Фарадж, - мұсылмандар құрмет орнында яһудиге ие болды", - деп атап өтті ол. Аргун лама буддисі болғандықтан, мұндай ұялы ойға берілмеген. Саад әл Дауланың (араб тілінде "Империяның бақыты" деген мақтаулы атау, ол уәзир ретінде алған) әкімшілігі дана және әділ болған көрінеді, бірақ Фон Хаммер оны "қанды және алтын" деп атайды. Ол қатаң, бірақ ақылды ережелерді енгізді, олардың мақсаты - кірісті сенімді арттыру. Салықтар тұрақты негізде болды және азық-түлік пен жануарларды ерекше реквизициялауға жол берілмеді. Ол тек яһудилер мен мәсіхшілерді ғана қызметке алды, ал, табиғи түрде, лауазымдардың көп бөлігі оның туыстарының қолына түсті. Оның тұсында еврейлер қысқа уақыт бойы өркендеп, Әбу әл-Фарадж олардың Бағдадқа әлемнің барлық бөліктерінен ағылып келгенін айтады. Саадтың Еуропамен дипломатиялық қарым-қатынас орнатуда маңызды рөл атқарғаны мүмкін. Сонымен қатар, ол өнер мен әдебиетті қолдады; Бағдадта оған арналған өлеңдер мен мақтаулар жинағы жасалып, таратылды. Осы еңбегі арқылы Генрих Гретц Саадты Мордехай ибн әл Харбиямен бірдейлендіреді, ол Саадқа қатысты қолданылуы мүмкін терминдерде оған арналған (әлі де сақталған) өлеңде сипатталған (Гретц, "Геш". vii, 10-шы ескерту). Саадтың жаулары көп еді. Моғол билеушілері оны жек көреді, өйткені олар енді өздеріне пайдаға түсетін кірістерді басқа жаққа аудара алмады; және мұсылмандар яһудидің өздеріне тағайындалуын төмендетеді деп санады. Сағд Арғунның сүйіктісін де жау қылып, өзі де мақтаншақ әрі менмен адам еді. Арғынға жалған хабарлар таратылды, Арғынға жалған хабарлар таратуға мүмкіндік болмады, бірақ нәтиже жоқ. Саад жаңа дінді енгізуге тырысып жатыр екен, оның басшысы Ильхан болуы керек еді. Ақыры Аргун ауырып қалды, Саадтың жаулары яһудиден құтылу мүмкіндігін пайдаланды. Жоғарыда айтылғандай, ол 1291 жылы 5 наурызда өлтірілді; оның дүние-мүлкі тәркіленді; оның отбасы және жалпы яһудилер қудаланды. Аргун көп ұзамай қайтыс болды.

Ресурстар

Джейкобс, Джозеф және Мэри В. Монтгомери. "Сад әл Даула" Еврей энциклопедиясы. Фанк және Вагналс, 19011906, келесі библиографияны береді: Абу әл Фараж, Chronicon Syriacum, pp. 610, 624 625, Лейпциг, 1789; Хаммер Пургсталл, Gesch. der Ilchane, i.377 және одан кейінгілер, Дармштадт, 1842; Howorth, Моңғолдар тарихы, iii.331 және одан кейінгілер, Лондон, 1888; Grätz, Gesch. vii.173, 183 186; Weill, Gesch. der Chalifen, IV.146 және одан кейінгілер.