Кіріспе

1539 жылғы Ұлы Киелі кітап – ағылшын тіліндегі Киелі кітаптың алғашқы ресми басылымы. Англия королі Генрих VIII-нің рұқсатымен, ол Англия шіркеуінің құлшылықтарында дауыстап оқуға арналған. Ұлы Киелі кітап Генрих VIII-нің хатшысы және бас діни қызметкері Томас Кромвеллдің тапсырмасымен Майлз Ковердейл дайындады. 1538 жылы Кромвель дін қызметкерлеріне «ағылшын тіліндегі ең үлкен көлемді Киелі кітапты алып, оны сіздер басқаратын шіркеудің қолайлы жеріне қойып, қауым мүшелеріңіз оны оңай таба алатындай және оқи алатындай етіңіздер» деп бұйырды. Ұлы Киелі кітаптың ішінде Тиндейл Киелі кітабынан көптеген бөліктер бар, ал оның наразылық тудырған тұстары қайта қарастырылды. Тиндейл Киелі кітабы толық болмағандықтан, Ковердейл Ескі Келісімнің қалған кітаптарын және Апокрифтерді түпнұсқа грек, еврей және арамей тілдерінен емес, латын тіліндегі «Вулгата» және неміс тіліндегі аудармалардан аударды. Ол үлкен өлшемімен байланысты Ұлы Киелі кітап деп аталғанымен, басқа да бірнеше атаумен белгілі: Корольдік Киелі кітап, өйткені Англия королі Генрих VIII оны бекітіп, жариялауға рұқсат берген; Кромвелл Киелі кітабы, өйткені Томас Кромвель оның жариялануын ұйымдастырды; Уитчерч Киелі кітабы, оның алғашқы ағылшын басылым басып шығарғаны үшін; тізбектелген Киелі кітап, өйткені ол шіркеуден ұрланбау үшін тізбекпен байланды. Томас Кранмер аудармаға жауапкер болмаса да, оның алғы сөзі екінші басылымда пайда болғандықтан, бұл аударманы «Кранмер Киелі кітабы» деп атау дәл емес.

Шығанағы мен тарихы

Тиндалдың Жаңа Ұйғарымы 1525 жылы, ал одан кейін оның 1530 жылы шыққан Пятикнижиесі ағылшын тілінде жарық көрді; бірақ екеуінде де ағылшын шіркеушілері мен патшаға қанағаттандырмайтын лексика мен қосымша түсіндірмелер қолданылған. 1530 жылы патша жарлығымен Тиндалдың кітаптарына тыйым салынды, содан кейін Генрих білімді және католик ғалымдары дайындаған ресми түрде бекітілген ағылшын тіліндегі Киелі кітапты шығаруға уәде берді. 1534 жылы Томас Кранмер ағылшын тіліндегі Жаңа Ұйғарымды жасау үшін он діни округ епископын жұмылдырды, бірақ көпшілігі жобаларын кешіктіріп, жеткіліксіз немесе мүлдем тапсырмады. 1537 жылы Кранмер Епископтар Киелі кітабының жобасы соңғы күннен кейін ғана аяқталады деді. Патша баяу ілгерілеуге наразы болып, әсіресе Қасиетті Паломничество көтерілісінің себебі көтерілісшілердің діни білімсіздікті пайдалануы болды деп сенгендіктен, ынтасы төмендеді. Епископтар өз міндеттерін орындауға ниет білдірмегендіктен, Кромвель 1537 жылы «Томас Мэтью» деген псевдониммен, шын мәнінде Джон Роджерс болған, Матай Киелі кітабын басып шығаруға ресми рұқсат алды. Кромвель осы нұсқаның басылуына қаржылық көмек көрсетті. Матай Киелі кітабы Уильям Тиндалдың Жаңа Ұйғарымын және Тиндалдың ерескездік үшін өткен жылы өлім жазасына кесілгенге дейін аударған Ескі Ұйғарымның бір бөлігін біріктірді. Ол Киелі кітаптың латын тілінен ағылшын тіліне аударылуына рұқсат берді, ал Матай Тиндалдың аудармасына рұқсат берді. 1538 жылы Томас Кромвельдің жарлығына сәйкес барлық шіркеулерде Киелі кітап болуы міндетті болды. Ол «Ұлы Киелі кітапты» Тиндалдың еңбегіне негіздеп шығарды, бірақ епископтарға ұнамайтын бөліктерін алып тастады. Ол Ескі Ұйғарымның қалған кітаптарын негізінен латын тіліндегі «Вулгата» және неміс тіліндегі аудармаларды қолдана отырып аударды. Ковердейлдің еврей, арамей және грек тілдеріндегі түпнұсқа мәтіндерді пайдаланбауы «Епископтар Киелі кітабын» басып шығаруға түрткіс болды. Бұл басылымның Тиндалдың түпнұсқасынан ерекшелігі – тек «Вулгатада» кездесетін көптеген сөз тіркестері мен сөйлемдердің енгізілуі. Мысалы, «Ұлы Киелі кітаптың» аудармасында (The New Testament Octapla) келтірілген: Тиндалдан өзгеріссіз алынған, бірақ латын тілінен аударылған, Тиндалдың грек тілінен жасаған аудармасында кездеспейтін сөздер. (Осы сөздерді, сөзбе-сөз айырмашылықтарымен, Дуай-Реймс Жаңа Ұйғарымында да кездестіруге болады.) Бұл өзгерістер «Ұлы Киелі кітапты» ағылшын шіркеуінің консервативті дінбасыларына ұнамды ету үшін жасалған секілді, олардың көпшілігі «Вулгатаны» жалғыз легитимді Киелі кітап деп есептеді. 1662 жылы шыққан «Ортақ дұғалар кітабындағы» псалмдар «Киелі кітаптан» емес, «Ұлы Киелі кітаптан» алынған. 1568 жылы «Ұлы Киелі кітапты» Англикан шіркеуінің ресми нұсқасы ретінде «Епископтар Киелі кітабы» алмастырды. «Ұлы Киелі кітаптың» 30-нан астам басылымы 1569 жылы жарық көрді.

Баспа

Майлс Ковердейл мен Ричард Графтон Парижге барып, француз баспашысы Франсуа Регноға Париж университетінде, Боннердің (содан кейін Херефорд епискобы және) Париждегі британдық елшісінің қолдауымен жұмысты тапсырды. Инквизициядан үнемі қорқыныш болды. Ковердейл аяқталған жұмыстың көп бөлігін Боннер арқылы Кромвельге жіберді. Осы оқиғадан кейін, Инквизиция офицерлері пайда болды, Ковердейл мен Графтон қашып кетті. Баспа беттерінің көп бөлігін қосалқы қағаз ретінде бір тауар сатушыға сатты, ол оларды Кромвельдің агенттеріне қайта сатты, және олар уақытында Лондонға жіберілді. Кромвель Регнодан баспахана мен баспа жабдықтарын сатып алып, композиторлардың қызметін қамтамасыз етті. Алғашқы басылым 1539 жылы Парижде 2500 данадан басталды. Басылымның көп бөлігі – шын мәнінде 60 пайызы – Парижде басылды, ал француз билігі баспа табақтарын ерескелдік деп тұтқындаған бірнеше жағдайдан кейін (Англия мен Франция арасындағы қарым-қатынас сол кезде қиын болғандықтан), басылымның қалған 40 пайызы 1539 жылғы сәуірде Лондонда аяқталды. 9. "1568 жылы Ұлы Киелі кітап Англия шіркеуінің ресми нұсқасы ретінде Епископтардың Киелі кітабымен алмастырылды. Ұлы Киелі кітаптың 30-нан астам басылымы 1569 жылы жарық көрді." Кранмердің Ұлы Киелі кітабының нұсқасын 1841 жылы Сэмюэл Бакстер және ұлдары шығарған ағылшын тіліндегі Hexapla кітабында табуға болады. Алайда, осы еңбектің көшірмелері сирек кездеседі. Ұлы Киелі кітаптың Жаңа Ғаһдасының ең көп таралған қайта басылымы (шеңберлік жазбалары жоқ) Ревизияланған стандартты нұсқаны жасаған аударма комитетінің төрағасы Лютер Вейглдің редакциялаған Жаңа Ғаһданың Октапласының екінші бағанында кездеседі.

Тіл

Ұлы Киелі кітаптың тілі қазіргі ағылшын тілінің пайда болуын білдіреді. Бұл ағылшын тілінің нұсқасы Елизавета заманына дейінгі. Бұл мәтін, дін қызметкерлерінің шіркеулерінде үнемі оқылғандықтан, Англия бойынша тілді стандарттауға және тұрақтандыруға көмектесті. Бірінші ресми мақұлданған нұсқаның кейбір түсіндірмелері, көбірек таныс 1611 жылғы, үшінші ресми мақұлданған нұсқадан өзгеше. Мысалы, Ұлы Киелі кітаптағы зинақорлыққа қарсы бұйрық мынадай делінген: "Неке бұзуға болмайды".

Суреттер

Ұлы Киелі кітаптың ағылшын тіліндегі алғашқы басылымдарындағы ағаштан жасалған кескіндері, олардың дизайнында проекциялық геометрияның болмауын көрсетеді. Бұл Киелі кітап шіркеу теологиясы мен діни тәжірибедегі протестанттық реформацияның алғашқы жылдарындағы Киелі кітап өндірісінің Ренессанс кезеңіне жатса да, Ұлы Киелі кітапта қолданылған көркемдік стиль ортағасырлық "Biblia pauperum" кітабындағы ағаш кескіндерінің тартымдылығына көбірек ұқсайды. Ағаш кескіндері 1545 жылы Гвийом Ле Бреттің Парижде басып шығарған "Le Premier [екінші] volume de la Bible en francoiz nouvellement hystoriee, reveue & corrigee oultre les precedentes impressions" басылымында кездеседі, және қазір Франция ұлттық кітапханасының сирек кітаптар қорының A 282 бөлімінде сақталуда. Француз ағаш кесушісінің стиліне венециандық гравёр Джованни Андреа Вальвассоридің 1511 жылы жасаған "Opera nova contemplativa" суретті кітабының әсері тиген секілді. Ағаш кескіндеріндегі ортақ белгі – Ренессанспен байланысты күрделілік пен тереңдік сезімі болмауынан туындаған тартымдылық және оның өнерді өзгертуге тигізген әсері.

Салдары

Генрих VIII-нің соңғы жылдары күрт кері қайтыммен ерекшеленді. 1542 жылы корольдің рұқсатымен собор ағылшын нұсқасын латыншалауға және оны іс жүзінде Реймстің католик нұсқасы сияқты етуге тырысты, бірақ бұл әрекет Крэнмердің қарсылығына тап болды. Келесі жылы Парламент (сол кезде бұл, көбінесе корольдің және Құпия Кеңестің екі-үш мүшесінің қатысуын білдірді) ағылшын тіліндегі Киелі кітапты қолдануды белгілі бір әлеуметтік топтармен шектеді – халықтың тоғыздан кем емес бөлігін осы мүмкіндіктен айырды. Үш жыл өткен соң, барлық нұсқалар тек "Ұлы Киелі кітап" арқылы ғана қолдануға тыйым салынды. Осы шаралар кезінде ағылшын тіліндегі Киелі кітаптың бұрынғы жұмыстары кеңінен жойылды, сондықтан олардың қалдықтары өте сирек кездеседі. Тіпті Тунсталл мен Хит те өздерінің есімдерін "Ұлы Киелі кітапқа" қойғандары үшін жауапкершіліктен құтылуға тырысты. Генрих VIII осы кері қайтымның ортасында 1547 жылдың 28 қаңтарында қайтыс болды.