Кіріспе

Сена және Луара өзендері арасындағы Галлия аймағы – тарихи аймақ. Көне заманда Арморика немесе Ареморика (галдық: Aremorica; ; aʁmɔʁik) – Галлияның Сена мен Луара арасындағы аймақ, оған Бретань түбегі кіреді, және ол белгісіз шекке дейін ішкі аймаққа қарай, сондай-ақ Атлант жағалауы бойымен созылған.

Атауы

Арморика атауы – галлик Aremorica топонимінің латыншаланған түрі, ол сөзбе-сөз «теңіз алдындағы жер» дегенді білдіреді. Ол mori («теңіз») сөзіне «алдында» мағынасын білдіретін are префиксі қосылып, жергілікті жерді (немесе шығу тегін) білдіретін әйелдік жұрнақ (i)cā арқылы қалыптасады. Бұл аймақтың тұрғындары Ареморичи (жекеше түрі – Aremoricos) деп аталған, ол are mori түбіріне cos детерминативтік суффиксі қосылып жасалған. Endlicher сөздігінде ол латынша antemarini сөзімен түсіндірілген. Славян тілдерінде Померания тұрғындарын белгілеу үшін Po mor jane («теңіздің алдындағылар») деген ұқсас құрылым қолданылады. Латынша Armoricani сөзі – әкімшілік термин, ол ерекше айтқанда, соңғы антик кезеңде Галлиядағы римдік қорғаныс желісінің бір бөлігін, яғни Tractus Armoricani («Арморика трактаты») бөлігін көрсетеді. Ортағасырлық аралдық кельт тілдерінде кельт термині *Litauia, яғни «Жер» немесе «Ел» (түпнұсқа протокельт тіліндегі [[Litavis «Жер», сөздік мағынасы «Ұлы») Бреттань түбегін атау үшін қолданылды, мысалы, көне ирланд тілінде Letha, көне уэльс тілінде Litau, көне бретон тілінде Letau немесе латыншаланған Letavia. Уэльс және корн тілдерімен бірге аралдық кельт тілдерінің бритондық тармағына жататын бретон тілінде «теңізде» – war vor (уэльс тілінде ar fôr, «f» әрпі ағылшын тіліндегі «v» әрпі сияқты айтылады), бірақ ескі түрі arvor Бретаньның жағалау аймақтарын атау үшін қолданылады, ал ішкі аймақтар үшін аргоад (ar – «үстінде/жанында», coad – «орман» [уэльс тілінде ar goed немесе coed – «ағаштар»]) қолданылады. Бұл сөздердің қазіргі қолданысы римдіктердің алдымен ішкі аймақтағы жағалау тұрғындарымен байланысқа түскенін және Ареморика деген аймақтық атау жағалау және ішкі аймақтың барлығына қатысты деген болжамды ұсынады.

Тарих

Егде Плиний өзінің "Табиғи тарихы" (4.17.105) еңбегінде Арморика Аквитанияның ежелгі аты болған деп мәлімдейді және Армориканың оңтүстік шекарасы Пиренейлерге дейін созылған деседі. Атаудың галликалық тегін ескере отырып, бұл толығымен дұрыс және логикалық, себебі Ареморика – ел есімі емес, теңіз жағалауындағы географиялық аймардың түрін сипаттайтын сөз. Плиний сол аймақта тұратын келесі келт тайпаларын тізімдейді: Эдуи және Карнутени Риммен шарт жасасқан; Мельди және Секузиандар белгілі бір тәуелсіздікке ие болған; Бои, Сенон, Аулерци (эбуровицтер мен ценоманилер), Паризи, Трикасс, Андикави, Видукасс, Бодиокасс, Венети, Кориосвелиттер, Диаблинти, Редон, Турон және Атсеуи. Диодор Сицилийдің сипаттауы бойынша және Плинийдің айтуынша, Арморика мен Британия арасындағы сауда ұзақ жылдар бойы қалыптасқан. Өйткені, тіпті 56 ж. б.з.д. Публий Красс жорығынан кейін де Арморикада римдік билікке қарсылық жалғасты, оған Британиядағы келт аристократиясы қолдау көрсетті. Юлий Цезарь 55 ж. б.з.д. және 54 ж. б.з.д. екі рет Ұлыбританияға жорық жасады. Арморика мен Британияны (Плинийдің "Британиясы") байланыстыратын күрделі мәдени желіге Цезарь Суессиондық Дивисиакусты «барлық Галлиядағы ең қуатты билеуші, ол осы аймақтың үлкен бөлігін ғана емес, сонымен қатар Британияны да басқарды» деп сипаттағанда меңзеп өткен. Англияның оңтүстік жағалауындағы археологиялық орындар, әсіресе Хенгистбери баслығында, Арморикамен байланысты екенін көрсетеді. Корнуолл мен Бретаньнің осы «тарихи алдындағы» байланысы ортағасырлық дәуірде жалғасқан байланысқа негіз салды. Бірақ, шығысқа қарай Британ жағалауының континенттік байланыстары төменгі Сена аңғарымен болды. Археология темір дәуірі Арморикасында Филип де Джерси зерттеген монеталар сияқты ашық емес. Рим империясы кезінде Арморика Gallia Lugdunensis провинциясының бөлігі ретінде басқарылды, оның астанасы Лугдунумда (қазіргі Лион) орналасқан. IV ғасырда Рим провинциялары қайта ұйымдастырылғанда Арморика (Tractus Armoricanus et Nervicanus) Лугдуненсистің екінші және үшінші бөлімдеріне қосылды. 407 ж. Британиядан легиондардың кетуінен кейін жергілікті элита келесі жылы азаматтық шенеуніктерді қуды; Арморика да 430-шы жылдары және 440-шы жылдары көтеріліс жасап, биліктегі лауазымды тұлғаларды римдік британдар сияқты қуды. 451 ж. Каталаун жазығындағы шайқаста генерал Флавий Этий және вестготтар патшасы Теодорих I басқарған римдік коалиция хан Аттила басқарған гунндық одақпен қатысты соқтығысты. Джордан Аэтийдің одақтастарының қатарында арморикалықтар мен басқа кельт немесе герман тайпаларын атады (Getica 36.191). 5-7 ғасырлар аралығында "Арморикан" түбегіне Британиядан британдар қоныстанды. Тіпті алыс Византияда Прокопий франк құрлығына көшіп келгендер туралы әңгімелерді естіді, ол үшін ол көбінесе аңызға айналған Бриттия аралынан келген. Бұл қоныс аударушылар, босқындар болсын, Арморика, Корнуолл ("Корнуолл") және Домнонеа ("Девон") провинцияларының аттарында өздерінің біріккен топтарының бар екенін сезіндірді. Бұл елді мекендер Бретаньнің "негізін қалаушы қасиеттілері" арасында Дольдің қасиетті Самсоны және Пол Аврелиан сияқты басшылармен байланысты. Бреттон тілінің шығу тегі анық: ол кельттік британ тілінен тараған бритон тілі, валлий және корнуолл сияқты, осы көшіп келген британдар әкелген аралдық кельт тілдерінің бірі. Дегенмен, Ұлыбританияның кельт мәдениеттері – Корнуолл және Уэльс – мен кельт бретон арасындағы қарым-қатынас туралы сұрақтар әлі де шешілмеген. Мартин Хениг (2003) Арморикада, Рим империясының соңғы кезеңіндегі Британиядағыдай: көші-қон кезеңінде жеке басын құрудың көптеген мүмкіндіктері болды деп болжайды. Біз Кенттің аралас, бірақ негізінен британдық және франк халқының «юттар» ретінде қайта таңбаланғанын білеміз, ал Дюмонияның (Девон және Корнуолл) шығысындағы негізінен британдық халықтар «Батыс Саксондар» болып шықты. Батыс Арморикада халықтың өзіндік ерекшелігін таңдай алған шағын элиталар «галло-римдік» емес, британдықтар болды, сондықтан олар бретондықтарға айналды. Бұл процесс бір-біріне ұқсас болған болуы мүмкін. С. Э. В. Никсонның айтуынша, Рим билігінің құлдырауы және вестготтардың талан-таражға салуы Армориканы «басқа Рим аумақтарынан қашқан шаруалар, колониялар, құлдар мен қысымға ұшырағандарға магнит сияқты тартып, оларды одан әрі әлсіретті». Викингтер 9-шы және 10-шы ғасырдың басында Котентин түбегіне және Руандағы төменгі Сенаға қоныстанды. Бұл аймақтар Нормандия деп аталды...

Танымал мәдениетте

Көркем комикс кейіпкері Астерикстің туған ауылы Рим республикасы кезінде Арморикада орналасқан; онда "бағынбайтын галдар" Римге қарсы тұрады. 1993 жылы 1 сәуірде британдық "The Independent" газеті әзіл мақаласында атаусыз ауылды археологтар тапқандығы туралы хабарлады. Джеймс Джойстің "Финнеганс Уэйк" романының бірінші тарауы да Солтүстік Арморикаға сілтеме жасайды.