Кіріспе

Эмиль Золаның 1876 жылғы "Евгений Ругонның қадірлілігі" романы – Эмиль Золаның "Ругон-Маккар" сериясындағы алтыншы роман. Ол 1876 жылы Le Siècle газетінде бөлім-бөлім жарияланды, содан кейін Charpentier баспасы оны роман түрінде шығарды. 2018 жылы оны ағылшын тіліне Брайн Нельсон аударды. Роман Екінші Империя үкіметінің ең жоғары деңгейінде өтеді. Онда Евгений Ругон мен оның онға жуық жақын достарының саяси ықпал мен жеке пайдаға ұмтылуы, сондай-ақ император Наполеон III-нің қоғамдық және жеке өмірі суреттеледі. Романның басты кейіпкері – Евгений Ругон (1811 ж.т.), Пьер мен Фелисити Ругонның үлкен ұлы. Евгений алғаш рет "Ругон әулетінің бақыты" романында 1851 жылғы төңкерісте маңызды рөл атқарады, ол Наполеон III-ті Франция императоры етіп бекітеді. Евгенийдің әрекеттері оның ата-анасының Плассан қаласын бақылауына көмектеседі және отбасының байлығын нығайтуға негіз салады. Императорды заңдастырудағы маңызды тұлға ретінде танылған Евгений билікке жеткен соң Парижде күш алу үшін қалады. Евгенийдің інілері – Паскаль, "Доктор Паскаль" романының басты кейіпкері, және Аристид, оның тарихы "La curée" және "L'argent" романдарында баяндалады. Оның екі қарындасы бар: Сидони, ол "La curée" романында, және Марта, "Плассанды жаулау" романының басты кейіпкерлерінің бірі.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Роман 1856 жылы Ругонның мансабының төмендеу кезеңінде басталады. Императордың туысына қатысты мұралық дауға қарсы шыққан Ругон, оны қызметтен босатуға үлкермес бұрын, Заң шығару корпусының премьері лауазымынан кетеді. Бұл Ругонның достарының жоспарлары мен армандарына үмітсіздік сызық сызып, олар оның саяси ықпалы арқасында жеке басының мүддесіне қызмет ете алады деп санаған. Оның ең жақын одақтасы және ең қатыгез қарсыласы – күмәнді тегі мен астыртын ниеттері бар итальяндық әйел Клоринде Балби. Клоринде де Ругон сияқты билікке құмар, бірақ әйел болғандықтан, ол көлеңкеде әрекет етуге мәжбүр. Ругон оған үйленуден бас тартады, себебі олардың екеуінің де үстемдік табиғаты бір-бірін жоюға әкелуі мүмкін деп санайды. Оның орнына, ол оны М. Делестангқа үйлендіруге тырысады, ол зор байлыққа ие және оны оңай ұстауға болады, ал өзі амбициясына кедергі келтірмейтін беделсіз әйелге үйленеді. Ругон императорға қарсы жасалған қастандық туралы біледі, бірақ ешқандай шара қолданбауға шешім қабылдайды. Салдарынан, қастандық орындалғаннан кейін (1858 жылғы Орсини оқиғасы), император оны Ішкі істер министрі етіп тағайындайды, оған бейбітшілікті және ұлттық қауіпсіздікті кез келген құнмен сақтау өкілеттігі беріледі. Ругон бұл мүмкіндікті саяси қарсыластарын жазалауға, жүздеген антиимпериалистерді елден қууға және адал достарына құрмет, лауазымдар мен саяси тағайындаулармен сыйлық беруге пайдаланады. Өзінің ықпалы арқасында Делестанг Ауыл шаруашылығы және сауда министрі болып тағайындалады. Алайда, Ругонның билігі артып келе жатқанда, оның жақтастары оны тастап кетуге бастайды, тіпті олардың жеке тілектерін орындағанына қарамастан. Олар оның олар үшін жеткілікті іс тындырмағанын, ал жасағандарының нәтижесі өте жаман болғанын немесе ешқандай пайдасы болмағанын сезінеді. Сонымен қатар, олар оны алғыссыздық танытқан деп санайды, өйткені оны министр лауазымына қайта тағайындау үшін көп еңбек еткендерін мәлімдейді. Нәтижесінде, Ругон өзінің жақын шеңберіне көрсеткен жақсылықтарына байланысты бірнеше үлкен жанжалға қатысады. Осы жанжалдың ортасында Клоринде тұр. Ругонның билігі артып келе жатқанда, оның да ықпалы өседі, тіпті императордың сүйіктісі ретінде халықаралық деңгейде де беделге ие болады. Енді үстемдікке ие болған ол, Ругонды өзіне үйленбегені үшін жазалай алады. Саяси және жеке қарсылықты басу үшін Ругон императорға отставкаға кету туралы өтінішін беруге шешім қабылдайды, оның қабылданбайтынына сенімді. Алайда, ол қабылданды, ал Делестанг Ішкі істер министрі болады, бұл екі шешімнің де Клориндедің императорға қатысты билігіне негізделгенін көрсетеді. Роман 1862 жылы аяқталады. Император Ругонды Италияның бірігуінен кейін, оған бұрын-соңды болмаған өкілеттіктер беріп, Портфелі жоқ министр ретінде қайтадан қызметке қайтарады. Бұл тағайындау елді империалистік идеологиядан алыстатып, либералды бағытқа бұру мақсатымен жасалған, бірақ шындығында Ругонға қарсылықты басуға, оппозицияны шектеуге және баспасөзді бақылауға толық еркіндік беріледі.

Тарихи негіз

Ағылшын тіліндегі аударманың алғы сөзінде (His Excellency. Лондон: Chatto & Windus), Vizetelly былай деп мәлімдейді, оның пікірінше: "Тақырыбының біршама шектеулі көлеміне қарамастан, «Евгений Ругонның ұлы» романы оқырманға Империяның маңызды кезеңіндегі саяси ахуалды толыққанды бейнелейді. Алайда, көптеген сыншылар мен зерттеушілердің ойынша, Евгений Ругон – тарихтан белгілі вице-император Евгений Руердің портреті немесе карикатурасы ғана емес. Золаның барлық туындыларында символизм кездеседі, ал Ругон негізінен – принциптің символы, немесе дәлірек айтқанда, билік принципінің белгілі бір формасының символы. Оның сыртқы келбеті, дене бітімі және сүйікті қимыл-қозғалысы Руерге ұқсас; бірақ Руердің сөздерімен, іс-әрекеттерімен, ойларымен және өмірінен алынған тәжірибелерімен бірнеше басқа тұлғалардың да есімдері араласады. Ол – принциптерді жеңіп, қорқынышты үкімет жүйесінің құралы болған көптеген дарынды адамдарды билікке ұмтылған құштарлықтың бейнесі. Оқиғаның соңындағы оның өзгеруі тарихи фактілермен сәйкес келеді."

Рюгон-Макварттың басқа романдарымен байланысы

Золаның «Ругон-Маккар» романдары үшін жоспары – Екінші империя кезеңінде бір отбасы мүшелеріне тұқым қуалаушылық пен ортаның қалай әсер ететінін көрсету болды. Евгенийдің әжесі Аделаида Фуке (Диде әпкесі) ұрпақтарының барлығы әртүрлі деңгейде қазіргі кезде мәжбүрлеуші-құштарлықтық мінез-құлық деп аталатын белгілерді көрсетеді. Евгений билікке және басқалардың өмірін бақылауға құмар, және Зола 6-тарауда оны былай сипаттайды: «Ол билікті тек билік үшін жақсы көретін, тіпті жеке даңқ, байлық немесе құрметке құштарлықтан да алыс махаббатқа ие болған. Өте білімсіз және басқа адамдарды басқарудан басқа барлық жағынан ешқандай ерекшелік танытпайтын ол, тек басқаларды үстемдік ету қажеттілігі арқылы ғана биікке көтерілді. Ол осының өзіне жұмсаған күшті жақсы көріп, өзінің қабілетіне табынды». (Алек Браун аудармасы) ["C'était, chez lui, un amour du pouvoir pour le pouvoir, dégagé des appétits de vanité, de richesses, d'honneurs. D'une ignorance crasse, d'une grande médiocrité dans toutes les choses étrangères au maniement des hommes, il ne devenait véritablement supérieur que par ses besoins de domination. Là, il aimait son effort, il idolâtrait son intelligence."] Евгений өзінің ашкөз ата-анасы Пьер мен Фелиситиге де ұқсайды. Олардың туған қаласы Плассанда билікке құмарлығы Евгенийде ұлттық деңгейде билікке құмарлыққа айналады. (Ол бұл тұрғыда ақшаға құмар ағасы Аристид пен білімге шұбар Паскальмен де жақындық танытады.) Зола сонымен қатар Екінші империяның саясаты мен қоғамының бұзылған ортасы Евгенийдің жекелігі мен билікке құштарлығының қалыптасуына және оның қанағаттануына жағдай жасайды деп сендіреді. «La conquête de Plassans» (1864-1865 жылдары) романында Евгений – императорға қолдау көрсету үшін Плассансқа аббат Фужасты жіберген аты-жөні аталмаған «дос». «L'argent» (1864 жылы басталады) романында Евгенийдің ағасы Аристидке қаржылық қиындыққа тап болғанда көмектесуден бас тартуы оқиғаның бастамасы болады, бұл Аристидті аяусыз және адал емес қадамдарға итермелейді, нәтижесінде мыңдаған адамның қаржылық құлдырауына себеп болады. Скандалдан қашып, Аристидті түрмеден сақтау үшін Евгений ағасын Бельгияға жер аударылуын ұйымдастырады. «Le docteur Pascal» (1872 жылы) романында Зола Евгенийнің заң шығарушы жиналыстың депутаты болғанын және Франко-пруссия соғысынан кейін император мен империяның адал жақтасы болғанын айтады. Оның балалары жоқ.

Аудармалар

Клоринда немесе Эжен Ругонның өрлеуі мен билігі (1880, ауд. Мэри Нил Шервуд, Т. Б. Питерсон & Bros.)
Эжен Ругонның құрметі (1886, ауд. H. Vizetelly, Vizetelly & Co үшін белгісіз)
Оның құрметі (1958, ауд. Алек Браун, Elek Books)
Эжен Ругонның құрметі (2018, ауд. Брайан Нельсон, Оксфорд университетінің баспасы)